WSTĘP

Pas nadmorski, a zwłaszcza plaże bałtyckie, jest bardzo ważnym i atrakcyjnym obszarem pod względem walorów rekreacyjno-turystycznych i wypoczynkowych. Plażowanie i kąpiele morskie są podstawowymi formami wypoczynku nad morzem i z tego względu są bardzo uzależnione od warunków pogodowych i klimatycznych. Celowe jest więc badanie warunków kąpieliskowych i wyznaczenie czasu trwania sezonu kąpieliskowego. W świetle obserwowanych zmian klimatu potrzebne są także badania wpływu tych zmian na rozwój turystyki na polskim wybrzeżu.

W polskiej strefie przybrzeżnej Bałtyku sezon kąpieliskowy określano dotychczas głównie na podstawie przebiegu temperatury wody i temperatury powietrza (1, 2) oraz wskaźników biometeorologicznych, jak temperatura efektywna (3, 4, 5, 6). Usłonecznienie do oceny warunków kąpieliskowych włączyli Leśko (7), Marusik (8) oraz Girjatowicz i Chabior (9, 10). Natężenie całkowitego promieniowania słonecznego jako kryterium uwzględniali Girjatowicz i Chabior (9, 10) oraz Girjatowicz (11).

Jako kryterium warunków umożliwiających korzystanie z kąpieli morskich i w talassoterapii przyjmowane jest najczęściej współwystępowanie temperatury powietrza równej co najmniej 15°C, oraz temperatury wody morskiej równej co najmniej 15°C dla osób młodych i zdrowych lub co najmniej 18°C dla wszystkich osób (według Rodenwalda 1952, za: 12, 13).

Celem pracy jest przedstawienie oceny warunków kąpieliskowych na podstawie występowania temperatury wody Tw≥15oC, współwystępowania temperatury wody Tw≥15oC i średniej dobowej temperatury powietrza Tp≥15oC oraz nowego wskaźnika oceny, skonstruowanego na podstawie danych hydrometeorologicznych i biotermicznych w oparciu o najnowszy 45-letni materiał obserwacyjny.

MATERIAŁ I METODA

Ocenę warunków kąpieliskowych polskiego wybrzeża Bałtyku przeprowadzono na podstawie danych pomiarowych ze stacji IMGW w Świnoujściu, Kołobrzegu, Władysławowie, Helu i Gdyni w okresie od maja do października, za lata 1961-2005. Wykorzystano wartości temperatury wody i średniej dobowej temperatury powietrza, przy czym z uwagi na brak prowadzonych pomiarów temperatury wody w Świnoujściu, i temperatury powietrza we Władysławowie, wykorzystano odpowiednio: dane ze stacji w Międzyzdrojach i Rozewiu. Ponadto zastosowano dane terminowe z godz. 12 UTC: temperatura powietrza, wilgotność względna powietrza, ciśnienie pary wodnej, prędkość wiatru, zachmurzenie przez chmury piętra niskiego (Cl) i średniego (Cm) (z wyłączeniem chmur piętra wysokiego). Wykorzystano też dane dotyczące sumy opadu w ciągu dnia (od godz. 06 do 18 UTC) ze stacji  w Świnoujściu, Kołobrzegu i Helu.

W świetle dotychczas przyjmowanych termicznych kryteriów korzystnych warunków kąpieliskowych oraz obowiązującej normy podanej w Rozporządzeniu Rady Ministrów z dnia 6 maja 1997 r. (14), według której kąpieliska powinny być nieczynne między innymi gdy temperatura wody wynosi poniżej 14oC, w pracy przyjęto założenie, że warunki kąpieliskowe korzystne K lub umiarkowanie korzystne UK występują gdy temperatura wody morskiej wynosi co najmniej 15oC, a bardzo korzystne BK gdy temperatura wody wynosi co najmniej 18oC. Serie wieloletnich wartości średniej dobowej temperatury powietrza oraz temperatury powierzchniowej wody morskiej wygładzono za pomocą 7-dniowych średnich konsekutywnych, których zastosowanie jest wystarczające do wyeliminowania wahań krótkookresowych i wyznaczenia dat przejścia analizowanych temperatur przez określone progi termiczne (15).

W pracy, oprócz oceny warunków termicznych powietrza i wody, przeprowadzono ocenę warunków kąpieliskowych na podstawie nowego  syntetycznego wskaźnika – WK, którego podstawą jest temperatura wody, warunki biotermiczne określone za pomocą temperatury odczuwalnej STI (16), zachmurzenie, prędkość wiatru zredukowana do wysokości 1,2 m nad poziomem gruntu o godz. 12 UTC oraz występowanie opadu w ciągu dnia (06-18 UTC). Założenia modelu i szczegółowe formuły wyznaczania wartości STI zamieszczone są w instrukcji programu Bioklima_ 2005 (16). Jako wejściowe parametry fizjologiczne do modelu przyjęto: metaboliczną produkcję ciepła równą 90 Wm-2, w przybliżeniu odpowiadającą wytwarzaniu ciepła podczas helioterapii i aeroterapii (17, 18) oraz termoizolacyjność odzieży odpowiednią do temperatury powietrza. 

Zgodnie z zaproponowanymi przez Błażejczyka (19) typami pogody przyjęto, że wartościom temperatury odczuwalnej STI odpowiadają odczucia cieplne według następującej skali - patrz ryc1.

Zaproponowany wskaźnik oceny warunków kąpieliskowych opracowany został na bazie typologii pogody Chabiora (10, 20) oraz de Freitasa (21), i de Freitasa i in. (22).

Warunki kąpieliskowe zaklasyfikowano według stopnia ich korzystności, oceniając je w zależności od przyjętych kryteriów jako: bardzo korzystne BK, korzystne K, umiarkowanie korzystne UK lub niekorzystne NK. Założenia zaproponowanego wskaźnika kąpieliskowego (WK) przedstawiono w tabeli 1.

Ze względu na to, że coraz więcej turystów decyduje się na krótszy wypoczynek, przebieg częstości występowania korzystnych warunków kąpieliskowych przedstawiono w ujęciu dekadowym (trzecia dekada miesiąca może trwać 10 lub 11 dni). Przeanalizowano także zmienność liczby dni kąpieliskowych z roku na rok. Do tego celu wykorzystano regresję liniową i wielomian drugiego stopnia.

WYNIKI

Czas trwania sezonu kąpieliskowego, określony jako okres gdy dni z temperaturą wody ≥15oC występowały z częstością przynajmniej 50%, po wygładzeniu średnią konsekutywną 7-dniową najdłuższy jest w Świnoujściu  (110 dni), a najkrótszy jest we Władysławowie (83 dni) (tab. 2). W analizowanym wieloleciu najwięcej dni korzystnych do kąpieli  wystąpiło w Świnoujściu w 1999 roku (129), w Gdyni w roku 1989 (128), w Helu  w 1961 roku (120), a w Kołobrzegu w 1990 roku (113 dni). Najmniejsza roczna liczba dni kąpieliskowych wahała się od 44 we Władysławowie w roku 1969, do 79 dni w Świnoujściu w roku 1986.

Czas trwania sezonu kąpieliskowego określono także jako okres gdy dni z temperaturą wody ≥15oC i średnią dobową temperaturą powietrza ≥15oC występowały z częstością przynajmniej 50%, po wygładzeniu średnią konsekutywną 7-dniową. Tak wyznaczony sezon kąpieliskowy najdłużej trwa w Świnoujściu od 18 czerwca do 5 września (80 dni). W rejonie Zatoki Gdańskiej trwa od 75 dni w Gdyni (od 26 czerwca do 8 września), do 72 dni w Helu (od 27 czerwca do 6 września). Na wybrzeżu środkowym trwa 67 dni (od 24 czerwca do 29 sierpnia), a najkrócej we Władysławowie 49 dni od 6 lipca do 23 sierpnia (tab. 2).

W przypadku nowego wskaźnika oceny warunków kąpieliskowych WK przyjęto podobnie, że czas trwania sezonu kąpieliskowego to okres gdy dni z korzystnymi warunkami kąpieliskowymi określonymi za jego pomocą występowały z częstością przynajmniej 50% po wygładzeniu średnią konsekutywną 7-dniową. Sezon kąpieliskowy najdłużej trwa na wybrzeżu zachodnim – 84 dni, na wybrzeżu środkowym – 73 dni, a najkrócej w Helu –71 dni (tab. 2).

Biorąc pod uwagę częstość korzystnych warunków kąpieliskowych w poszczególnych miesiącach, najkorzystniejsze warunki kąpieliskowe w maju występują w Świnoujściu, w lipcu i sierpniu w Helu, Gdyni oraz Świnoujściu, a we wrześniu i październiku w Helu i Gdyni.

Na wybrzeżu korzystne warunki kąpieliskowe (BK+K+UK), określone za pomocą wskaźnika WK, najczęściej występują w sierpniu i lipcu: od odpowiednio 64,5%  i 60,5% dni w miesiącu w Helu, do 56,9% i 55,4% w Kołobrzegu. Spośród analizowanych miesięcy częstość korzystnych warunków jest najmniejsza w  październiku (tab. 3).

W ujęciu dekadowym, bardzo korzystne warunki kąpieliskowe pojawiają się najwcześniej w Świnoujściu i Helu (w trzeciej dekadzie maja), najpóźniej natomiast w Kołobrzegu (w drugiej dekadzie czerwca). Bardzo korzystne warunki kąpieliskowe najczęściej występują w Helu – z największą częstością w pierwszej dekadzie sierpnia 38,9% i trzeciej dekadzie sierpnia 30,5%.

W Świnoujściu najczęściej występują w pierwszej i drugiej dekadzie sierpnia (odpowiednio – 32,9% i 26,9%), a w Kołobrzegu – w drugiej i pierwszej dekadzie sierpnia  – (26,7% i 26,0%)

Warunki kąpieliskowe bardzo korzystne (BK) i korzystne (K) z częstością na poziomie przynajmniej 50% nieprzerwanie  występują tylko w Helu – od trzeciej dekady lipca do trzeciej dekady sierpnia (ryc. 1).

Korzystne warunki kąpieliskowe (K) z największą częstością występują w Helu w pierwszej dekadzie lipca (38,2%), w Kołobrzegu w pierwszej dekadzie września (36,4%) i w Świnoujściu w drugiej dekadzie czerwca (35,1%). Umiarkowanie korzystne warunki kąpieliskowe (UK) występują stosunkowo rzadko, najczęściej w Świnoujściu – w trzeciej dekadzie lipca (12,7%), w Helu – w drugiej dekadzie lipca (11,1%) i w Kołobrzegu – w pierwszej dekadzie sierpnia (8,7%) (ryc. 1).

Na rysunku 2 przedstawiono zmienność liczby dni kąpieliskowych w Świnoujściu, Kołobrzegu i Helu w okresie od maja do października w 45-leciu 1961-2005.

W odniesieniu do wszystkich analizowanych wskaźników oceny warunków kąpieliskowych najlepiej ich zmienność opisuje wielomian drugiego stopnia, który w przypadku wszystkich serii wykazuje istotność statystyczną przynajmniej na poziomie α=0,05. W badanym okresie tylko w Świnoujściu zaznaczył się istotny statystycznie dodatni trend liczby dni dla trzech analizowanych wskaźników oceny, a w Helu dla liczby dni z korzystnymi warunkami kąpieliskowymi WK (ryc. 2).

Ponadto w Gdyni zaznacza się dodatni trend (α=0,05) liczby dni z temperaturą wody wynoszącą co najmniej 15oC, a we Władysławowie – liczby dni ze współwystępowaniem temperatury wody i średniej dobowej temperatury powietrza wynoszących co najmniej 15oC (α=0,05).

DYSKUSJA

Pogoda i klimat są bardzo ważne dla turystyki ale dominuje przekonanie, że rola ta jest oczywista i nie wymaga specjalnych badań. Zmiany klimatu mogą jednak korzystnie lub niekorzystnie wpływać na walory turystyczne. W literaturze z zakresu turystyki wskazuje się, że na wybrzeżach morskich wykształcił się specyficzny kompleks walorów turystycznych środowiska przyrodniczego określany jako 3S (ang. sun, sea, sand – słońce, morze, plaża), będący rdzeniem najważniejszego produktu turystycznego świata – wczasowo-rekreacyjnego. Z punku widzenia promocji turystyki w Polsce niewłaściwe jest, a niestety popularne w mediach, porównywanie w kontekście kompleksu 3S polskiego wybrzeża z wybrzeżem Morza Śródziemnego. W takich porównaniach brakuje jednak informacji o zagrożeniach w strefie śródziemnomorskiej, a związanych z bardzo wysoką temperaturą powietrza i znacznie wyższym promieniowaniem UV. Korzystanie z opracowań bioklimatycznych zaczerpniętych z literatury zagranicznej też nie daje pełnej informacji o bioklimacie tych miejsc, ponieważ odnoszą się one najczęściej do mieszkańców danych regionów, podczas gdy osoby przyzwyczajone do warunków chłodniejszych (jakie panują, np. w Polsce) są znacznie bardziej narażone na wymienione zagrożenia. Informacja klimatyczna często też jest podawana wybiórczo, nie dając pełnego obrazu klimatu w okresie wypoczynku (21, 23).

Zmienność i bodźcowość klimatu wybrzeża nie powinna też być traktowana tylko jako czynnik ograniczający w turystyce (24). Panujące na polskim wybrzeżu warunki bioklimatyczne są dla mieszkańców Polski środowiskiem optymalnym, niezbędnym do podtrzymania sprawności działania mechanizmów fizjologicznych. Jednym z celów potencjalnej działalności promocyjnej powinno być podkreślanie klimatoterapeutycznej roli bioklimatu wybrzeża. Szczególnie powinna być podkreślana duża zawartość aerozolu morskiego.

W zależności od przyjętego kryterium lecz także od rozpatrywanego obszaru i okresu badawczego, otrzymywana długość sezonu kąpieliskowego może być różna: najdłuższy sezon kąpielowy wyznaczył Leśko (7) – przeciętnie od ostatnich dni maja do 24 IX, a najkrótszy, trwający od 8 VII do 21 VIII, Dubaniewicz (25).

Częstość występowania dni z temperaturą wody wynoszącą co najmniej 15°C oraz 18°C i wyznaczająca potencjalny okres występowania korzystnych i bardzo korzystnych warunków kąpieliskowych wskazuje na uprzywilejowanie Zatoki Pomorskiej i Gdańskiej. Biorąc pod uwagę współwystępowanie temperatury wody i temperatury powietrza  najkorzystniejsze warunki kąpieliskowe, w trakcie analizowanego okresu, występują nad Zatoką Gdańską. Według wszystkich przyjętych kryteriów sezon kąpieliskowy najdłużej trwa nad Zatoką Pomorską, a najkrócej na wybrzeżu środkowym. W okresie wakacji (lipiec-sierpień) na polskim wybrzeżu Bałtyku występują korzystne warunki kąpieliskowe, i jedynie we Władysławowie sezon kapieliskowy określony za pomocą wskaźnika opartego na współwystępowaniu temperatury wody i powietrza wynoszących co najmniej 15oC, trwa tylko do drugiej dekady sierpnia.

Sezon kąpieliskowy wyznaczony za pomocą nowego wskaźnika kąpieliskowego WK jest w przypadku Świnoujścia i Kołobrzegu o kilka dni dłuższy niż określony na podstawie temperatury wody i powietrza. W Helu tak wyznaczony sezon kąpieliskowy jest krótszy o jeden dzień. Mimo, że według wskaźnika WK sezon kąpieliskowy w Helu jest krótszy niż w Świnoujściu i Kołobrzegu, to jednak w trakcie sezonu wakacyjnego (szczególnie w pierwszej dekadzie sierpnia) występuje tu najwięcej dni korzystnych kąpieliskowo. Długość sezonu kąpieliskowego określona za pomocą nowego wskaźnika WK jest, poza Kołobrzegiem, bardzo zbliżona do długości sezonu określonego przez Chabiora i Girjatowicza (26). 

W analizowanym 45-leciu tylko w Świnoujściu zaznaczyła się wyraźnie poprawa warunków kąpieliskowych. W Kołobrzegu i Helu bardzo korzystnie wyróżniał się także początek lat 60-tych. Ograniczeniem jest jednak znaczna zmienność warunków kąpieliskowych z roku  na rok.

Oceniając warunki kąpieliskowe na polskim wybrzeżu należy wspomnieć także o zjawiskach pogarszających jakość wypoczynku nad morzem jakimi są zakwity organizmów, między innymi, takich jak szkodliwe dla organizmu cyjanobakterie, oraz zjawisko upwellingu, którego konsekwencją jest znaczne obniżenie temperatury powierzchniowej wody morskiej. Jednym z wielu czynników mających wpływ na występowanie masowych zakwitów, obserwowanych na polskim wybrzeżu i w dużym stopniu ograniczających lub uniemożliwiających kąpiele wodne, jest podwyższona temperatura wody morskiej. Według badań szwedzkich masowe zakwity mogą pojawiać się już wówczas gdy przekracza ona 15°C (za: 27). Strefy intensywnego występowania upwellingu znajdują się w rejonie Kołobrzegu oraz Półwyspu Helskiego (za: 28). Jego skutkiem może być nawet spadek temperatury powierzchniowej warstwy wody morskiej o ponad 12°C w ciągu 3 do 5 dni (wg Krzymińskiego i Kamińskiej za: 29).

Na polskim wybrzeżu Bałtyku zaznaczyła się po roku 1989 znacząca poprawa czystości wody morskiej. Jednak w 2006 roku minimalnych wymagań unijnej dyrektywy o czystości wód nie spełniło 10 nadmorskich kąpielisk, a w 2007 roku aż 17 (30). W 2008 roku tylko 3 plaże (Świnoujście, Pobierowo i Pogorzelica) uzyskały certyfikat „Blue flag” (31). 

WNIOSKI

Ze względu na zastosowanie w pracy wskaźnika opartego na temperaturze odczuwalnej STI, która została opracowana w warunkach klimatu Polski, zaproponowany wskaźnik kąpieliskowy WK może być przydatnym wskaźnikiem oceny warunków kąpieliskowych na południowym wybrzeżu Bałtyku.

Stwierdzono, że sezon kąpieliskowy najdłuższy jest nad Zatoką Pomorską i Gdańską, a najkrótszy – na wybrzeżu środkowym. Sezon kąpieliskowy najdłużej trwa w Świnoujściu, ale w lipcu i sierpniu najbardziej korzystne warunki kąpieliskowe występują w Helu.

W 45-leciu 1961-2000 na wybrzeżu, w przypadku zastosowanych wskaźników oceny najwyraźniej zaznaczyła się poprawa warunków kąpieliskowych w Świnoujściu.

..............................................................................................................................................................

PIŚMIENNICTWO

1.    Taranowska S.: Sezon  kuracyjny  i  kąpieliskowy w Sopocie, Wiad. Uzdr., 1963, 1-2, 59-66.

2.    Dziadziuszko Z.: Warunki kąpielowe polskich plaż morskich, Wiad. Uzdr.,   1966, 1-2, 143-148.

3.    Cena M.,  Gregorczuk M.: Temperatura   efektywna  w  sezonie kąpieliskowym w Polsce  wyznaczona  według skali podstawowej i  normalnej,  Rocz.  Nauk  Roln., Seria  D,  1966, t. 119, 149-168.

4.    Liman S.: Warunki klimatu odczuwalnego sezonu kąpieliskowego wybranych miejscowości nadbałtyckich, Balneol. Pol., 1969, 1-2, 185-190.

5.    Baranowska M., Gurba A., Stążka I.: Sezon komfortu klimatycznego polskiego wybrzeża Bałtyku na podstawie kompleksowych wskaźników bioklimatycznych, Balneol. Pol., 1969, 1-2, 191-196.

6.    Girjatowicz J. P., Korpalska-Chabior G., Chabior M.: Meteorologiczne i hydrologiczne warunki sezonu kąpieliskowego w Kołobrzegu, Balneol. Pol., 1998, z. 1-2, 148-153.

7.    Leśko R.: Warunki hydrotermiczne sezonu kąpieli morskich nad polskim Bałtykiem, Probl. Uzdr., 1975, 1-2, 177-184.

8.    Marusik T.: Mikroklimat plaży w Kołobrzegu, Probl. Uzdr., 1975, 1-2, 171-176.

9.    Girjatowicz J. P., Chabior M.: Termiczno-solarne warunki okresu kąpieliskowego Zatoki Pomorskiej, Balneol. Pol., 1994, 1, 99-108.

10.    Chabior M.: Bioklimat polskiego wybrzeża Bałtyku a warunki pracy, wypoczynku i turystyki, Balneol. Pol., 1997, z. 3-4, 247-253.

11.    Girjatowicz J. P.: Zróżnicowanie przestrzenne warunków kąpielowych na wybrzeżu polskim, Przegl. Geof., 2006, z. 2, 117-125.

12.    Tyczka S.: Charakterystyka sezonu kąpielowego nad polskim Bałtykiem, Przegl. Geof., 1957, 4, 233-242.

13.    Kozłowska-Szczęsna T. (red.) Metody badań bioklimatu człowieka. Probl. Uzdr.,  1985. 1-2.

14.    Dziennik Ustaw, 1997. Nr 57 poz. 358

15.    Miętus M., Owczarek M., Filipiak J.: Warunki termiczne na obszarze Wybrzeża i Pomorza w świetle wybranych klasyfikacji, Materiały Badawcze IMGW, Seria: Meteorologia, 2002.

16.    Błażejczyk K., Błażejczyk M.: MENEX model, 2005, http://www.igipz.pan.pl/ geoekoklimat/blaz/bioklima.htm.

17.    ISO 8996.

18.    Kozłowska-Szczęsna T., Błażejczyk K., Krawczyk B., Limanówka D.: Bioklimat uzdrowisk polskich i możliwości jego wykorzystania w lecznictwie, IGiPZ PAN, Monografie, 3, 2002.

19.    Błażejczyk K.: Bioklimatyczne uwarunkowania rekreacji i turystyki w Polsce, IGiPZ PAN, Prace Geogr. 192, 2004.

20.    Chabior M.: Assessment of variability of bioclimatic conditions on the Polish Baltic coast. Acta Universitatis Wratislaviensis, Studia Geogr., 2003, nr 75, 347-358.

21.    Freitas C. R. de, Tourism climatology: evaluating environmental information for decision making and business planning in the recreation and tourism sector. Int. J. Biometeorol., 2003, 48, 45-54.

22.    Freitas C. R. de, Scott D., McBoyle G.: A second generation climate index for tourism (CIT): specification and verification, Int. J. Biometeorol., 2008, 52, 399-407

23.    Matzarakis A.: Climate and bioclimate information for tourism in Greece, (w:) Procedings of the First International Workshop on Climate, Tourism and Recreation, Greece. 2001, 171-184. www.mif.uni-freiburg.de/isb/ws/report.htm 

24.    Chabior M.: Zmiany bioklimatu a perspektywy rozwoju turystyki na polskim wybrzeżu Bałtyku na przykładzie Świnoujścia. Klimat - Środowisko - Człowiek. PKE - Okręg Dolnośląski, 2004, Wrocław, 63-73.

25.    Dubaniewicz H.: Wskazania klimatoterapii dla potrzeb lecznictwa w Świnoujściu i Dziwnowie, Prob. Uzdr., 1984, 1/2 (195/196), 74-83

26.    Chabior M., Girjatowicz J. P.: Warunki kąpieliskowe polskiego wybrzeża Bałtyku. Czas. Geogr.,  1997, 1, 25-37

27.    Miętus M., Owczarek M., Filipiak J., Jakusik E.: Charakterystyka warunków termicznych powierzchniowej warstwy wody morskiej południowego Bałtyku na podstawie klasyfikacji kwantylowej, Wiadomości IMGW, 2005, t. XXVIII (XLIX), z. 2, 33-51.

28.    Urbański J.: Upwellingi polskiego wybrzeża Bałtyku, Prz. Geof., 1995, XL, z. 2, 141-153.

29.    Owczarek M.: Bioklimatyczne  uwarunkowania rekreacji i turystyki w Helu, [w:] Cyberski J. (red.) Stan i zagrożenie Półwyspu Helskiego, Gdańskie Towarzystwo Naukowe, 2005, 77-104.

30.    ec.europa.eu

31.    http://www.blueflag.org/blueflag/ 2008/Poland/Zachodnio-Pomorskie

..............................................................................................................................................................

Artykuł zrealizowano ze środków na projekt badawczy własny Nr N N306 192 33 MNiSW

..............................................................................................................................................................

Adres do korespondencji:

Marek Chabior
Katedra Ekologii Morza i Ochrony Środowiska,
Akademia Rolnicza w  Szczecinie
ul. Kazimierza Królewicza 4, 71-550 Szczecin
e-mail: marekchabior@fish.ar.szczecin.pl

Artykuł nadesłano: 02.11.2008
Zaakceptowano do druku: 15.12.2008