WPROWADZENIE

Nadciśnienie tętnicze jest dziś jednym z najczęstszych problemów zdrowotnych populacji krajów rozwiniętych. Przewiduje się, iż w 2025 roku będzie na świecie 1,5 miliarda osób z nadciśnieniem. Ranga medyczno-społecznego  problemu jest więc wielka. Nic dziwnego, iż w terapii tej choroby poza kosztownym leczeniem farmakologicznym stosuje się postępowanie niefarmakologiczne (1, 2). Podkreśla się konieczność profilaktyki.

Nadciśnienie tętnicze jako choroba zasadnicza lub współistniejąca stanowi wskazanie do leczenia uzdrowiskowego (3). Bywa jednak i tak, iż dopiero podczas pobytu w uzdrowisku choroba ta zostaje wykryta. Edukacja zdrowotna i stosowane zabiegi balneofizykalne wspomagają terapię (4).

Kąpiel kwasowęglowa stanowi doskonały trening układu krążenia i autonomicznego. Efektem jej działania jest mniejsza reakcja układu krążenia na zmienność warunków środowiskowych oraz przestrojenie układu autonomicznego występujące po serii zabiegów. Powinno mieć to korzystny wpływ na ciśnienie tętnicze. W uzdrowiskach wykonuje się różne rodzaje kąpieli kwasowęglowych (5). Oprócz naturalnych często stosowane są sztuczne kąpiele. Zdaniem niektórych autorów ich działanie różni się od kąpieli naturalnych. Obecnie coraz bardziej popularna staje się pozbawiona działania immersji wodnej kąpiel kwasowęglowa sucha, inaczej gazowa.

CEL PRACY

Celem pracy jest ocena wpływu sztucznej kąpieli kwasowęglowej na parametry ciśnienia tętniczego oraz częstość akcji serca, a także porównanie z działaniem „suchych” kąpieli kwasowęglowych.

MATERIAŁ I METODA

Badaniami objęto 75 chorych z Sanatorium „Helios” w Sopocie. Wśród  badanych było 49 kobiet (65%) oraz 26 mężczyzn (35%). Średnia wieku (w latach) wynosiła 64,5 u kobiet,  59,1u mężczyzn.  U 50 badanych (grupa I) zastosowano mokrą kąpiel kwasowęglową, a u 25 (grupa II) suchą. Osoby w grupie II miały prawidłowe ciśnienie tętnicze. W grupie I u 25 stwierdzono podwyższone jego wartości.

Ankieta własnej konstrukcji została przeprowadzona przed przystąpieniem do zabiegu kąpieli kwasowęglowej, zaraz po oraz po serii 15  zabiegów. Zawierała pytania otwarte dotyczące płci, wieku, wzrostu, wagi oraz wykształcenia. Pytania szczegółowe dotyczyły powodu leczenia w sanatorium, znajomości wartości własnego ciśnienia i tętna, u chorych z nadciśnieniem, czasu trwania choroby, sposobu  leczenia oraz stylu życia. Ponadto sprawdzały wiedzę na temat znajomości działania kąpieli kwasowęglowej, subiektywnych odczuć podczas zabiegu.

U wszystkich badanych zastosowano serię 15 zabiegów kąpieli kwasowęglowej wg ogólnie przyjętej metodyki. Kąpiel mokra częściowa – temperatura 34°C, stężenie 900 mg/l, czas trwania 15 min. Kąpiel sucha częściowa – urządzenie Thera Gas  firmy Meditech, temperatura gazu 32°C, wilgotność 90%, przepływ gazu 15-18l/min, czas trwania 20 min (fot.1) Zabiegi  wykonywane były raz dziennie przed południem, co drugi dzień.  U żadnego chorego nie stosowano przed kąpielą innych zabiegów i nie zmieniano leczenia farmakologicznego.

Wszyscy chorzy poddani zostali badaniu klinicznemu, w tym pomiarowi ciśnienia tętniczego krwi oraz częstości akcji serca przed zabiegami, bezpośrednio po oraz po zakończeniu cyklu 15 zabiegów. Każdy pomiar wykonano dwukrotnie, a za ostateczny wynik przyjęto średnią arytmetyczną.

Wyniki poddano ocenie statystycznej za pomocą analizy wariancji ANOVA. Za poziom istotności przyjęto p < 0,05. Analiza statystyczna została wykonana w programie Statistica 6.0.

WYNIKI

Ciśnienie skurczowe:

• Kąpiel mokra osoby zdrowe – wzrost ciśnienia bezpośrednio po kąpieli nie jest istotny (p=0,22), natomiast spadek ciśnienia po 3 tyg. od kąpieli jest statystycznie istotny (p=0,00).

• Osoby z nadciśnieniem miały początkowo istotnie wyższe ciśnienie niż osoby zdrowe (kąpiel sucha i mokra p=0,00). W ich przypadku zauważalny początkowo wzrost ciśnienia nie był istotny statystycznie (p=0,42), natomiast istotny był spadek ciśnienia po 3 tygodniach leczenia (p=0,00).

• Stwierdzono istotne zmniejszenie ciśnienia skurczowego bezpośrednio po zabiegu oraz po 3 tygodniach u pacjentów (zdrowych), korzystających z suchej kąpieli kwasowęglowej (ryc.1).

Ciśnienie rozkurczowe:

• U osób zdrowych poddanych kąpieli mokrej nastąpił nieistotny wzrost ciśnienia rozkurczowego po kąpieli (p=0,82), a następnie po 3 tyg. jego istotny spadek (p=0,01). Taka sama sytuacja miała miejsce w przypadku osób z nadciśnieniem. Końcowe (po 3 tyg.) ciśnienie u osób zdrowych i z nadciśnieniem nie różni się statystycznie istotnie (p=0,13), mimo że początkowo ciśnienie osób zdrowych było istotnie niższe niż osób z nadciśnieniem (p=0,02).

• U osób poddanych kąpieli suchej zanotowano systematyczny spadek ciśnienia bezpośrednio po kąpieli, a następnie po 3 tyg. Rozpatrując kolejne zmiany, różnice te nie są statystycznie istotne, natomiast ostateczne ciśnienie w porównaniu do pierwotnego jest istotnie niższe (p=0,00). Ogólne zestawienie przedstawia rycina 2.

Tętno:

• Osoby zdrowe poddane kąpieli mokrej: początkowy wzrost tętna nie był istotny (p=0,86) w porównaniu do pomiaru bezpośrednio po kąpieli. Po 3 tyg. leczenia obniżyło się  istotnie w porównaniu do pomiaru bezpośrednio po kąpieli (p=0,01), ale jego poziom nie był istotnie niższy od poziomu początkowego (p=0,52).

• Taka sama sytuacja miała miejsce w przypadku osób z nadciśnieniem.

• U osób zdrowych poddanych kąpieli suchej nie wystąpiły żadne istotne zmiany tętna, co przedstawia rycina 3.

Znajomość wiedzy na temat działania kąpieli kwasowęglowej:

Na ostatnim badaniu kontrolnym pacjenci zostali poproszeni o opinię na temat działania kąpieli kwasowęglowej. Tylko 4 osoby (5%) wiedziały jakie jest działanie kąpieli, 2 osoby (3%) uważały, że redukują one tkankę tłuszczową, natomiast reszta badanych (92%) nie umiała udzielić odpowiedzi. Większość kuracjuszy stwierdziła, że podczas zabiegu czuła się spokojna i rozluźniona (99%).

OMOWIENIE WYNIKÓW I DYSKUSJA

Kąpiel kwasowęglowa uważana jest za bardzo dobry trening układu autonomicznego oraz naczyniowego. Efekty można zobaczyć po zakończeniu kuracji  w postaci mniejszych wahań ciśnienia tętniczego (6). Większość autorów (7, 8, 9, 10) w swoich badaniach dotyczących kąpieli kwasowęglowych stwierdza, że seria zabiegów powoduje obniżenie ciśnienia tętniczego krwi oraz częstości akcji serca. Niektórzy dodają, że efekt ten występuje w czasie trwania zabiegów oraz po zakończeniu (7, 11). Należy zwrócić uwagę na fakt, że wszystkie opublikowane prace badawcze dotyczyły działania „mokrych” kąpieli kwasowęglowych, natomiast nie opisywały wyników kąpieli „suchych”.

Przeprowadzona  analiza wyników badania własnego dotycząca ciśnienia skurczowego, rozkurczowego i tętna wykazała, że parametry te zarówno u pacjentów  z prawidłowym ciśnieniem jak i nadciśnieniem uległy obniżeniu po serii zabiegów. Zarówno u osób korzystających z zabiegów „mokrej” jak i „suchej” kąpieli kwasowęglowej. Wyniki różnią się tym, że w kąpieli mokrej bezpośrednio po zabiegu zaobserwowano niewielki wzrost ciśnienia oraz tętna.

Podwyższenie ciśnienia w przypadku kąpieli mokrej związane jest zapewne z oddziaływaniem immersji wodnej. Ciśnienie hydrostatyczne wody działa przede wszystkim na jamę brzuszną, powodując w konsekwencji wyższe ustawienie przepony i związany  z tym wzrost ciśnienia śródpiersiowego (11).

Inni autorzy (6) podają, że zabiegi naturalnej kąpieli kwasowęglowej w przypadku prawidłowego ciśnienia nie powodują żadnych zmian, a u osób z podwyższonymi wartościami normalizują parametry ciśnienia.

W pracy własnej zaobserwowano jednak istotny spadek ciśnienia po serii zabiegów zarówno u osób z prawidłowym jak i podwyższonym ciśnieniem. Jeśli chodzi o okres długoterminowy utrzymywania się tego efektu, ze względu na charakter leczenia uzdrowiskowego (pacjenci po turnusie wyjeżdżają do domu)  badania takiego nie przeprowadzono.

W przypadku naturalnej kąpieli kwasowęglowej i jej wpływu na parametry ciśnienia tętniczego i częstotliwość akcji serca, badania Dzierżyńskiego i Dziedzica (13) wykazały, że zarówno ciśnienie tętnicze krwi oraz tętno u chorych  po serii zabiegów zachowywało się bez większych zmian.

W pracach badawczych innych autorów bardzo mało jest informacji na temat sztucznej kąpieli kwasowęglowej, zwłaszcza gazowej i jej wpływu na układ krążenia. Wiadomo, iż ze względu na liczne choroby towarzyszące coraz większa liczba pacjentów nie może korzystać z mokrych kąpieli w wannie. Pacjenci mają także trudności z rozbieraniem oraz wejściem do wanny. Kąpiele CO2 gazowe pozwalają korzystać z tego zabiegu w ubraniu, nie osłabiając przy tym działania zabiegu. Badania własne wykazały, że ten rodzaj kąpieli kwasowęglowej obniża ciśnienie zarówno skurczowe, rozkurczowe oraz tętno i nie tylko po serii 15 zabiegów, ale efekt ten widać od razu po zabiegu.

Jeśli chodzi o wiedzę na temat kąpieli kwasowęglowej i jej działania, przeprowadzona ankieta uwidoczniła, iż większość osób korzystających z tych zabiegów (94%) nie wiedziała nic na temat kąpieli kwasowęglowej, a tylko 4 znały jej działanie. Wartym podkreślenia jest fakt, że  99% badanych podało, iż podczas zabiegów czuli się spokojnie i byli rozluźnieni, co może samo w sobie mieć korzystny wpływ na wartość ciśnienia tętniczego krwi. Tylko jedna osoba była pobudzona, co niewątpliwie  mogło mieć związek z przeprowadzonym  badaniem w trakcie zabiegu. Nie zaobserwowano skutków ubocznych podczas obu metod stosowania kąpieli kwasowęglowej.
 
WNIOSKI

• Sztuczna kąpiel kwasowęglowa obniża ciśnienie tętnicze krwi po serii zabiegów  zarówno u osób z prawidłowym  ciśnieniem jak i   nadciśnieniem.

• W  kąpieli kwasowęglowej „suchej” występuje spadek ciśnienia  również bezpośrednio  po zabiegu.

• Mimo początkowego wzrostu częstości tętna w kąpieli „mokrej” nie obserwuje się istotnych zmian jego wartości po serii zabiegów u osób zdrowych i z nadciśnieniem.

• Ze względu na swoje właściwości, kąpiel kwasowęglowa sucha powinna znaleźć  zastosowanie w treningu układu krążenia u osób, z przeciwwskazaniami do kąpieli mokrych, a także takich, które mają problemy z wejściem do wanny oraz rozebraniem się.

..............................................................................................................................................................

PIŚMIENNICTWO

1.    Kuliński W.: Hydroterapia w leczeniu nadciśnienia tętniczego. Balneologia Polska 2004; 2, 93-101.

2.    Ponikowska I.: Fizykalne metody leczenia nadciśnienia tętniczego. Balneologia Polska 1972, 2, 151.

3.    Ponikowska I.: Kompendium Balneologii. Kierunki i wskazania do leczenia uzdrowiskowego. Warszawa, Wydawnictwo Marszałek, 2004.

4.    Wiaderny J., Sójka W., Lelwic I.: Wpływ trzytygodniowego leczenia uzdrowiskowego na modyfikowalne czynniki ryzyka u chorych z pierwotnym nadciśnieniem tętniczym. Balneologia Polska, 1995; XXXVII: 48-51.

5.    Pisz K.: Kąpiel w CO2. Acta Bio-Optica et Informatica Medica, 2007, 2:95.

6.    Kasprzak W. Mańkowska A.: Fizykoterapia, medycyna uzdrowiskowa i SPA. Wyd. I, Warszawa, Wydawnictwo Lekarskie PZWL, 2008.

7.    Kochański J.: Balneologia i hydroterapia. Wrocław. Wyd. AWF Wrocław, 2008.

8.    Kosiński P., Kapłon-Cieślińska A.: Nadciśnienie tętnicze – leczenie. Kardiologia na co dzień 2008, 3 (1):14-19.

9.    Jankowiak J.: Balneologia kliniczna. Warszawa, Wydawnictwo PZWL, 1971.

10.    Dzierżyński M., Kalinowski M., Straburzyński G.: Lecznictwo uzdrowiskowe. Physical Therapy, 1961, 2, 227-230.

11.    Kuliński W., Mika T.: Wpływ kąpieli siarczkowo-siarkowodorowej na czynność układu krążenia u chorych z nieurazowymi chorobami narządów ruchu. Balneologia Polska  XXXIX, 103-111.

12.    Ponikowska I., Kalmus P.: Wpływ kąpieli kwasowęglowej na dobowy profil ciśnienia u chorych
z nadciśnieniem tętniczym. Balneologia Polska, 1997, XXXIX, 126-136.

13.    Dzierżyński M., Dziedzic J.: Bezpośrednie i odległe wyniki leczenia naturalnymi kąpielami w bezwodniku kwasowęglowym. Balneologia Polska,1973, XVIII, 261-268.

..............................................................................................................................................................

Adres do korespondencji:

Hanna Tomczak
Zakład Rehabilitacji, Gdański Uniwersytet Medyczny
Debinki 7
80-211 Gdańsk,
tel. 58 349 26 43, e-mail: drtomczak@gumed.edu.pl

Artykuł otrzymano: 12.12.2009
Zaakceptowano do druku: 20.01.2010