WSTĘP

Siła mięśni stanowi jedną z głównych cech  motorycznych człowieka oprócz  wytrzymałości i szybkości. Między zdolnościami motorycznymi istnieje pewna współzależność sterowana przez układ nerwowy. Istnieje  kilka metod fizjoterapeutycznych wzmacniających siłę mięśni. Przykładem może być metoda ciężkoatletyczna, polegająca na stosowaniu krótkotrwałych, ale maksymalnych obciążeń, metoda kulturystyczna systemem „body-building”, która ma na celu wszechstronny rozwój głównych grup mięśniowych oraz metoda treningu obwodowego, której celem jest zmniejszenie podatności  organizmu na zmęczenie, w mniejszym zaś stopniu wpływa ona  na wzrost przekroju fizjologicznego mięśnia (1). Jedną z metod fizykoterapeutycznych stosowaną w treningu mięśni są zabiegi przy użyciu prądów Kotza. Kotz wykładowca medycyny sportowej w Akademii w Moskwie jako pierwszy zastosował do stymulacji mięśni prawidłowo unerwionych prąd zmienny średniej częstotliwości  2500Hz (2). Opisywany  rodzaj stymulacji określany jako  stymulacja rosyjska jest stosowany przede wszystkim  do wzmocnienia siły mięśniowej i zwiększenia masy mięśnia. Metodyka zabiegu  jest analogiczna jak w klasycznej elektrostymulacji dwubiegunowej z wykorzystaniem unipolarnych impulsów prostokątnych lub trójkątnych. Stymulacji według Kotza poddają się jedynie mięśnie szkieletowe prawidłowo unerwione. Metoda zatem znajduje zastosowanie w celach treningowych  u osób bez zaburzeń przewodnictwa nerwowo-mięśniowego ale również do stymulacji mięśni u  chorych z zanikami mięśniowymi o charakterze prostym.  Nie można stymulować tą metodą mięśni częściowo lub całkowicie odnerwionych. Ze względu na to, że prądy średniej częstotliwość słabiej drażnią zakończenia czuciowe aniżeli  prądy impulsowe małej częstotliwości, są odczuwane przyjemniej i można je aplikować w większym natężeniu (3, 4, 5).

W pracy podjęto próbę sprawdzenia efektywności i celowości stosowania prądów Kotza w procesie wzmacniania siły mięśni i przyrostu masy mięśniowej. Ponadto celem badania była również ocena  zmian w zakresie pobudliwości nerwowo-mięśniowej po zastosowaniu programu treningowego prądami Kotza.

MATERIAŁ I METODY

Badaniami objęto grupę 30 osób w wieku od 28 do 57 lat (śr. 43,5). Kryterium doboru do badań stanowiła  prawidłowa pobudliwość nerwowo-mięśniowa w obrębie mięśni zginaczy palców ręki. Warunkiem przystąpienia do badań była pisemna zgoda każdego z badanych. Zostali  poinformowani  o celu badań oraz możliwości rezygnacji w trakcie ich trwania. Badania przeprowadzono w trybie ambulatoryjnym w gabinetach fizykoterapii na terenie Jeleniej Góry. U wszystkich badanych wykonano serię  10 zabiegów w okresie 2 tygodni. Zastosowano metodę dwubiegunową stymulacji gdzie elektrodą czynną była elektroda płytkowa o mniejszych rozmiarach umieszczona na przyczepie końcowym grupy mięśni zginaczy nadgarstka, w okolicy przejścia brzuśca w ścięgno (około 6 cm nad punktem środkowym linii łączącej wyrostki rylcowate obu kości przedramienia). Elektrodę bierną, o większych rozmiarach, umieszczono na przyczepie początkowym grupy mięśni zginaczy nadgarstka, nieco poniżej zgięcia  łokciowego po stronie przyśrodkowej. Zabiegi wykonano na aparacie ASTERINT metodą jednokanałową.

Zastosowano  następujące parametry zabiegowe:

• program treningowy prądów Kotza PT-7, gdzie czas trwania pakietu o powoli narastającym natężeniu wynosi 9 sekund, a czas trwania przerwy pomiędzy pakietami jest ponad dwa razy krótszy i wynosi 4 sekundy,

• częstotliwość nośną 2500 Hz, która ma na celu stymulację mięśni powierzchownych i nieco głębiej położonych,

• częstotliwość wypadkową pakietów 80 Hz – stosowana do grup mięśniowych o dużej liczbie punktów motorycznych,

• natężenie prądu dobrane indywidualnie dla każdego badanego (to jest do momentu zaobserwowania wyraźnego skurczu).

Aby wyeliminować ewentualne czynniki zewnętrzne mogące mieć wpływ na wyniki badania u osób praworęcznych (27 badanych) zabieg przeprowadzono na lewym przedramieniu, u osób leworęcznych (3 badanych) zabieg przeprowadzono na prawym przedramieniu. Czas elektrogimnastyki wykonywanej raz dziennie wynosił 20 minut.

Siłę mięśniową badano dynamometrem ręcznym, przyrost  masy mięśniowej badano  za pomocą pomiarów obwodów taśmą centymetrową, zmiany pobudliwości nerwowo-mięśniowej badano  poprzez wyznaczenie zakresu czynnościowego.

Pomiary obwodów wykonano zgodnie z obowiązującymi zasadami  na następujących poziomach:

Pierwszego pomiaru dokonano poniżej stawu łokciowego tak, aby taśma centymetrowa przechodziła 2 cm od wyrostka łokciowego kości łokciowej.

Drugiego pomiaru dokonano poniżej dołu łokciowego, 8 cm od wyrostka łokciowego kości łokciowej. Trzeci pomiar był dokonany 4 cm powyżej stawu promieniowo-nadgarstkowego, taśma centymetrowa obejmowała przedramię około 4 cm nad punktem środkowym linii łączącej wyrostki rylcowate obu kości przedramienia (6).

WYNIKI

Siła mięśni po zastosowanej terapii, średnio u 30 osób po 10 zabiegach zwiększyła się o 9,2%, co stanowiło przyrost siły mięśniowej średnio o 36,2 N. Najmniejszy zanotowany wynik wynosił 6,1 % co stanowiło przyrost siły mięśniowej o 24,0 N, największy –13,8 % co stanowiło przyrost siły mięśniowej o 54,3 N. Wyniki przyrostu masy mięśniowej w badanej grupie przedstawiono w tabeli 1. Kolejnym parametrem poddanym analizie była pobudliwość nerwowo-mięśniowa  określona poprzez wyznaczenie progu czucia i progu bólu, przed i po zabiegach oraz obserwacja wzrastającego natężenia prądu podczas kolejnych zabiegów (7). Rycina 1 obrazuje średnie wartości progu czucia i progu bólu przed i po elektrogimnastyce, które wyraźnie ulegają podwyższeniu po zakończonej terapii. Próg czucia przed zabiegami średnio wynosił 7,1 mA, po zabiegach średnia wartość wzrosła o 3,3 mA i wynosiła 10,4 mA. Próg bólu przed zabiegami średnio wynosił 20,3 mA, po zabiegach średnia wartość wzrosła o 12,5 mA i wynosiła 32,8 mA. Zakres czynnościowy przed terapią zawierał się pomiędzy wartościami od 7,1 mA do 20,3 mA, po terapii – pomiędzy wartościami od 10,4 mA do 32,8 mA. Wzrost średnich wartości natężenia prądu podczas kolejnych zabiegów przedstawia rycina 2. Średnie natężenie prądu podczas pierwszego zabiegu wyniosło 16,8 mA, przy dziesiątym zabiegu  26,1 mA. Od 1 do 10 zabiegu natężenie prądu zwiększyło się średnio o 9,3 mA. Ze względu na indywidualną wrażliwość pacjentów na ten rodzaj bodźca fizykalnego najmniejsza wartość natężenia prądu wywołująca wyraźny niebolesny skurcz mięśni podczas pierwszego zabiegu wyniosła 11,0 mA, podczas ostatniego  16,0 mA, największa 27,0 mA, po 10 zabiegach 43,0 mA. Na podstawie uzyskanych wyników można potwierdzić , że zastosowanie terapii prądami Kotza ma korzystny wpływ na tkankę mięśniową.

W badanej grupie średnio siła mięśni zwiększyła się o 9,2 %. Należy zwrócić uwagę na  zależność pomiędzy wielkością natężenia prądu a przyrostem siły mięśniowej. U osób, u których skurcz niebolesny uzyskiwano przy większych natężeniach prądu siła była wprost proporcjonalnie  większa. U badanych, u których osobnicza wrażliwość była większa oczekiwane efekty były mniejsze. Warto podkreślić, że stosowane  zabiegi nie powodowały uczucia dyskomfortu u badanych osób, nie wyzwalały  zmęczenia mięśni, nie wymagały wysiłku i świadomego działania ze strony pacjenta. Autorzy innych doniesień na ten temat podkreślają celowość  stosowania prądów Kotza w połączeniu z ćwiczeniami kinezyterapeutycznymi. Przyrost  masy mięśniowej w niewielkim stopniu uległ zmianie po zastosowaniu tego rodzaju programu treningowego, natomiast szybko ulegał zmianie zakres czynnościowy, szczególnie w zakresie wzrostu wartości progu bólu. Zwraca uwagę fakt, iż stosując opisywany  rodzaj bodźcowego oddziaływania czynnikiem fizykalnym mięśnie o prawidłowej pobudliwości nerwowo-mięśniowej dość szybko ulegały zjawisku habituacji, z tego powodu podczas każdego kolejnego zabiegu należało zwiększać adekwatnie natężenie prądu aby uzyskać oczekiwany efekt. Zastosowana  metoda fizykoterapeutyczna  przynosi niewątpliwie  pozytywne rezultaty ale konieczne jest stosowanie określonych zaleceń metodycznych w trakcie jej stosowania (8, 9).

WNIOSKI

1. Uzyskane wyniki świadczą o korzystnym wpływie zastosowania prądów Kotza w celu wzmocnienia siły mięśni.

2. Przyrost masy mięśniowej w niewielkim stopniu uległ zmianie po zastosowaniu programu treningowego PT 7 prądów Kotza.

3. Ze względu na zjawisko habituacji, jakiemu ulegają mięśnie o prawidłowej pobudliwości nerwowo -mięśniowej podczas tego rodzaju procedur fizykoterapeutycznych należy je stosować w ograniczonej ilości serii.

..............................................................................................................................................................

PIŚMIENNICTWO

1.    Bahrynowska-Fic J.: Właściwości i metodyka ćwiczeń fizycznych oraz sport inwalidów. PZWL, Warszawa,1999.

2.    Straburzyński G.: Straburzyńska-Lupa A.: Medycyna fizykalna. PZWL, Warszawa, 2001.

3.    Mika T., Kasprzak W.: Fizykoterapia. PZWL, Warszawa, 2001.

4.    Kahn J.: Elektroterapia. PZWL, Warszawa, 2001.

5.    Łazowski J.: Podstawy fizykoterapii. AWF,Wrocław, 2000.

6.    Kilar J, Lizis P.: Badanie narządu ruchu w rehabilitacji. AWF, Kraków,1996.

7.    Rosławski A.: Wybrane zagadnienia z patofizjologii. AWF, Wrocław, 2000.

8.    Niedźwiedzka B., Wróbel P., Trąbka R.: Wpływ treningu mięśni prądami fazowymi Kotza na przyrost siły i masy głowy przyśrodkowej mięśnia czworogłowego uda u pacjentów w przebiegu choroby zwyrodnieniowej stawu rzepkowo-udowego. Ortopedia Traumatologia Rehabilitacja, 2002, 2, 218-221.

9.    Sawicki Z., Kassolik K.,Andrzejewski W.: Habituacja i sensytyzacja, hipotetyczne mechanizmy powstania. AWF, Wrocław,1997.

..............................................................................................................................................................

Adres do korespondencji:

Iwona Demczyszak
Katedra Ortopedii i Traumatologii Narządu Ruchu
Zakład Rehabilitacji AM we Wrocławiu
ul. Borowska 213
50- 556 Wrocław

Artykuł nadesłano: 01.09.2008
Zaakceptowano do druku: 22.10.2008