Choroba zwyrodnieniowa stawów kolanowych jest przyczyną bólu i zmniejszenia zakresu ruchomości stawu. Prowadzi do ograniczenia aktywności ruchowej, utrudnia również wykonywanie codziennych czynności. Schorzenie to jest również przyczyną dyskomfortu o różnym stopniu nasilenia i w efekcie pogarsza jakość życia (1). 

Choroba zwyrodnieniowa stawów kolanowych niesie za sobą ogromne koszty społeczne. Ból, brak sprawności i utratę przychodów wynikającą z rezygnacji chorych
z pracy oraz koszty rozpoznania, leczenia i rehabilitacji stanowią duży problem społeczno-ekonomiczny. Dlatego ogromne znaczenie ma wczesne wykrycie choroby, podwyższanie świadomości społeczeństwa mające na celu zmniejszenie czynników ryzyka oraz skuteczna walka z niepełnosprawnością i bólem. Etiologia choroby zwyrodnieniowej stawów nie jest znana. Ostatnie lata obserwacji wskazują, że nie wiek chrząstki i starzenie się tkanek otaczających staw wywołują chorobę, lecz zaburzenie homeostazy chrząstki stawowej wyrażone przewagą aktywności enzymów niszczących chrząstkę nad czynnikami decydującymi o jej odbudowie.
W piśmiennictwie znajdujemy coraz więcej informacji wskazujących na tło genetyczne schorzenia. Głównym czynnikiem etiologicznym byłby wtedy wadliwie zbudowany kolagen, zaburzenia metabolizmu chrząstki stawowej, warstwy podchrzęstnej kości, które usposabiają chrząstkę do większej wrażliwości na czynniki ryzyka, jak. np. urazy, otyłość, obciążenia zawodowe. Najnowsze badania wskazują jednak, że dominującym czynnikiem etiologicznym choroby zwyrodnieniowej stawów kolanowych może okazać się zjawisko apoptozy, której znamiona obserwuje się u 20% chondrocytów chrząstki zmienionej chorobowo, a w zdrowej jedynie 2-5% (2, 3, 4, 5, 6, 7).

Choroba zwyrodnieniowa stawów (CHZ) lub zniekształcające zapalenie stawów (osteoartroza) polega na powolnym i postępującym, przedwczesnym zużyciu
i zwyrodnieniu tkanek tworzących staw. Wśród objawów dominują: ból stawowy, ograniczenie zakresu ruchów i sztywność, zanik mięśni, przykurcze, szpotawe lub koślawe zagięcie osi kończyny, wysięk obejmujący torebkę stawową i okoliczne tkanki, a w zaawansowanych stadiach tarcie wewnątrzstawowe i trzeszczenie. Zmiany chorobowe polegają na: uszkodzeniu chrząstki stawowej, sklerotyzacji kości w warstwie podchrzęstnej, tworzeniu wyrośli na granicy chrzęstno-kostnej, tzw. osteofitów, tworzeniu torbieli podchrzęstnych, zaburzeniu funkcji błony maziowej.

Do czynników ryzyka zachorowań na chorobę zwyrodnieniową stawów kolanowych należą: późny wiek, czynniki etniczne, wrodzone, nieprawidłowa biomechanika stawu, nadwaga, wykonywany zawód i aktywność fizyczna, duża masa kostna, schorzenia endokrynologiczne (akromegalia, cukrzyca, choroba Wilsona), osteo-
poroza , zakażenia stawów, zapalne postaci rzs, urazy, osteoporoza, wczesna menopauza (8, 9).

Cel pracy

Celem pracy jest ocena funkcjonowania pacjentów z chorobą zwyrodnieniową stawów kolanowych oraz ocena możliwości radzenia sobie z bólem, sztywnością i wykonywaniem czynności dnia codziennego w zależności od wieku pacjentów.

Materiał i metoda

W badaniu zastosowano formularz WOMAC (Western Ontario and McMaster Osteoartritis Index). Kwestionariusz został stworzony w 1982 r. przez Nikolasa Bellami, był wielokrotnie modyfikowany. Obecnie służy jako uznane, wielowymiarowe narzędzie oceny i samooceny niepełnosprawności dla choroby zwyrodnieniowej szczególnie stawów kolanowych. Formularz WOMAC zawiera 24 pytania obejmujące 3 grupy zagadnień: ból, sztywność i czynności ruchowe (10).

W okresie od marca do kwietnia 2009 roku zmodyfikowany kwestionariusz WOMAC wypełniło 30 pacjentów Przychodni przy ul. Łowieckiej we Wrocławiu, którzy w tym czasie zgłosili się do przychodni z dolegliwościami związanymi z chorobą zwyrodnieniowa stawów kolanowych celem rehabilitacji. W ramach badań przeprowadzono również wywiad osobowy. Wiek chorych objętych badaniem wynosił od 38 do 89 lat, średnia wieku 63 lata. Wśród badanych było 5 mężczyzn i 25 kobiet. Grupę badaną podzielono ze względu na wiek – grupa poniżej 60 roku życia (Grupa A), stanowiąca 13 osób, gdzie średnia wieku wynosiła 48 lat i grupa powyżej 60 roku życia (Grupa B) – 17 osób, gdzie średnia wieku wynosiła 73 lata.

Wyniki badań

Z wywiadu przeprowadzonego wśród pacjentów stwierdzono, że zarówno w grupie A i grupie B wskaźnik masy ciała BMI osiąga wynik wskazujący na nadwagę oraz otyłość. BMI średnio w grupie A wynosił 28, a w grupie B 29. Jedynie 4 osoby z grupy A i 3 osoby z grupy B miały prawidłowy wskaźnik BMI poniżej 25.

Dyskusja

Pacjenci wypełniali zmodyfikowany kwestionariusz WOMAC, oceniając subiektywnie odczucia bólowe, sztywność i problemy z wykonywaniem czynności dnia codziennego spowodowane chorobą stawów kolanowych.

W grupie A ból występujący przy wykonywaniu czynności, takich jak: chodzenie po płaskiej powierzchni, wchodzenie i schodzenie po schodach, leżenie nocą
w łóżku, siedzenie, czy wstawanie z pozycji siedzącej, w większości przypadków był niezauważalny, niewielki lub w dużo mniejszym stopniu – średni. Natomiast grupa B w większości przypadków określiła go jako średni, duży, nawet bardzo duży.

Poranną sztywność stawów grupa A w ponad 60% określiła jako niewielką i średnią, w momencie gdy dla grupy B w ponad 40% było to odczucie duże. Sztywność w ciągu dnia była porównywalna dla obu grup, jednak w grupie B pojawiło się bardzo duże nasilenie takiej niedogodności w 12% przypadków.

Wchodzenie i schodzenie po schodach dla grupy A w ponad 50% przypadków nie stanowiło problemu lub było niewielkie, w grupie B ta sama czynność sprawiała już w ponad 60% duży problem. Prawie 50% badanych z grupy A określiło wstawanie
z pozycji siedzącej jako średnioproblemowe, a w grupie B ponad 80% określiło to jako problem średni i duży. Schylanie się dla obu grup było porównywalnie trudne.
Średni i duży problem z chodzeniem po płaskiej powierzchni miało ponad 50% pacjentów z grupy B, natomiast 60% z grupy A nie miało z tym większego problemu.

Wsiadanie i wysiadanie z samochodu dla grupy A było utrudnione w niewielkim lub w średnim stopniu, natomiast dla grupy B był już to problem duży i bardzo duży.
Bieganie w ponad 50% badanych z grupy A oceniło jako średni i duży problem, natomiast 60% grupy B określiła jako bardzo duży.

Większe obciążenie związane z zakupami w grupie A było problemem na poziomie niewielkim i średnim, natomiast w grupie B bardzo dużym oraz w mniejszym stopniu dużym i średnim.

Grupa A nie zauważyła większego problemu przy zakładaniu i zdejmowaniu skarpet, dla grupy B problem z tą czynnością okazał się duży i bardzo duży.
Prawie 50% badanych z grupy A wstawanie z łóżka określiło jako średni problem, natomiast 50% z grupy B jako duży.

Leżenie w łóżku dla ponad 55% z grupy A nie było problemem lub było niewielkim, grupa B określiła go jako średni i duży w ponad 50%.

Problemu podczas siedzenia nie zgłaszali pacjenci z obu grup lub określali go jako niewielki.
Dla obu grup wykonywanie ciężkich prac domowych stanowiło problem średni i duży, natomiast lekkie prace domowe dla grupy A były w większości niewielkim problemem, a dla grupy B niewielkim i średnim.

Choroba zwyrodnieniowa stawów kolanowych wymaga kompleksowej terapii w czasie której wnikliwej ocenie należy poddać ubytki czynnościowe chorego. Ocena dysfunkcji pozwala na właściwe dobranie i prowadzenie rehabilitacji. Prawidłowo prowadzone leczenie usprawniające może decydować o odzyskaniu lub poprawie sprawności. W wyniku przeprowadzonej obserwacji można sądzić, że kwestionariusz WOMAC może spełniać rolę skutecznego narzędzia oceniającego dysfunkcje powstałe w przebiegu choroby zwyrodnieniowej stawów kolanowych. Opierając się na doniesieniach innych autorów można stwierdzić, że wyniki leczenia choroby zwyrodnieniowej stawów są nadal niezadowalające. Wymusza to konieczność ciągłego poszukiwania nowych form terapii. Wiadomo, że leczenie, szczególnie w okresie początkowym, ma charakter głównie zachowawczy, a właściwie dobrane postępowanie fizykalne wydaje się dość istotnym elementem terapii.

Wnioski

• Większe trudności z wykonywaniem cięższych czynności tj. wchodzenie i schodzenie po chodach, bieganie i wykonywanie ciężkich prac domowych mieli badani po 60 roku życia.

• Większość badanych miała wysoki wskaźnik BMI.

• Sztywność stawów jest uciążliwa niezależnie od wieku pacjentów.

..............................................................................................................................................................

PIŚMIENNICTWO:

1.   Niemierzycka A.: Zastosowanie niskoenergetycznego promieniowania laserowego w chorobie zwyrodnieniowej stawów kolanowych. Balneologia Polska 1999: XLI:3-4, 57-64.

2.   Pelletier J.P. et al.: In suppression of early experimental osteoarthritis by interleukin-1 receptor antagonist using gene therapy. Arthritis Rheum., 1997, 40(6), 1012-1019.

3.   Yoo K., Origitano T.C.: Familial cervical spondylosi. Case report. J. Neurosurg., 1998, 89(1), 139-141.

4.   Wright G.D. et al.: Evidence for geneticanticipation in nodal osteoarthritis. Ann. Rheum. Dis, 1998, 57(9), 524-526.

5.   Ccuttini F.M., Spector T.D.: Genetics of osteoarthritis. Ann.Rheum.Dis., 1996, 55 (9),665-557.

6.   Spector T.D. et al.: Genetic influences on osteoarthritis in women: a twin study. BMJ, 1996, 13,12, 940-943.

7.   Heraud F., Heraud A., Harmand M.F.: Apoptosis in normal and osteoarthritic human articular cartilage. Ann.Rheum.Dis., 2000, 59, 959-965.

8.   Samborski W.: Patogeneza choroby zwyrodnieniowej stawów – nowe metody leczenia i miejsce fizjoterapii. Balneologia Polska 2001; XLIII:3-4, 9-15.

9.   Modrzewski K., Gawęda K., Patoła J.: Wskazania i cele uzdrowiskowego leczenia choroby zwyrodnieniowej stawów kolanowych. Balneologia Polska 2004;XLVI: 1-4, 14-19.

10.   Wiland P., Madej M., Szmyrka-Kaczmarek M.: Monitorowanie stanu pacjenta w chorobach reumatycznych. Wydawnictwo Górnicki Wrocław 2008.

..............................................................................................................................................................

Adres do korespondencji:

Jadwiga Kuciel-Lewandowska
Katedra Fizjoterapii. Akademia Medyczna
im. Piastów Śląskich we Wrocławiu
50-355 Wrocław, ul. Grunwaldzka 2.
Tel. (0-71) 784-01-83
E-mail: pakaj3@wp.pl

Artykuł nadesłano: 27.05.2009

Zaakceptowano do druku: 02.07.2009