WSTĘP

Balneologia i medycyna fizykalna jest dziedziną wiedzy medycznej, która wykorzystuje naturalne metody lecznicze i czynniki fizyczne do leczenia, rehabilitacji, prewencji i diagnostyki. Medycyna uzdrowiskowa, której głównym działem jest balneoterapia stosuje do celów leczniczych  naturalne tworzywa lecznicze, takie jak wody mineralne, gazy i peloidy. Wody lecznicze są naturalnymi wodami podziemnymi o udowodnionych właściwościach leczniczych, cechującymi się stałym składem chemicznym i naturalną czystością mikrobiologiczną. O udowodnionych właściwościach leczniczych decydują rodzaj i stężenie aktywnych składników biochemicznych. Polska posiada bogate złoża leczniczych wód mineralnych. Najczęściej stosowane wody to chlorkowo-sodowe, wodorowęglanowe, siarczkowo-siarkowodorowe, radoczynne i termalne. Metody lecznicze, jakie wykorzystuje lecznictwo uzdrowiskowe mają charakter bodźców leczniczych. W odpowiedzi na nie w organizmie powstają reakcje  określane ze względu na swój charakter jako adaptacyjne i kompensacyjne. Jeżeli leczenie stosowane jest systematycznie, pod postacią serii zabiegów w organizmie następuje stopniowe jego przestrojenie w kierunku przywrócenia zdrowia. Oddziaływanie metod balneologicznych jest stopniowe. Wolno obserwowane efekty są niejednokrotnie trwalsze w stosunku do uzyskiwanych innymi metodami leczniczymi (1, 2, 3, 4, 5).

RADON JAKO PIERWIASTEK MEDYCZNY

Choć z radonem żyjemy od zarania wieków, to dopiero na przestrzeni kilkudziesięciu lat zainteresował on badaczy i naukowców. W naturze obecny jest w stanie mniej lub więcej bliskim równowagi cały szereg uranowy, a w nim gazowy radon, który z łatwością przenika do warstw geologicznych ziemi. Radon jest bezbarwnym, bezwonnym, pozbawionym smaku, radioaktywnym i ciężkim gazem szlachetnym. Często towarzyszy złożom rud uranowych. Został odkryty w 1900 roku przez Fryderyka Ernsta Dorna w Niemczech.  Początkowo nazywany był nitonem od łacińskiego słowa ,,nitens’’ co oznaczało  ,,świecący’’.  Radon- 222 jest alfa promieniotwórczym izotopem należącym do naturalnej rodziny promieniotwórczej uranu. Powstaje bezpośrednio z radu 226 w wyniku rozpadu. Jest 7,6 raza cięższy od powietrza, dobrze rozpuszcza się w wodzie, zwłaszcza zakwaszonej lub słabo zmineralizowanej, oraz w alkoholach i w kwasach tłuszczowych. Radon w wyniku rozpadu promieniotwórczego emituje cząstki alfa o energii 5,49 meV o zasięgu w powietrzu 4,12 cm, a w wodzie 41, 1 mikrona. Okres połowiczego rozpadu radonu wynosi 3, 825 dnia. Najważniejszymi produktami rozpadu radonu z punktu widzenia balneologii są: rad A, B, C, które stanowią tzw. osad promieniotwórczy, a efektywny okres biologicznego połowiczego rozpadu radonu i osadu promieniotwórczego wynosi 10-30 min. Ostateczny zanik radonu w organizmie do ilości nieuchwytnych analitycznie występuje po 2-3 godzinach (5, 6).

DZIAŁANIE BIOLOGICZNE RADONU

Rozkład promieniotwórczości w organizmie jest bardzo zróżnicowany i w dużym stopniu zależny od zawartości  tkanki tłuszczowej w poszczególnych narządach.

Jak udowodniono w  tkance tłuszczowej gromadzi się 25 razy więcej  promieniotwórczości aniżeli  we krwi, mniej w korze nadnerczy, wątrobie i mięśniach. Radon przenika przez skórę w niewielkich ilościach, zaledwie 5%, przenikanie wzrasta jednak przy podwyższonej temperaturze i wilgotności. Wszystkie rodzaje zabiegów wykorzystujących wody radoczynne z wyjątkiem kuracji pitnych działają poprzez radon wchłaniany przez układ oddechowy. Jak stwierdzono, wchłanianie radonu przez płuca zachodzi w 95%, natomiast jego wydalanie z organizmu ma miejsce w 90% przez płuca, zaś pozostała część przez nerki i skórę. Radon wykazuje działanie przeciwzapalne, odczulające i przeciwbólowe. Uzyskanie tego typu efektów terapeutycznych  tłumaczy się pobudzeniem kory nadnerczy oraz zwiększoną produkcją hormonów sterydowych zachodzącą przypuszczalnie przez pobudzenie osi podwzgórzowo-przysadkowo-nadnerczowej, pobudzenie kory nadnerczy oraz przez blokowanie receptorów alfa. Udowodniono, że radon wpływa na zwiększenie  diurezy na skutek  zmniejszenia wchłaniania zwrotnego jonów sodowych  w kanalikach nerkowych i zwiększonego przepływu krwi przez nerki. Po leczeniu radonowym występuje wzrost czynności gruczołów wydzielania wewnętrznego utrzymujący się jeszcze przez około 3 miesiące. W wielu badaniach stwierdzono zwiększenie  w surowicy krwi stężenia hormonu adrenokortykotropowego, hormonu dojrzewania pęcherzyków, hormonu luteinizującego, estradiolu, estriolu. U kobiet w okresie menopauzy szczególnie wzrasta poziom wspomnianych hormonów, co istotnie zmniejsza  nasilone objawy okresu przekwitania.

U zdrowych mężczyzn następuje poprawa wartości nasienia. Zwiększenie liczby plemników i ich ruchliwości wpływa korzystnie na poprawę płodności u mężczyzn. Na podstawie badań izotopowych stwierdzono iż po jednorazowej kąpieli radoczynnej następuje  zwiększenie przepływu krwi przez tkanki średnio o 400% w stosunku do kąpieli w wodzie gospodarczej. Przyjmuje się, że radon znosi wpływ znajdujących się we krwi katecholamin na mięśniówkę naczyń obwodowych. Wyzwolone przez radon katecholaminy w zwiększonej ilości są wydalane z moczem do 4 godzin po zakończeniu zabiegu. Radon działa dwuetapowo na przepływ krwi przez tkanki.
W pierwszym etapie bardzo szybko działa na receptory naczyniowe z następowym zwiększonym przepływem krwi przez tkanki i zwiększeniem wydalania z moczem kwasu wanilinowo-migdałowego. Drugi etap występuje po kilku zabiegach radonowych, dając długotrwałe pobudzenie czynności gruczołów wewnątrzwydzielniczych. Bezpośrednio po zabiegach radonowych wzrasta tolerancja na wysiłki fizyczne, która utrzymuje się do 1 godziny. Po zabiegach u chorych z miażdżycą naczyń kończyn dolnych spoczynkowy przepływ krwi przez tkanki, który zależy od stanu sieci kapilarów i krążenia obocznego wzrastał 3,9-krotnie. Natomiast maksymalny przepływ zależny od stanu dużych naczyń  wzrastał 2,7-krotnie. Wzrost przepływu krwi przez tkanki zachodzi wyłącznie pod wpływem radonu, natomiast produkty jego rozpadu nie wykazują takiego samego działania. U chorych z zarostowymi chorobami tętnic stwierdzono bezpośrednio po kąpielach radonowych wzrost ciepłoty kończyn dolnych, który był najwyższy w 10 i 30 min po kąpieli i utrzymywał się ponad 2 godziny u 90% badanych. Znaczniejszy wzrost temperatury kończyn dolnych obserwowano u chorych z zarostowym stwardnieniem tętnic niż u chorych z zarostowym zapaleniem tętnic. Badania przeprowadzone w warunkach laboratoryjnych u chorych na nadciśnienie z zastosowaniem cyklu inhalacji radonowych wykazały obniżenie ciśnienia tętniczego krwi skurczowego i rozkurczowego, które utrzymywało się przez 15 dni po zakończeniu inhalacji. Efektem wspomnianych zabiegów było zwolnienie częstości pracy serca, zmniejszenie pojemności minutowej serca, zwiększenie przepływu krwi przez nerki, obniżenie aktywności reninowej osocza, zmniejszenie stężenia aldosteronu
w surowicy krwi oraz objętości wody całego ciała. Tłumaczy się to stymulującym wpływem radonu na syntezę prostoglandynyI2, która zwiększa przepływ krwi przez naczynia krwionośne. U chorych z wypryskiem kontaktowym następuje wydłużenie okresów remisji i zmniejszenie częstotliwości nawrotów. Ustępują cechy rozrostu naskórka i zmniejszają się cechy zapalenia w skórze właściwej (1, 5, 7, 8, 9, 10).

MECHANIZM DZIAŁANIA RADONU

O ile istnieje względna jednoznaczność w kwestii  leczniczego oddziaływania radonu, brak jest dotąd  jednomyślnego stanowiska na temat  teorii  mechanizmu jego działania. Obecnie przyjmuje się, że działanie zabiegów radonowych ma charakter dwuetapowy. Pierwszy etap to bezpośrednie, krótkotrwałe działanie promieniowania alfa emitowanego przez radon na receptory naczyniowe, z następowym zwiększeniem przepływu krwi przez tkanki. Promieniowanie to działa w czasie stosowania zabiegów i przez krótki czas po ich zakończeniu. Drugi etap to działanie produktów rozpadu emitujących promieniowanie beta i gamma, które rozpoczyna się po zastosowaniu kilku zabiegów i polega na pośrednim lub bezpośrednim działaniu na gruczoły wydzielania wewnętrznego. Efekt tego działania ujawnia się po kilku, kilkunastu dniach  od początku kuracji i utrzymuje się przez około 2-3 miesięcy po jej zakończeniu. Działanie niskich dawek promieniowania jonizującego jest złożone i nie do końca poznane. Z jednej strony promieniowanie nasila produkcję wolnych rodników, z drugiej strony aktywuje mechanizmy ochronne odpowiedzialne za neutralizację wolnych rodników i nie pozwala na kliniczne ujawnienie się szkodliwych skutków działania rodników. Mechanizm ten jest prawdopodobnie podstawą korzystnego działania niskich dawek promieniowania jonizującego  (5, 7, 8, 9).

RODZAJE ZABIEGÓW RADONOWYCH

W warunkach lecznictwa uzdrowiskowego najczęściej stosuje się kąpiele radonowe w wannach i basenach rehabilitacyjnych, wziewania lecznicze oraz krenoterapię. Spośród wspomnianych zabiegów szczególnie   interesująca ze względu na specyfikę miejsca i warunki  wydaje się  jedna z metod terapeutycznych stosowana w mikroklimacie podziemnego środowiska sztolni w Kowarach. Jest to jedyne miejsce w Polsce, w którym stosowane są inhalacje radonowe w powyrobiskowej kopalni uranu. Środowisko opisywanego miejsca charakteryzuje wzmożone promieniowanie alfa, zwiększone stężenie w powietrzu radonu i większa gęstość jonizacji powietrza. 

Jest tylko pięć miejsc na świecie, w których stosuje się terapię radonową: Boulder w stanie Montana w USA, Monsummano we Włoszech, Badgastein-Boeckstein  w Austrii, Bad Kreuznach w niemieckiej Nadrenii i w Polsce w Kowarach u stóp  Karkonoszy. Inhalatorium w Kowarach zostało otwarte w 1974 r. i funkcjonowało  do 1989 r. Po kilkunastoletniej przerwie wznowiono jego działalność 16 lutego 2002 r. W unikalnej podziemnej sztolni powyrobiskowej zabytkowej kopalni uranu i żelaza w Kowarach otwarto w pełni zmodernizowane  Inhalatorium Radonowe. Powstało ono w  jednym z bocznych podziemnych korytarzy, specjalnie do tego celu przystosowanym. Inhalatorium w Kowarach kontynuuje leczenie inhalacjami radonowymi prowadzonymi tutaj do 1989 roku i korzysta z bogatego dorobku klinicznego Ośrodków Naukowo-Badawczych, kierowanych przez profesorów wrocławskiej Akademii Medycznej. Kowarskie Inhalatorium jest jedynym w Polsce  naturalnym podziemnym inhalatorium prowadzącym leczenie radonem zgodnie z  wymaganiami, jakie stawia współczesna speleoterapia. W procedurze zabiegowej uwzględnia się zarówno zasadę komfortu zabiegowego, jak i pełne bezpieczeństwo pacjenta. Pacjenci korzystają z zabiegów w wygodnym ułożeniu i przy pełnym zabezpieczeniu przed nadmiernym ochłodzeniem, słuchając relaksacyjnej muzyki oddychają chłodnym i wilgotnym powietrzem, wolnym od zanieczyszczeń  i alergenów. Towarzysząca zabiegom muzykoterapia wpływa korzystnie na sferę psychofizyczną pacjentów przyczyniając się do poprawy efektów terapeutycznych poprzez zwolnienie i pogłębienie oddechów, zmniejszenie wzmożonego napięcia mięśniowego, obniżenie poziomu lęku, poprawę nastroju. Zabiegi w  Kowarskich  sztolniach stosuje się nie tylko w  leczeniu konkretnych jednostek chorobowych, ale również profilaktycznie w ramach odnowy biologicznej. Kwalifikacji do korzystania  z podziemnych inhalacji radonowych dokonuje  zawsze lekarz, który równocześnie określa parametry zabiegowe. W czasie trwania całego seansu zabiegowego w inhalatorium radonowym zapewniona jest opieka wykwalifikowanego personelu medycznego (2, 5, 11).

DOŚWIADCZENIA KLINICZNE

Analiza literatury z zakresu alfaterapii  wskazuje na to,  iż obserwacje kliniczne poparte badaniami naukowymi potwierdzają korzystne działanie radonu w wielu schorzeniach, przede wszystkim w niewydolności wieńcowej,  dychawicy oskrzelowej pierwotnej, a także w zaburzeniach okresu przekwitania u kobiet i niepłodności męskiej. W badaniach przeprowadzonych przez Halawę (12, 13, 14)  wykazano, że inhalacje radonowe zwiększyły u chorych z niewydolnością wieńcową przepływ krwi przez tkanki i nerki. Zabiegi te nie wpłynęły jednak na tolerancję wysiłków fizycznych. Zwiększyły natomiast wydalanie kwasu waniliowo-migdałowego i obniżyły poziom trójjodotyroniny i tyroksyny we krwi. Zaobserwowano także zmniejszenie częstości występowania bólów wieńcowych, co tłumaczy się zmniejszeniem obciążenia mechanicznego serca wskutek rozszerzenia sieci naczyń obwodowych. Ten sam autor wykazał, że zastosowanie inhalacji radonowych u chorych na dychawicę oskrzelową pierwotną atopową wpłynęło na zwiększenie takich  parametrów, jak pojemność życiowa płuc, maksymalna pojemność wydechowa płuc, poziom kortyzolu w surowicy krwi. W przypadku chorych z dychawicą oskrzelową pierwotną typu I i II leczonych uprzednio pochodnymi triamcinolonu nie uzyskano wyraźnej poprawy badanych czynników (15).  Badania przeprowadzone przez Belowską-Bień i Zdrojewicza (7, 8, 9) potwierdziły , że kompleksowe leczenie uzdrowiskowe ma korzystny stymulujący wpływ na funkcje wewnątrzwydzielnicze, a zastosowanie leczenia z użyciem nośników radonowych ma znaczący wpływ na funkcje wydzielnicze gonad. Stymulacja narządów wydzielania wewnętrznego zachodzi nie tylko pod wpływem radonu dostarczanego  w czasie zabiegów leczniczych, ale także pod wpływem działania niskich dawek naturalnego promieniowania jonizującego stanowiącego „tło radoczynne”. Wyżej wymienieni autorzy zaobserwowali wzrost wydzielania testosteronu u mężczyzn poddanych kąpielom radonowym, a także wzrost wydzielania estradiolu u kobiet leczonych radonem. Natomiast nie wykazali oni znamiennych zmian wydzielania prolaktyny. Ocena wartości leczniczej zabiegów przy użyciu radonu, który rozpadając się emituje cząsteczki alfa, jest nadal trudna. Alfaterapia jest działem balneoterapii, która wzbudza wciąż wiele kontrowersji wśród badaczy. Rozbieżność stanowisk wynika niewątpliwie  z niedostatecznej znajomości biologicznego oddziaływania małych dawek promieniowania jonizującego na organizm (6, 16, 17). Z uwagi na fakt, iż mechanizm działania radonu nie jest do końca poznany, z drugiej zaś strony wiele doniesień wskazuje na korzystne efekty lecznicze oddziaływania alfaterapii w niektórych schorzeniach. podjęty temat należy traktować w sferze naukowo-badawczej za wciąż otwarty.

..............................................................................................................................................................

PIŚMIENNICTWO

1.    Ponikowska J., Walczak J.: Medycyna uzdrowiskowa w zarysie. Wydawnictwo Watext’s, Warszawa, 1995.

2.    Kuliński W. : Balneoterapia W: Kwolek A (red.) Rehabilitacja medyczna. Urban & Partner, Wrocław, 2003, tom 1.

3.    Straburzyński G.: Księga przyrodolecznictwa. PZWL, Warszawa, 1997.

4.    Mika T. , Kasprzak W.: Fizykoterapia.  PZWL, Warszawa, 2001.

5.    Kochański J.W. : Balneologia i hydroterapia. AWF,  Wrocław, 2002.

6.    Łazowski J. Podstawy fizykoterapii.  AWF, Wrocław, 2000.

7.    Belowska-Bień K., Zdrojewicz Z.: Wpływ zabiegów radonowych na wydzielanie prolaktyny.Advances in  clinical and experimental medicine. AM Wrocław, 2005, Vol. 14, 5, 995-1000.

8.    Belowska-Bień K. Zdrojewicz Z.: Ocena stężenia testosteronu u mężczyzn poddanych działaniu mediów radonowych. Advances in clinical and experimental medicine.  AM, Wrocław, 2004, Vol. 13, 267-272.

9.    Belowska-Bień K. , Zdrojewicz Z. : Ocena stężenia estradiolu u kobiet poddanych zabiegom radonowym. Advances  in clinical and experimental medicine. AM, Wrocław, 2005,  Vol.14, 1, 113-121.

10.    Halawa B. : Wpływ zabiegów radoczynnych na czynności gruczołów wewnątrzwydzielniczych. Problemy Uzdrowiskowe, 1976,121-124.

11.     Szniak T.: Zabiegi w uzdrowiskach polskich. Absolut, Gdańsk, 1994.

12.    Halawa B.: Ocena wyników leczenia inhalacjami radonowymi niektórych schorzeń układu  krążenia. Problemy Uzdrowiskowe, 1983, 1-2, 62.

13.    Halawa B.: Wpływ zabiegów radoczynnych na układ krążenia. Problemy Uzdrowiskowe, 1978, 69-76.

14.    Halawa B: Badanie nad mechanizmem działania inhalacji radonowych u chorych z przewlekłą niewydolnością wieńcową. Balneologia Polska, 1978, tom 23, 1-4, 101-104.

15.    Halawa B.: Wstępna ocena wyników leczenia dychawicy oskrzelowej inhalacjami radonowymi w Kowarach. Balneologia Polska, 1979, tom 24, 1-4, 467- 471.

16.     Straburzyńska-Lupa A.: Poglądy na radonoterapię w końcu XX wieku. Nowiny Lekarskie, 2000, 998-1006.

17.    Straburzyńska-Lupa A.: Nowe spojrzenie na radonoterapie w zagranicznym piśmiennictwie ostatnich lat. Balneologia Polska, 2000, 122- 132.

..............................................................................................................................................................

Adres do korespondencji:

Iwona Demczyszak
Katedra Ortopedii i Traumatologii Narządu Ruchu
Zakład Rehabilitacji AM we Wrocławiu
ul. Borowska 213
50-556 Wrocław

Artykuł otrzymano: 10.10.2008
Zaakceptowano do druku: 15.12.2008