WPROWADZENIE

Trwające od setek lat obserwacje chorych korzystających z leczniczych właściwości źródeł radoczynnych nie warunkują do chwili obecnej pełnego wyjaśnienia mechanizmów terapeutycznego oddziaływania ²²²radonu i jego pochodnych u ludzi. Mimo niepełnej wiedzy radonoterapia stanowi istotny element zabiegów balneologicznych.

Lądek Zdrój, jedno z najstarszych polskich uzdrowisk, dysponuje bogatymi w ²²²radon źródłami, których skuteczność w terapii chorób narządu ruchu została potwierdzona badaniami klinicznymi. Doświadczalnie zaobserwowano pobudzający wpływ ²²²radonu i jego pochodnych na przemiany zachodzące w tkance kostnej (1, 2). Problematyka ta nie budziła dotychczas szerszego zainteresowania, co skutkuje brakiem doniesień na ten temat w piśmiennictwie. Poznanie zakresu i form tego oddziaływania w warunkach uzdrowiskowych, przy wykorzystaniu wybranych markerów obrotu kostnego, może stanowić przyczynek dla profilaktyki i leczenia osób z obniżoną masą kostną.

W balneoterapii z wykorzystaniem ²²²radonu stosuje się naturalne źródła radonu w postaci kąpieli, inhalacji oraz kuracji pitnej. W Polsce jest osiem uzdrowisk posiadających wody o zawartości radonu powyżej 74 Bq/l. Jednym z takich uzdrowisk jest Lądek Zdrój.

Z punktu widzenia balneologii najważniejszymi pochodnymi radonu są rad A(²¹8Po), rad B(²¹4Pb), rad C (²¹4 Bi) i rad C(²¹4 Po) stanowiące tzw. osad promieniotwórczy. Czas pozostawiania radonu w organizmie jest krótki: 59% radonu jest eliminowana po 15-30 minutach (3). Ostateczny zanik radonu w organizmie do ilości nieuchwytnych analitycznie występuje po 2-3 godzinach. Po tym okresie w ustroju pozostaje osad promieniotwórczy, który przez pierwsze 7 godzin emituje głównie promieniowanie alfa i beta oraz w niewielkim stopniu gamma, a powstający następnie rad D (²¹°Pb) staje się źródłem długotrwałego, słabego promieniowania beta (4).

Radon przenika do organizmu głównie przez drogi oddechowe (5). Ilość pochodnych radonu mogących się zdeponować w drogach oddechowych wynosi od 18% do 51% radonu zawartego w powietrzu. Przenikanie radonu przez błony śluzowe i z przewodu pokarmowego jest niewielkie, bo stanowi od 0,3% do 0,5 %. Około 1% do 2% radonu absorbuje się na skórze. Wydalanie radonu z organizmu odbywa się w około 90% przez płuca, częściowo przez nerki i w minimalnym procencie przez skórę (6).

Około 90% radonu zostaje usunięte z organizmu w ciągu jednej godziny po inhalacji, pozostała część w okresie pięciu do siedmiu godzin po radonoterapii (7). W przewodzie pokarmowym radon i jego pochodne mogą się utrzymać powyżej 20 minut (8).

Stężenie radonu różni się w poszczególnych tkankach i narządach z powodu różnic w stopniu ich ukrwienia oraz niejednolitego udziału radonu w metabolizmie tkanek. Po inhalacji radioaktywność krwi rośnie dwukrotnie (9). Wzrost ten następuje już po pierwszym zabiegu, osiąga maksimum przy trzecim i dalej utrzymuje się na tym samym poziomie po dwudziestu czterech inhalacjach. Obserwacje wskazują, że przyswajanie radonu przez organizm jest najintensywniejsze przy stosowaniu inhalacji. Jest ono dziesięciokrotnie większe niż przy kąpielach lub krenoterapii.

Mechanizm działania radonu i jego pochodnych na organizm ludzki nie jest do końca wyjaśniony. Przyjmuje się, że korzystne działanie radonu spowodowane jest działaniem bodźcowym na organizm, co wyraża się powstaniem odczynu ogólnego i miejscowego (10). Dobre wyniki terapii tłumaczy się korzystnym wpływem radonu na ośrodki regulacji neuroendokrynnej, procesy kompensacyjno-regeneracyjne i trofiki tkankowej, jak również stymulację reaktywności immunologicznej organizmu (11). Radon ma długotrwałe działanie przeciwzapalne, przeciwbólowe, odczulające i przeciwświądowe (4, 12).

Efekt leczniczy może, zdaniem różnych autorów, utrzymywać się przez dwa do trzech miesięcy po zakończeniu radonoterapii, przy czym promieniowanie alfa wywołuje zmiany w układzie krążenia utrzymujące się w trakcie stosowanego zabiegu i tuż po jego zakończeniu, natomiast promieniowanie beta i gamma wpływa na czynność gruczołów wydzielania wewnętrznego i ujawnia się po około dwóch tygodniach od rozpoczęcia leczenia i utrzymuje się dłużej (13).

Wykorzystanie radonoterapii w lecznictwie uzdrowiskowym powinno zawierać określone wskazania i być ograniczone do jednostek chorobowych, w których istnieje oczywisty związek pomiędzy spodziewanym efektem leczniczym, a działaniem promieniowania jonizującego. Przed współczesną radonoterapią stoją zadania zobiektywizowania kryteriów stosowania radonu i oceny działania leczniczego, prowadzenia systematycznej dozymetrii przy zabiegach oraz opracowania szczegółowych wskazań do stosowania radonu.

ZAŁOŻENIA I CEL PRACY

Udokumentowane wyniki badań eksperymentalnych nad wpływem ²²²radonu na uszkodzoną mechanicznie tkankę kostną zwierząt wykazały, że ²²²radon stosowany w odpowiednich dawkach przyspiesza proces osteogenezy i zrost odłamów, co sugeruje obrót kostny z przewagą markerów kościotworzenia. Przyjęto więc założenie, że ²²²radon może również warunkować obrót kostny u osób z patologicznie obniżoną masą kostną.

Celem pracy, uwzględniającym powyższe założenia jest ocena wpływu ²²²radonu i jego pochodnych u kobiet z obniżoną masą kostną na stężenia wybranych markerów obrotu kostnego: karboksyterminalnego, telopeptydu kolagenu typu I (ICTP); markera związanego z procesem resorpcji i osteokalcyny (BGP); markera kościotworzenia, a także ocenę stężenia siarczanu dehydroepiandrosteronu, hormonu regulującego szybkość obrotu kostnego.

Uznano, że realizację celu pracy umożliwi uzyskanie odpowiedzi na następujące pytania badawcze:

1)    Czy ²²²radon i jego pochodne wywierają wpływ na stężenie wybranych markerów obrotu kostnego ITCP i BGP w surowicy krwi u kobiet z obniżoną masą kostną?

2)    Czy zmiany stężeń wybranych markerów obrotu kostnego ICTP i BGP są warunkowane czasokresem, jaki upłynął od zakończenia radonoterapii?

3)    Czy ²²²radon i jego pochodne wywierają wpływ na stężenie DHEA-S w surowicy krwi u kobiet z obniżoną masą kostną?

4)    Czy zmiany stężenia DHEA- S są uwarunkowane czasokresem, jaki upłynął od zakończenia radonoterapii?

5)    Czy istnieją różnice w stężeniach wybranych markerów ICTP i BGP u badanych kobiet zamieszkałych we Wrocławiu i Lądku Zdroju?

6)    Czy istnieje współzależność pomiędzy wielkością BMD a stężeniami markerów obrotu kostnego ICTP i BGP?

MATERIAŁ I METODYKA BADAŃ

1. Osoby badane

Badaniami objęto grupę 150 kobiet w wieku 35-65 lat (średnia 53,99). Osoby badane zostały podzielone na pięć grup, liczących po trzydzieści osób. Trzy grupy badawcze oznaczone cyframi 1, 2 i 3 stanowiły osoby poddawane inhalacjom ²²²radonem. Natomiast dwie grupy kontrolne oznakowane literami A i B stanowiły mieszkanki Wrocławia, które nie były poddawane radonoterapii.

W oparciu o wyniki badań densytometrycznych do grup 1, 2 i A zaliczono osoby z obniżoną masą kostną, a więc z osteopenią lub osteoporozą. Grupy 3 i B stanowiły osoby z normalną masą kostną. Ocena stopnia zaniku kostnego opierała się na pomiarze densytometrycznym DXA w odcinku lędźwiowym kręgosłupa oraz okolicy szyjki kości udowej aparatem DPX- IQ firmy Lunar. Zgodnie z ogólnie przyjętymi normami osteopenia rozpoznawana była przy BMD od -1 do -2,5 odchyleń standardowych (SD), osteoporoza przy BMD poniżej -2,5 odchyleń standardowych, natomiast norma poniżej -1 odchylenia standardowego od średnich wartości dla młodych kobiet (T- score) (12). Osoby badane w grupach 1, 2 i 3 były poddane 21-dniowym inhalacjom ²²²radonem o stężeniu wynoszącym około 17,04 Bq/L przez 45 minut w emantorium „Jerzy” w Lądku Zdroju. W grupie 1 i 3 pomiaru wybranych markerów obrotu kostnego DHEA- S dokonano przed i po trzech miesiącach, natomiast w grupie 2 przed i bezpośrednio po radonoterapii. W grupie kontrolnej dokonano jednorazowo pomiarów  wybranych markerów szybkości obrotu kostnego, bez pomiaru DHEA-S.

Protokół badań został zatwierdzony przez Komisję Bioetyczną przy Akademii Medycznej we Wrocławiu. Wszystkie badane osoby wyraziły pisemną zgodę na udział w badaniach.

Stężenie karboksyterminalnego telopeptydu kolagenu typu I (ICTP) w surowicy krwi badano metodą radioimmunometryczną, wykorzystując zestaw produkcji Orion Diagnostica, Finlandia. Stężenie osteokalcyny (BGP) w surowicy krwi oznaczono metodą immunoradiometryczną (IRMA), używając zestawu ELSA- OSTEO, produkcji CIS bio international, ORIS Grup, Gif- Sur- Yvette, Francja. Stężenie siarczanu dehydroepiandrosteronu (DHEA –S) zmierzono metodą radioimmunometryczną za pomocą zestawu Coat- A- Count DHEA-SO4, wyprodukowanym przez Diagnostic Products Corporation, USA. Otrzymane wyniki markerów ICTP i BGP oraz DHEA-S odniesione zostały do odpowiednich wartości referencyjnych.

Grupy badawcze 1, 2 i 3 poddano inhalacjom radonowym w emantorium Zakładu Przyrodoleczniczego „Jerzy” w Lądku Zdroju przy zastosowaniu dawek uznanych w lecznictwie uzdrowiskowym za lecznicze. Inhalacje przeprowadzano przez 45 minut dziennie przez  21 dni. Średnie stężenie stosowanego ²²²radonu na jeden zabieg wynosiło 17,04 Gq/L. Badani wziewali mieszankę powietrzno-radonową w sali emantorium.

Pomiary stężenia ²²²radonu i jego pochodnych dokonywane były codziennie przez Pracownię Pomiarową Uzdrowiska. Analizy uzyskanych stężeń radonu i jego pochodnych przeprowadzono za pomocą Zestawu Medycznego „Polon” ZM 701 produkcji polskiej.

WYNIKI BADAŃ

1. Stężenia markerów ICTP i BGP oraz DHEA – S w grupach badawczych.  

Średnie stężenia wybranych markerów szybkości obrotu kostnego ICTP i BGP oraz DHEA – S przed radonoterapią w grupach badawczych przedstawia tabela 1.

Po zastosowaniu 21-dniowych inhalacji ²²²radonem zaobserwowano następujące wyniki stężeń markerów oraz DHEA-S  (tab. 3).

Zestawienie wyników średnich zmian stężeń markerów ICTP i BGP oraz DHEA-S w grupach badawczych po zastosowaniu inhalacji radonem ilustracje tabela 4.

Porównanie średnich zmian stężeń badanych markerów oraz DHEA –S pomiędzy grupami badawczymi po zastosowaniu inhalacji ²²²radonem zawarte w tabeli  5.

Wpływ czasu pomiarów na stężenie markerów ICTP i BGP oraz DHEA-S w grupach badawczych.

Porównując wpływ czasu pomiaru na średnie stężenia markerów ICTP i BGP musi być spełniony warunek o braku istotnych różnic pomiędzy mierzonymi markerami przed zastosowaniem radonoterapii. Z poniższego zestawienia wynika, że w obu grupach w badaniu pierwszym stężenia BGP oraz DHEA-S są podobne (tab. 6). Stężenie ICTP znajduje się na granicy istotności w grupie 2 (po=0,052), co oznacza nieco niższe stężenie wyjściowe tego markera i może nieco utrudniać analizę porównawczą.

Średnie stężenia wybranych markerów szybkości obrotu kostnego ICTP i BGP w grupach kontrolnych przedstawia tabela  8.

Średnie wartości BMD oraz ilość osób w grupach kontrolnych odpowiadająca tym wartościom przedstawia tabela  9.

Porównanie średnich stężeń markerów szybkości obrotu kostnego ICTP i BGP pomiędzy grupami badawczymi i kontrolnymi zawiera tabela  10.

OMÓWIENIE BADAŃ I DYSKUSJA

W ostatnich latach wzrasta zainteresowanie radonem oraz zagadnieniami związanymi z oddziaływaniem niskich dawek promieniowania jonizującego na organizm ludzki. Pomimo licznych publikacji dotyczących tego problemu brak jest w polskim i zagranicznym piśmiennictwie doniesień na temat wpływu ²²²radonu i jego pochodnych na obrót kostny u osób z obniżoną masą kostną. Niektóre jednak doniesienia traktujące o wynikach badań nad wpływem ²²²radonu na tkankę kostną można odnieść do założeń badań własnych. Celem tych badań, tak klinicznych, jak i eksperymentalnych, była ocena wpływu ²²²radonu na uszkodzoną mechanicznie tkankę kostną. Dokumentacja rentgenowska i mikroskopowa wykazały, że radonoterapia pobudza proces kościotworzenia, a więc stymuluje czynność osteoblastów. Obserwacje te stanowiły więc czynnik inspirujący do badań nad wpływem radonoterapii na dotkniętą procesem zanikowym tkankę kostną.

Oddziaływanie ²²²radonu i jego pochodnych na organizm żywy stanowi proces niezmiernie złożony i nadal nie w pełni wyjaśniony. Istotne zagadnienie w badaniach nad radonoterapią stanowi określenie dokładnej dawki radonu przyjętej przez organizm w trakcie kuracji. Najczęściej lecznicze dawki radonu utożsamiane są z wynikami badań źródła radoczynnego. Wiadomym jednak jest, że naturalne źródła wykazują znaczne, tak dobowe jak i sezonowe wahania zawartości radonu (10, 14, 15). Również podgrzewanie wody radonowej do kąpieli w wannach lub basenach prowadzi do sięgającego nawet 70% ubytku radonu (16). Należy więc przyjąć, że jedynie ciągłe i dokładne pomiary dezometryczne możliwe do prowadzenia w emantorium radonowym warunkują ustalenie w miarę dokładnej dawki radonu przyjętej w trakcie kuracji. Pozytywne wyniki radonoterapii obserwowane w niektórych jednostkach chorobowych warunkowane są głównie bodźcowym wpływem ²²²radonu i jego pochodnych na ośrodki regulacji neuroendokrynnej, procesy kompensacyjno-regeneracyjne oraz oddziaływania stymulujące reaktywność immunologiczną organizmu. Istotną rolę w tym złożonym łańcuchu odczynowym, większość badaczy zajmujących się tym zagadnieniem, przypisuje przemianom zachodzącym w warstwie siatkowatej kory nadnerczy. Zmiany te potwierdzają wzmożoną aktywność wydzielniczą kory nadnerczy, która objawia się m.in. wzmożonym wydalaniem kortykosterydów z moczem (17). Z kolei te wszystkie elementy w formie mniej lub bardziej wyrazistej rzutują na przemiany zachodzące w tkance łącznej, w tym również i kostnej (6, 18).

W badaniach własnych stwierdzono w większości przypadków w grupie badawczej podwyższone stężenie ICTP w surowicy krwi, co potwierdza szybki obrót kostny. Natomiast jedynie w kilku przypadkach u badanych osób występował obniżony poziom BGP, co przemawia za wolnym obrotem kostnym. Podobne wyniki występowały w grupie kontrolnej u osób z obniżoną masą kostną zamieszkałych we Wrocławiu. Zdaniem wielu autorów istniejąca ścisła współzależność pomiędzy tempem utraty masy kostnej, a poziomem biochemicznych markerów obrotu kostnego sugeruje, że markery mogą stanowić narzędzie do identyfikowania osób z szybkim zanikiem masy kostnej (19, 20, 21, 22).

W badaniach własnych stężenia markerów ICTP oraz BGP po trzech miesiącach od zakończenia radonoterapii były wyższe niż bezpośrednio po 21 dniach. Obserwowano również różnicę w reakcji na radonoterapię pomiędzy markerami resorpcji i tworzenia w odpowiednich przedziałach czasowych. Stężenie markera resorpcji ICTP po 21 dniach radonoterapii obniżyło się, natomiast stężenie markera tworzenia BGP w zasadzie nie uległo zmianie. Natomiast po trzech miesiącach od zakończenia radonoterapii stwierdzono znamienny statystycznie wzrost stężenia markera tworzenia BGP, sugerujący pobudzenie procesów kościotwórczych. Spostrzeżenia te zgodne są z doniesieniami niektórych autorów, którzy również stwierdzili, że markery resorpcji szybciej odpowiadają na terapię farmakologiczną aniżeli markery kościotworzenia (23, 24, 25). Uwzględniając określoną w piśmiennictwie rolę markerów obrotu kostnego w ocenie przemian zachodzących w tkance kostnej, można przyjąć, że radonoterapia poprzez hamowanie procesu resorpcji i stymulację proces u kościotworzenia stanowi pożądany element terapeutyczny u osób z obnożoną masą kostną. Aktualnie powszechnie stosowane i uznawane biochemiczne markery obrotu kostnego mają poza zaletami strony ujemne. Do zalet należy zaliczyć małą inwazyjność badania, powtarzalność i wczesny monitoring wyników terapii. Wadę stanowią specjalne wymogi przechowywania pobranego do badania materiału, zróżnicowana czułość i zmienność dobowa testów oraz brak lokalizacji zaburzeń metabolizmu kostnego (25, 26).

Wyniki badań własnych nie wykazały istotnych różnic w stężeniach markerów obrotu kostnego ICTP oraz BGP pomiędzy mieszkankami Wrocławia i Lądka Zdroju. Stwierdzono współzależność pomiędzy stężeniem markera resorpcji ICTP, z wielkością BMD u kobiet z obniżoną masą kostną zamieszkałych w Lądku Zdroju.

Przyjmuje się, że ²²²radon i jego pochodne działając bodźcowo na osi podwzgórzowo-przysadkowo-nadnerczowej, stymulują produkcję hormonów nadnerczowych (6, 27). Androgeny nadnerczowe warunkują z kolei stężenie estrogenów, które u kobiet po menopauzie pełnią funkcję ochronną w stosunku do masy kostnej (28).

Androgenem nadnerczowym wydzielanym w około 90% przez warstwę siatkowatą kory nadnerczy jest dehydroepiandrosteron (DHEA), któremu niektórzy autorzy przypisują pobudzenie funkcji kościotwórczej osteoblastów (29).

Stężenia DHEA i jego siarczanu w surowicy krwi obniżają się z wiekiem, a dynamika tego spadku jest sprawą indywidualną i warunkowaną genetycznie. Metabolizm DHEA-S wykazuje znaczne wahania osobnicze. W dostępnym piśmiennictwie brak jest również doniesień dotyczących badań nad wpływem radonoterapii na stężenia DHEA-S w surowicy u kobiet z obniżoną masą kostną. W wyniku przeprowadzonych badań własnych stwierdzono pewien, chociaż statystycznie nieznamienny, wzrost stężenia DHEA-S bezpośrednio po zakończeniu radonoterapii u kobiet z obniżoną masą kostną. Po trzech miesiącach od zakończenia inhalacji zaobserwowano spadek stężenia DHEA-S. Wzrost ten bardziej wyrazisty bezpośrednio po inhalacjach, może być uwarunkowany zwiększonym gromadzeniem się radonu i jego pochodnych w tkance tłuszczowej, lipidach oraz korze nadnerczy.

Efekt leczniczy radonoterapii może, zdaniem różnych autorów, utrzymywać się przez dwa do trzech miesięcy po zakończeniu zabiegów (4, 6, 13). Zmiany stężenia DHEA-S korelowały bardzo słabo ze zmianami ICTP i BGP w grupach kobiet z obniżoną masą kostną.

W grupie kobiet z normalną masą kostną stwierdzono statystycznie istotną zależność pomiędzy stężeniem DHEA- S a stężeniem BGP w surowicy krwi. Dehydroepiandrosteron wywiera anaboliczne działanie na kość, powodując przyspieszenie obrotu kostnego, zarówno resorpcji jak i tworzenia (30). Wyniki badań własnych pokazują, że średnie stężenie DHEA-S było wyższe w grupie kobiet z normalną masą kostną niż w grupie kobiet z obniżoną masą kostną. W wielu badaniach wykazano, że osoby z niskim stężeniem DHEA-S dużo częściej niż ich rówieśnicy są narażeni na schorzenia wieku podeszłego, w tym osteoporozę (31, 32).

Cykliczny przebieg radonoterapii przy uwzględnieniu wolnego przebiegu procesów przebudowy kości oraz nieznajomość mechanizmów warunkujących obniżanie się stężenia DHEA- S, sugeruje dłuższe czasy emanacji większymi dawkami radonu oraz odleglejsze w czasie badania kontrolne. Postępowanie takie przy niepełnej jeszcze znajomości oddziaływania ²²²radonu na organizm ludzki byłoby ze względów etycznych niedopuszczalne.

Wyniki badań własnych nie zawsze statystycznie znamienne, nakazują ostrożność w formułowaniu jednoznacznych wniosków, mogą jednak stanowić przyczynek inspirujący do dalszych badań nad zagadnieniem wpływu ²²²radonu na przemiany zachodzące w tkance kostnej dotkniętej procesem zanikowym.

WNIOSKI

1.    Radonoterapia stosowana w dawkach terapeutycznych u kobiet z obniżoną masą kostną powoduje zmiany obrotu kostnego pod postacią spadku stężenia markera resorpcji karboksyterminalnego telopeptydu kolagenu typu I oraz wzrostu stężenia markera kościotworzenia osteokalcyny w surowicy krwi, co stanowi, że ²²²radon u kobiet z obniżoną masą kostną normalizuje szybkość obrotu kostnego.

2.     Zakres tych przemian różni się w stężeniach markerów ICTP i BGP oraz współzależy od czasu, jaki upłynął od zakończenia inhalacji radonowych. Stężenie markera resorpcji ICTP ulega obniżeniu po 21 dniach inhalacji i utrzymuje się na takim poziomie do trzech miesięcy. Stężenie markera tworzenia BGP nie ulega zmianie po 21 dniach inhalacji, natomiast po trzech miesiącach od zakończenia radonoterapii ulega podwyższeniu.

3.    Zmiany w stężeniach markerów obrotu kostnego nie są współzależne od wielkości BMD u osób z obniżoną masą kostną nie podlegających oddziaływaniu tła radonowego, zamieszkałych we Wrocławiu. U badanych mieszkanek Lądka Zdroju z obniżoną masą kostną występuje statystycznie istotna zależność pomiędzy stężeniem markera resorpcji ICTP a wielkością BMD.

4.    Nie stwierdzono statystycznie istotnych różnic w stężeniach markerów ICTP i BGP pomiędzy kobietami zamieszkałymi we Wrocławiu i Lądku Zdroju.

5.    Radonoterapia stosowana w dawkach terapeutycznych u kobiet z obniżoną masą  kostną powoduje spadek stężenia DHEA- S w surowicy krwi.

6.    Zakres tych przemian współzależy od czasu, jaki upłynął od zakończenia inhalacji radonowych. Bezpośrednio po radonoterapii  występuje nieznaczny wzrost stężenia DHEA- S w surowicy krwi, a w ciągu trzech miesięcy stopniowy spadek.

..............................................................................................................................................................

PIŚMIENNICTWO

1.    Kochański  W. J., Kochański M.: Program ćwiczeń leczniczych w osteoporozie w warunkach uzdrowiskowych. Balneologia Polska 1997, t. XXXIX, 3-4: 204-208.

2.    Minta P.: Spostrzeżenia nad wpływem leczniczych dawek radonu 222 na zrost złamań trzonów kości długich. Wiadomości lekarskie 1981; XXXIV, 17: 21-24.

3.    Kluszczyński D.: Promieniowanie naturalne w środowisku pracy człowieka. Problemy higieny pracy 1996, 7: 119-143.

4.    Kochański J. W.: Przegląd badań nad leczniczym zastosowaniem radonu 222 w polskich uzdrowiskach. Folia Medica Lodziensia, 2002, 29: 31-68.

5.    Chaffey C. M., Bowie C.: Radon and health an update. J. Public. Health. Med. 1994, 16:465-470.

6.    Halawa B.: Mechanizmy działania radonu na organizm ludzki w świetle badań własnych. Problemy Uzdrowiskowe 1987; 1-2, 231-232: 445-52.

7.    Domański T., Doniec J., Chróścielewski W.: Radiation hazard in Polish spas-ten years’expierience and studies. Polish Journal of Medicine 1988, 1: 340-356.

8.    Ishikawa T. et al.: Bio-kinetics of radon ingested from drinking water. Radiat Prot Dosimetry 2003, 105, 1-4: 65-70.

9.    Halawa B.: Wpływ zabiegów radoczynnych na układ krążenia. Problemy Uzdrowiskowe 1978; 3, 125: 69-76.

10.    Straburzyński G., Rudnicki T.: Wybrane problemy współczesnej radonoterapii i próby ich rozwiązania w polskich uzdrowiskach. Problemy Uzdrowiskowe 1887, 231/232: 101.

11.    Falkenbach A., Just G., Soto J.: Radon progeny activity in sweat following radon exposure in a warm and humid environment. Radiat Envirom Biophys. 2000, 39, 2: 137-139.

12.    Falkenbach A.: Radon therapy in Betcherew disease. Benefits and risk factors. Dtsch Med Wochenschr. 2001, 30, 126 (48): 1379- 1380.

13.    Pełka W. i wsp.: Zastosowanie wody radoczynnej i inhalacji radonu 222 ze źródła Jerzy w Lądku Zdroju w leczeniu pierwotnym hiperlipoproteidemii. Prob.. Uzdr. 1980, 11-12, 167-168: 9-21.

14.    Falkenbach A.: Therapeutic radon exposure. Phisikalische Medizin Rehabilitationsmedizin Kurotmedizin 2000, 10, 199-205.

15.    Rudnicki T., Wysocki Z.: Leczenie uzdrowiskowe z wykorzystaniem tworzyw radonowych w świetle aktualnych badań i poglądów. Problemy Uzdrowiskowe, 1987, 7-8: 115-120.

16.    Kochański jw. i wsp.: Problemy dozometryczne w radonoterapii. Baln. Pol. 2004, XLVI, 1-2: 49-57.

17.    Mądry K.: Wpływ leczenia wodą radonową „Jerzy” w Lądku Zdroju na wydzielanie 17- hydroksykortykoidów u chorych z cukrzycą regulacyjną i gośćcem zwyradniającym. Biul. WAM 1971, 14: 273.

18.    Halawa B.: Wpływ leczenia inhalacjami radonowymi na radioaktywność krwi, czynność gruczołów wewnątrzwydzielniczych i układ krążenia. Prace Naukowe Akademii Medycznej we Wrocławiu 1977; XI, 1: 3-24.

19.    Chung K.W. et al.: Can bone turnover markers correlate bone mass at the hip and spine according to menopausal period? Arch Gynecol Obstet 2000,264,3: 119-23.

20.    Gundberg C.M.: Biochemical marker sof bone formation. Clin Lab Med. 2000, 20,3: 489-501.

21.    Rogers A., Hannon R. A., Eastell R.: Biochemical markers as predictors of rates of bone loss after menopause. J. Bone Miner Res 2000, 15, 7: 1398-1404.

22.    Seinel M.J., Woitge H.W.: Basic principles and clinical applications of biochemical markers of bone metabolism: biochemical and technical aspects. J Clin Densitom 1999, 2, 3:299-321.

23.    Filip R.S.: Biochemiczne markery przebudowy kości w diagnostyce i różnicowaniu osteoporozy. Med. Ogólna 1998, 4 (2): 145-153.

24.    Eyre D.R.: Bone Biomarkers as Tools in Osteoporsis Management. SPINE 1997, 22, 24S: 17S-24S.

25.    Marowska J.: Markery metabolizmu kostnego w praktyce klinicznej. X Sympozjum Polskiego Towarzystwa Osteoartrologii i Polskiej Fundacji Osteo-
porozy. IV Krakowskie Sympozjum Osteoporozy, 23-26.09.1999:71.

26.     Delmas P.D. : Biochemical markers of bone turnover: methodology and clinical use in osteoporosis. Am J Med 1991, 91 (5B): 59S-63S.

27.    Halwa B.: Wpływ zabiegów radoczynnych na poziom niektórych hormonów przysadki mózgowej w surowicy krwi. Prob. Uzdr. 1989, 1: 17.

28.    Yanase T. et al.: Aromatase in bone: role sof Witamin D3 and androgens. J. Steroid Biochem Mol Biol 2003 Sep, 86 (3-5): 393-7.

29.    Baulieu E.E. et al.: Dehydroepiandrosterone (DHEA), DHEA sulfate, and aging: Contribution of the DHEAge Study to sociobiomedical issue. Medical Sciences 2000, 11, 97, 8: 4279-4284.

30.    Bolanowski M.: Wpływ wybranych hormonów, cytokin i markerów przebudowy kostnej na zmiany kości u chorych na akromegalię. Rozprawa habilitacyjna, AM Wrocław, 2002.

31.    Burger H. A.: prospective Longitudinal Study of Serum  Testosterone, Dehydroepiandrosterone Sulfate, and Sex Hormone Binding Globulin Levels through the Menopause Transition. J.Clin Endocrinol Metab 2000; 85: 2832-2838.

32.    Kaleta M., Gaździk T.S., Wroński S.: Aktualne sposoby monitorowania leczenia osteoporozy – przyrost masy kostnej czy redukcja złamania? Ortopedia, Traumatologia, Rehabilitacja 2004, 6, 4: 503-508.

33.    Kalminij S. A.: Prospective Study on Cortisol, Dehydroepiandrosterone Sulphate and Cognitive Function in the Elderly. J Clin Endocrinol Metab 1998, 83:3487-3492.

..............................................................................................................................................................

Adres do korespondencji:

Przemysław Minta
ul. Świerczewskiego 2
57- 540 Lądek Zdrój
Tel. 604- 416- 238

Artykuł nadesłano: 14.12.2008
Zaakceptowano do druku: 10.04.2009