WSTĘP

Zastosowanie promieniowania podczerwonego (IR) w medycynie ma bardzo długą tradycję. Obecnie jest ono wykorzystywane powszechnie w leczeniu bólu, przewlekłych stanów zapalnych, pourazowych i wzmożonego napięcia mięśniowego. W ostatnich latach pojawiła się możliwość uzyskania coraz bardziej selektywnego spectrum IR np. zastosowanie filtra wodnego w celu uzyskania głęboko przegrzewającego promieniowania IR-A. W latach 70. XX wieku skonstruowano grzejniki cyrkoniowo-ceramiczne emitujące wybiórczo widmo z zakresu promieniowania długofalowego IR-C (ang. F-IR). Nie jest ono do tej pory powszechnie stosowane w leczeniu, ale staje się coraz bardziej dostępne w ośrodkach odnowy biologicznej, SPA  czy domach prywatnych. Stwarza to możliwość niekontrolowanej ekspozycji na ten rodzaj promieniowania, który w dotychczas używanych sztucznych źródłach stanowi tylko niewielki odsetek widma promieniowania.

W literaturze medycznej ciągle jest niewiele badań naukowych, które oceniają wpływ przegrzania w tego typu urządzeniach na zdrowie człowieka. W przeciwieństwie do promieniowania IR-A i IR-B nie ustalono do tej pory ograniczeń w stosowaniu IR-C. Zalecenia Międzynarodowej Komisji ds. Ochrony przed Promieniowaniem Niejonizującym dotyczą konieczności ochrony oczu przed promieniowaniem IR-A I IR-B. W przypadku promieniowania o dłuższej fali w latach 1996-2000 ustalono ograniczenia konieczności ochrony oczu i skóry jedynie przed promieniowaniem laserowym (1).

Producenci urządzeń do ogólnego naświetlania promieniami dalekiej podczerwieni (IR-C) podają wiele korzyści zdrowotnych jakie mają wynikać z regularnego korzystania z tzw. saun (kabin) IR. Znacznie mniej mówi się o zagrożeniach czy skutkach ubocznych. Nie określono do tej pory czasu bezpiecznego przebywania w kabinie, a zalecane przez producentów czasy ekspozycji wahają się od 15 do 40 minut (2). Należy zwrócić uwagę na fakt, iż panująca tam temperatura (45-55°C) nie wywołuje zwykle reakcji intensywnego przegrzania, zmuszającego do opuszczenia kabiny z powodu dyskomfortu cieplnego. Producenci zalecają nawet codzienne korzystanie z naświetlań. Brak jest jednak oceny potencjalnego ryzyka wielokrotnych ekspozycji na ten rodzaj promieniowania.

CEL PRACY

Przedstawienie stanu aktualnej wiedzy na temat działania ogólnego promieni z zakresu dalekiej podczerwieni. Próba analizy wskazań i przeciwwskazań do zabiegu w oparciu o piśmiennictwo.

PROMIENIE PODCZERWONE IR

Promieniowanie podczerwone to część widma promieniowania optycznego zawarta pomiędzy światłem widzialnym (od 780 nm) a mikrofalami (do 1 mm). Efekty biologiczne zawiązane są z absorpcją  promieniowania przez skórę, które w znacznej mierze zależy od długości fali i pochłaniania przez zawartą w tkankach wodę. Penetracja wynosi od kilku milimetrów w przypadku najgłębiej penetrującego IR-A (780-1400 nm) i ogranicza się do warstwy rogowej naskórka w przypadku fali o długości powyżej 3000 nm (IR-C). Należy przy tym podkreślić, iż promieniowanie IR prawie w całości jest przez tkanki pochłaniane.

EFEKTY BIOLOGICZNE DZIAŁANIA PROMIENIOWANIA PODCZERWONEGO

Ten rodzaj promieniowania elektromagnetycznego jest absorbowany przez skórę i tkanki oka (rogówka, soczewka, siatkówka). Wywiera efekt termiczny i fotochemiczny przy czym w przypadku IR-B i IR-C opisano wyłącznie efekt termiczny. W przeciwieństwie do promieniowania IR-A, penetrującego nawet do tkanki podskórnej, promieniowanie IR-C pochłaniane jest przez pozbawione unaczynienia i zakończeń nerwowych powierzchniowe warstwy naskórka. Głębsze przegrzanie uzyskuje się głównie poprzez kondukcję do głębszych warstw i naczyń krwionośnych. Temperatura osiągana w naskórku jest więc znacznie wyższa niż w przypadku naświetlań promieniowaniem o krótszej fali przy tym samym czasie ekspozycji. Z tego powodu rumień utrzymuje się dłużej.

W terapii podczerwienią wykorzystuje się odczyn miejscowy tzw. rumień cieplny oraz odczyn ogólny, wynikający ze wzrostu temperatury ciała, objawiający się przyspieszeniem tętna i oddechu, odwodnieniem ustroju (pocenie), spadkiem ciśnienia krwi, obniżeniem napięcia mięśniowego, utratą ciężaru ciała wskutek odwodnienia, wydaleniem chlorków, kwasu moczowego i mocznika z potem.

Efektem przewlekłej ekspozycji na promieniowanie IR może być zapalenie skóry zwane erythema ab igne. Wynika ono z wielokrotnego przegrzewania skóry o intensywności nie powodującej oparzenia skóry. Nie wiadomo jednak czy prawdopodobieństwo jego wystąpienia wzrasta przy ekspozycji na IR-C. Uważa się jednak, iż może on wystąpić w przypadku przewlekłego podwyższania temperatury skóry, niezależnie od źródła z jakiego pochodzi ciepło. Rumień ten nie stanowi zagrożenia  zdrowotnego, a jedynie problem kosmetyczny. Nie udokumentowano do końca wpływu  promieniowania podczerwonego na karcinogenezę, lecz przewlekłe uszkodzenie skóry, jakim jest eryhtema ab igne może usposabiać do raka skóry w przypadku ekspozycji na promieniowanie UV lub czynniki chemiczne (1).

Opisywany w piśmiennictwie potencjalnie szkodliwy wpływ promieniowania podczerwonego na gałkę oczną dotyczy głównie IR-A i IR-B. Brak jest badań dotyczących IR-C, gdyż jak już wspomniano uprzednio stanowi ono niewielki odsetek spectrum w naturalnych i dotychczas używanych sztucznych źródłach promieniowania podczerwonego. Uszkodzenia narządu wzroku pod wpływem promieniowania podczerwonego mogą mieć charakter termiczny lub fotochemiczny. Promieniowanie w zakresie fali o długości 1350-1400 nm dochodzi aż do siatkówki. Jednak im dłuższa fala tym absorpcja płytsza. Uszkodzenia soczewki oka przez IR-C wydają się mało prawdopodobne, ale nie wiadomo jaki wpływ może mieć wielokrotnie powtarzana emisja na najbardziej powierzchowną tkankę oka czyli rogówkę. Zaleca się w związku z tym ostrożność w stosowaniu promieniowania IR-C (1).

Oparzenia skóry pod wpływem promieniowania podczerwonego są rzadkie, gdyż pojawiający się podczas nadmiernej ekspozycji ból znacznie ją ogranicza. Należy jednak pamiętać, iż niektóre leki, zwłaszcza uspokajające i przeciwbólowe oraz alkohol mogą zmniejszać  wrażliwość na ból. Nie powinno się stosować naświetlań pod wpływem alkoholu lub w przypadku zażywania ww. leków (3).

PRZEGRZEWANIA OGÓLNOUSTROJOWE

Przegrzewanie  całego organizmu w kabinach nie jest zjawiskiem nowym i obecnie na całym świecie miliony ludzi korzystają z tego regularnie w postaci kąpieli w saunie. Również do lat 60. ub. wieku stosowano ogólne przegrzewanie podczerwienią w solarach, którego zaniechano ze względu na wysoką temperaturę we wnętrzu kabiny i liczne powikłania. Obecnie coraz bardziej popularne stają się tzw. sauny niskotemperaturowe czyli kabiny IR, w których emitowane jest promieniowanie z zakresu dalekiej podczerwieni. Zasadniczą różnicą pomiędzy klasyczną kabiną sauny a kabiną IR jest fakt, iż wymiana ciepła w tej drugiej odbywa się głównie poprzez promieniowanie, podczas gdy w saunie klasycznej dochodzi do nagrzania ciała z powietrza, gorących ścian i kamieni głównie drogą konwekcji, przewodzenia (kondukcji) oraz promieniowania.

Spośród kilku rodzajów kabin IR najczęściej występują tzw. niskotemperaturowe zaopatrzone w promienniki ceramiczne, metalowe lub węglowe rozgrzane do temperatury 300-400°C, emitujące promieniowanie długofalowe. Należy w tym miejscu podkreślić, iż pojawiają się także takie kabiny, w których emitowane jest IR-B a nawet IR-A (4).

KABINA IR vs SAUNA KLASYCZNA

Temperatura w konwencjonalnej saunie waha się w granicach do 90-100°C. W kabinie emitującej promieniowanie IR zwykle jest niższa i wynosi około 40-50°C. W tradycyjnej saunie połowa ciepła ogrzewającego organizm pochodzi z jego przekazywania drogą konwekcji. Pozostała część z energii wypromieniowanej przez ogrzane ściany pomieszczenia i kondukcji. W przypadku kabiny IR ciepło prawie w całości jest efektem promieniowania. Nagrzanie warstwy skóry w kabinie jest znacznie szybsze niż w tradycyjnej saunie, lecz aby uzyskać efekt sauny (pocenie) konieczne jest znacznie dłuższe napromienianie. Związane jest to także z niską  wilgotnością powietrza w kabinie oraz praktycznym brakiem wymiany ciepła poprzez konwekcję (1).

KORZYŚCI ZDROWOTNE I ZAGROŻENIA KĄPIELI W SAUNIE TRADYCYJNEJ

W ostatnich latach Hannuksela dokonał przeglądu ponad 130 pozycji światowego piśmiennictwa dotyczącego przegrzewania  w saunie tradycyjnej (4). Najczęściej opisywany i najlepiej udokumentowany jest wpływ kąpieli w saunie na układ krążenia. Ocenie poddano częstość akcji serca, pojemność wyrzutową i ciśnienie krwi. Zmierzono temperaturę skóry i wnętrza ciała. Oceniono tolerancję zabiegów u osób z nadciśnieniem tętniczym i przewlekłymi chorobami układu krążenia. Zbadano także wpływ alkoholu na układ krążenia w czasie pobytu w kabinie sauny. Z analizy powyższych  badań autor wysuwa wniosek, iż regularne korzystanie z  sauny ma korzystny wpływ na układ krążenia poprzez obniżenie ciśnienia tętniczego krwi i poprawę frakcji wyrzutowej lewej komory serca. Sauna jest dobrze tolerowana nawet przez osoby ze stabilną chorobą wieńcową serca i nadciśnieniem. Należy jednak pamiętać, że mało jest badań oceniających wpływ stosowanych leków hipotensyjnych na reakcje zachodzące podczas przegrzania w saunie.

Autor w oparciu o piśmiennictwo wyróżnia następujące przeciwwskazania kardiologiczne: stenoza aorty, znacznego stopnia niestabilna choroba wieńcowa, świeży zawał serca. Umiarkowana niewydolność krążenia oraz zaburzenia rytmu serca stanowią względne przeciwwskazanie do korzystania z zabiegów w saunie (4).

Ponieważ nie zbadano wpływu sauny u osób po udarze mózgu czy przebytym TIA w wywiadzie zaleca się dużą ostrożność u tych chorych. Podobnie u osób starszych, gdyż występuje u nich skłonność do omdleń ortostatycznych po zakończeniu ekspozycji.

Nagła śmierć z powodów kardiologicznych to rzadkość w saunie. Nie należy jednak korzystać z kąpieli po spożyciu alkoholu. Zwiększa on ryzyko spadku ciśnienia krwi, zaburzeń rytmu serca i nagłej śmierci sercowej w saunie oraz w ciągu 24 godzin od jej zakończenia (4, 5).

Badania nad wpływem sauny na układ oddechowy wskazują na mniejszą skłonność do infekcji dróg oddechowych u osób regularnie korzystających z kąpieli. Nie powinno się jednak stosować jej w ostrej fazie choroby. Stwierdzono także poprawę parametrów spirometrycznych u chorych z przewlekłymi chorobami układu oddechowego. Żadne z badań nie wykazało wzrostu zachorowań na raka płuc u osób regularnie zażywających kąpieli w saunie (4).

Kolejne prace wykazują przeciwbólowy wpływ sauny u osób z chorobami reumatycznymi, lecz zwraca się uwagę na możliwość zaostrzenia dolegliwości po pierwszym zabiegu. Inne traktują o bezpiecznym oddziaływaniu tego typu przegrzania na skórę. Podkreślają korzystny wpływ na zmiany łuszczycowe oraz obniżenie świądu w atopowym zapaleniu skóry. Niektórzy donoszą o zaostrzeniu zmian skórnych o typie pokrzywki oraz możliwości infekcji grzybiczych (4).

Przeprowadzone badania wskazują, iż wpływ sauny na farmakokinetykę leków doustnych jest niewielki. Jednak występujące w trakcie zabiegu przekrwienie skóry ma niewątpliwy wpływ na wchłanianie leków podawanych przez skórę (plastry) oraz podskórnie np. insuliny (4, 5).

Kolejna grupa prac badawczych dotyczyła wpływu sauny na rozrodczość. Nie wykazano szkodliwego wpływu przegrzewań w saunie, choć niektóre badania wskazują na zmniejszenie liczby plemników i spadek ich ruchliwości po ekspozycji w saunie (4).

W Finlandii przeprowadzono też szereg badań, które wykazały, iż kąpiel w saunie może być  bezpiecznie stosowana w niepowikłanej ciąży u kobiet, które są do sauny przyzwyczajone. Podobnie zdrowe dzieci przywykłe do tego typu kąpieli dobrze ją znoszą. Zaleca się jednak krótkie czasy ekspozycji (5-10 min) oraz stosowanie tylko raz w tygodniu, z przebywaniem na najniższym poziomie. U małych dzieci w wieku 2-5 lat odnotowano bowiem zaburzenia rytmu serca i omdlenia po wyjściu z kabiny sauny (4, 5).

PRZEGLĄD PIŚMIENNICTWA DOTYCZĄCEGO KORZYŚCI ZDROWOTNYCH I ZAGROŻEŃ SAUNY IR

Mimo znaczącego wzrostu publikacji dotyczących wpływu  naświetlań ogólnych w kabinie IR nadal piśmiennictwo jest nieliczne. Podobnie jak w przypadku sauny tradycyjnej najwięcej pozycji dotyczy układu krążenia. Badania japońskie na różnych grupach zwierząt doświadczalnych, wykazały korzystny wpływ seryjnych naświetlań ogólnych promieniowaniem z zakresu dalekiej podczerwieni na funkcję śródbłonka naczyniowego, poprawę mikrokrążenia  i zwiększoną angiogenezę. Badania kliniczne wskazują na poprawę stanu chorych z zaburzeniami rytmu serca.

Celem pracy Ikedy i wsp. było zbadanie mechanizmu poprawy klinicznej funkcji układu krążenia obserwowanej  u chorych po przegrzaniu w saunie. Przeprowadzono badanie eksperymentalne na  grupach chomików. Naświetlania wykonywano w specjalnie skonstruowanej kabinie IR codziennie przez  4 tygodnie. W porównaniu z  grupą kontrolną zaobserwowano znaczący wzrost poziomu endotelialnej syntazy tlenku azotu (eNOS) u wszystkich badanych zwierząt (o 50%). Autorzy wnioskują, iż ogólne przegrzanie w podczerwieni poprawia funkcję śródbłonka naczyniowego poprzez wzrost poziomu syntazy tlenku azotu, co przyczynia się do wzrostu poziomu NO w naczyniach. Jak wiadomo od lat 80. ubiegłego wieku substancja ta powoduje między innymi rozszerzenie mięśniówki gładkiej naczyń (6).

W kilka lat później ten sam autor postanowił wyjaśnić mechanizm odpowiedzialny za poprawę funkcji śródbłonka naczyniowego obserwowaną po przegrzaniu w saunie w przypadku przewlekłej niewydolności krążenia.  Przeprowadzono badanie eksperymentalne na grupie chomików z wywołaną kardiomyopatią serca. Zabiegi wykonywano, podobnie jak w pracy poprzedniej, raz dziennie przez 4 tygodnie. Badanie immunohistochemiczne wycinków z aorty wykazało statystycznie istotny wzrost syntazy tlenku azotu. Stwierdzono także znaczący wzrost poziomu NO w surowicy krwi. Wynika z tego, iż powtarzane przegrzania w podczerwieni przyczyniają się do poprawy funkcji śródbłonka naczyniowego (7).

Inni autorzy japońscy badali czy przegrzanie w saunie IR może przyczyniać się do tworzenia nowych naczyń w przypadku niedokrwienia kończyn. Przeprowadzono eksperyment na modelu myszy z wywołanym niedokrwieniem kończyny. Naświetlania wykonywano raz dziennie przez 5 tygodni. Wykazano istotny wzrost przepływu naczyniowego w niedokrwionej kończynie (bad. USG Doppler) oraz istotny wzrost liczby kapilarów (badanie immunohistochemiczne). Ciekawym spostrzeżeniem był fakt braku wyżej wymienionych zmian po zastosowaniu inhibitora syntazy tlenku azotu. Praca ta potwierdza więc, iż przegrzanie w kabinie IR przyczynia się do wzrostu produkcji NO, co z kolei pobudza angiogenezę (8).

Celem pracy klinicznej  badaczy japońskich było wykazanie czy wielokrotne przegrzanie w saunie wpływa na obniżenie poziomu markerów stresu oksydacyjnego, przez co mogłoby wpływać ochronnie na funkcję śródbłonka naczyniowego i zapobiegać chorobom cywilizacyjnym. Badaniu poddano 28 osób z co najmniej jednym czynnikiem ryzyka choroby wieńcowej. Grupę 14 osób poddano 10 zabiegom ogólnego przegrzania w kabinie IR w temperaturze 60°C przez 15 minut. Po zabiegu przebywali przez 30 minut w pozycji leżącej, owinięci w koc w celu utrzymania przegrzania. Zabiegi wykonywano raz dziennie. Grupa kontrolna przebywała owinięta w koc w pozycji leżącej przez 45 minut. W wyniku przeprowadzonych analiz  w grupie badanej stwierdzono statystycznie istotny spadek ciśnienia skurczowego krwi oraz znaczące obniżenie poziomu 8 epi-prostaglandyny F2ά, uważanej za markera stresu oksydacyjnego. Autorzy wysuwają więc wniosek, iż powtarzane przegrzania w saunie w podczerwieni mogą działać przeciwmiażdżycowo u chorych z nadciśnieniem, hiperlipidemią, palaczy tytoniu czy u chorych z cukrzycą (9). Podkreślają konieczność dalszych badań klinicznych.

Imamura i wsp. za cel pracy postawili sobie określenie czy seryjne naświetlania w kabinie podczerwieni przyczyniają się do poprawy zaburzonej funkcji układu krążenia (śródbłonka naczyniowego)  u osób z czynnikami ryzyka chorób naczyniowych, takimi jak podwyższony poziom cholesterolu, nadciśnienie, cukrzyca czy palenie tytoniu. Badaniu poddano 25 mężczyzn z co najmniej jednym czynnikiem ryzyka. Grupę kontrolną stanowiło 10 zdrowych mężczyzn. Grupę badaną poddano 10 zabiegom w kabinie IR wg uprzednio podanej metodyki. Wykazano statystyczny istotnie wzrost przepływu krwi oceniany badaniem USG Doppler w tętnicy ramiennej. Znaczące obniżenie ciśnienia skurczowego i rozkurczowego krwi, poziomu cukru oraz spadek wagi ciała a także nieistotny statystycznie spadek poziomu  cholesterolu i trójglicerydów (10).

Badania Biro skupiły się na ocenie możliwości zastosowania klinicznego systematycznych naświetlań w saunie IR w oparciu o fakt, iż przyczyniają się one do poprawy funkcji śródbłonka naczyniowego. Ocenie poddano 25 osób z nadciśnieniem, hipercholesterolemią, cukrzycą, otyłością, chorobą wieńcową i porównano z grupą osób zdrowych. Badanie wykonano wg uprzednio przedstawionej metodyki. Po serii 10 naświetlań uzyskano znaczący spadek wartości ciśnienia tętniczego krwi i poziomu cukru. W badaniu USG Doppler zaobserwowano znaczący wzrost przepływu włośniczkowego. Uwidocznił się także statystycznie istotny spadek masy ciała, a co więcej spadł odsetek zawartości tkanki tłuszczowej w organizmie. Autorzy wnioskują, iż przegrzewania ogólne w dalekiej podczerwieni mogą stanowić metodę wspomagania leczenia otyłości, zwłaszcza u osób, które mają przeciwwskazania do wykonywania ćwiczeń fizycznych. U pozostałych chorych powinny stanowić element kompleksowego postępowania wraz z dietą i aktywnością fizyczną (11).

Kolejne prace nad wpływem IR na mikrokrążenie przeprowadzili Yu, Chiu i Yang. Autorzy postawili hipotezę badawczą, iż naświetlanie promieniowaniem z dalekiej podczerwieni zwiększa mikrokrążenie i nie jest to efekt związany z hipertermią. Badanie wykonano na grupie 60 szczurów naświetlanych promieniowaniem IR przez 30, 45 i 60 minut i ocenianych w trakcie i 15 minut po zaprzestaniu ekspozycji. Temperatura skóry w miejscu naświetlań wzrastała wraz z długością ekspozycji, aż do osiągnięcia stałego poziomu 38-39°C. Przepływ krwi nie zmienił się w czasie naświetlania, lecz wzrósł statystycznie istotnie po ekspozycji, utrzymując się około godziny co może świadczyć o pozatermicznym mechanizmie zjawiska. Podanie blokera syntazy tlenku azotu znosiło to działanie, natomiast podanie atropiny nie miało wpływu na wielkość przepływu krwi. Autorzy konkludują, iż poprawa mikrokrążenia jest mechanizmem  pozatermicznym, nie zależy także od wpływu układu autonomicznego. Odpowiedzialnym za to zjawisko jest wzrost poziomu NO. Naświetlania promieniami z dalekiej podczerwieni mogą więc znaleźć zastosowanie w leczeniu chorób naczyniowych (12).

Celem pracy Lin i wsp. było poznanie mechanizmu przeciwzapalnego działania promieniowania IR ze spektrum dalekiej podczerwieni. Badanie wykonano na modelu doświadczalnym w hodowli komórek śródbłonka naczyniowego żyły pępowinowej człowieka. Po naświetlaniu stwierdzono obniżenie poziomu wielu mediatorów  prozapalnych zależnych od stymulacji TNF oraz indukcję oxygenazy hemowej (HO), enzymu, który rozkłada hem do tlenku węgla (CO), jonów żelazawych i biliwerdyny. Efekt ten nie występował po podaniu inhibitora enzymu. Niedobór HO-1 może odgrywać rolę w patogenezie nadciśnienia tętniczego. Wzrost poziomu HO-1 ma działanie przeciwmiażdżycowe i przeciwdziała uszkodzeniu mięśnia sercowego w warunkach niedokrwienia. Indukowanie tego enzymu, którego ilość w warunkach fizjologii jest niewielka, może być metodą terapeutyczną w leczeniu chorób układu krążenia. Autorzy powyższego opracowania poddali także naświetlaniom miejsca przetok tętniczo-żylnych u 20 dializowanych chorych, stwierdzając po jednorazowym naświetleniu, utrzymujące się około 4 godzin obniżenie poziomu CRP (białko ostrej fazy). Podkreślają znaczenie tego faktu dla utrzymania drożności przetok, u chorych poddawanych przewlekłym dializom (13).

Kihara i wsp. próbowali znaleźć  odpowiedź na pytanie czy systematyczne przegrzania w saunie w dalekiej podczerwieni mają wpływ na zaburzenia rytmu serca u chorych z przewlekłą niewydolnością krążenia. Badaniu poddano grupę 30 osób w II i III stopniu wydolności układu krążenia wg NYHA oraz z co najmniej 200 skurczami dodatkowymi komorowymi w ciągu 24-godzinnej obserwacji metodą Holtera. Poddano ich 10 zabiegom w saunie IR o temperaturze 60°C, wg metodyki wcześniej opisanej. Zabiegi wykonywano przez 5 dni w tygodniu. W porównaniu z grupą kontrolną stwierdzono statystycznie istotny spadek liczby skurczów dodatkowych w badanej grupie. Podkreślono dobrą tolerancję zabiegów oraz subiektywną poprawę stanu klinicznego u osób poddawanych naświetlaniom w saunie (14).

Kolejna grupa badań dotyczyła wpływu sauny IR na samopoczucie chorych z depresją i zespołem przewlekłego zmęczenia. Celem pracy Tsai było zbadanie wpływu przegrzewań w podczerwieni na poziom depresji. Badanie wykonano zimą na 17 myszach podzielonych na dwie grupy, z których jedną poddano codziennym, 60-minutowym naświetlaniom promieniowaniem z zakresu dalekiej podczerwieni. Zabiegi wykonywano przez 4 tygodnie. Zwierzęta raz w tygodniu poddawano testowi pływania. W 3 tygodniu zaobserwowano większą aktywność fizyczną naświetlanych myszy. W czwartym tygodniu osiągnięto znamienność statystyczną.  Może to wskazywać na fakt, iż długotrwałe regularne naświetlania promieniami IR mają działanie antydepresyjne, objawiające się poprawą aktywności fizycznej. Autorzy podkreślają konieczność dalszych badań (15).

Masuda sprawdzał jaki wpływ mają przegrzewania w saunie IR na subiektywne dolegliwości i brak apetytu, u chorych z łagodną  depresją. Badaniem objęto 28 osób, u których rozpoznano depresję z objawami ustawicznego zmęczenia, utraty apetytu oraz szeregiem skarg na samopoczucie fizyczne i psychiczne. Wykonano 20 zabiegów przegrzania w saunie IR wg metodyki stosowanej w innych pracach tych autorów. Dla oceny apetytu i nastroju posłużono się skalą VAS. Zmierzono także poziom ghreliny (niedawno odkrytego hormonu biorącego udział w regulacji apetytu). Po zakończeniu terapii w badanej grupie statystycznie istotnie obniżyła się liczba zgłaszanych subiektywnych skarg na zdrowie, poprawił się apetyt i samopoczucie chorych poddawanych naświetlaniom IR. Wzrosło również stężenie ghreliny w surowicy. Efekt relaksacji został osiągnięty już po 10 zabiegu a po 20 zdecydowanie spadła liczba zgłaszanych dolegliwości. Autorzy tłumaczą to efektem psychosomatycznej relaksacji jako skutku naświetlań ogólnych w podczerwieni. Podkreślają także, iż naświetlania w saunie IR poprzez zwiększenie metabolizmu powodują utratę kalorii, a pobudzanie gruczołów potowych przyczynia się do utraty średnio około 300-500 g wody w czasie 1 zabiegu. Trudno  jest natomiast wyjaśnić wzrost poziomu ghreliny i poprawę apetytu. Problem regulacji łaknienia jest bardzo złożony więc to zagadnienie wymaga dalszych badań (16).

Ten sam autor oceniał też wpływ przegrzewań w saunie w podczerwieni na stan kliniczny osób z zespołem przewlekłego zmęczenia. Materiał tego pilotażowego doniesienia stanowiły 2 osoby z potwierdzonym zespołem przewlekłego zmęczenia leczone z tego powodu sterydami. Wykonano 35 codziennych naświetlań wg metodyki podanej uprzednio i stosowanej w innych badaniach japońskich. Naświetlania kontynuowano z częstością raz w tygodniu przez rok. Zaobserwowano zmniejszenie dolegliwości bólowych, zmęczenia, ustąpienie zaburzeń snu. Wróciła do normy obniżona temperatura ciała. Wszystko to miało wpływ na poprawę koncentracji i aktywności chorych. Miarą sukcesu był powrót do pracy obu poddanych badaniu osób. Autorzy podkreślają konieczność systematycznego dalszego używania sauny, dla utrwalenia efektu oraz potrzebę dalszych badań nad leczeniem tego zespołu (17).

Przeprowadzono też kilka badań nad zastosowaniem naświetlań w leczeniu przewlekłego bólu. Oceniano wpływ cyklicznych zabiegów w saunie IR na poziom bólu u chorych z bólem przewlekłym. Badaniu  poddano 46 osób leczonych kompleksowo z powodu przewlekłych dolegliwości bólowych. Badanych podzielono losowo na 2 grupy. W jednej dodatkowo zastosowano 20 naświetlań  w saunie IR wg uprzednio podanej metodyki. Oceniano poziom bólu w skali VAS, skargi związane z bólem (zaburzenia snu, zażywanie leków, zaburzenia koncentracji uwagi i in.) skalę samooceny depresji i gniewu. W porównaniu z grupą kontrolną we wszystkich badanych parametrach zaobserwowano poprawę. Większość chorych po 2 latach powróciła do pracy co świadczy o korzystnym efekcie długoterminowym. Autorzy nie podają, czy osoby te w dalszym ciągu korzystały z naświetlań (18).

Kolejnym  badaniem objęto 64 osoby leczone kompleksowo z powodu przewlekłego bólu. Podzielono je na dwie grupy, z których jedną poddano 4-tygodniowej kuracji w saunie IR wg metodyki podanej uprzednio. Zabiegi wykonywano 5 razy w tygodniu. Z powodu nasilenia dolegliwości bólowych żadna z badanych osób nie pracowała zawodowo w momencie przeprowadzania badań. Za pomocą kwestionariusza oceniano zachowania związane z odczuwaniem bólu, poziom zadowolenia z terapii oraz efekt długoterminowy mierzony możliwością powrotu do pracy. W grupie badanej 77% badanych osób powróciło do pracy. W grupie kontrolnej tylko 50%. Zadowolenie z terapii było większe w grupie badanej. Pozostałe parametry nie różniły się znacząco. Autorzy sugerują, iż na uzyskanie dobrych wyników w obu grupach może mieć także wpływ akceptacja bólu przez chorego (19). Zagadnienie to wymaga dalszych badań porównawczych z innymi metodami.

Celem jednej z ostatnio przeprowadzonych prac była ocena wpływu sauny IR na stan kliniczny chorych z rzs i zzsk. Obserwacją objęto grupy po 17 osób z rzs i zzsk. W każdej z grup wykonano 8 naświetlań w kabinie IR o temperaturze 55°C przez 30 minut. Wykonywano je 2 razy w tygodniu. Poziom bólu i uczucia sztywności zmniejszył się statystycznie istotnie w trakcie terapii w obu badanych grupach, jednak długotrwały efekt poprawy nie był znaczący. Zaobserwowano większą aktywność fizyczną badanych osób. Nie było jednak poprawy zakresu ruchu w stawach co autorzy wiążą z trwałymi uszkodzeniami narządów ruchu w grupie chorych z rzs i zzsk. Podkreślono dobrą tolerancję i brak działań ubocznych. Nie zaobserwowano także objawów zaostrzenia choroby. Autorzy konkludują, iż przegrzewania w saunie IR mogą przyczynić się do poprawy stanu zdrowia chorych na choroby reumatoidalne. Podkreślają także konieczność dalszych badań klinicznych (20).

Toyakawa z kolei oceniał wpływ naświetlań promieniami IR-C na proces gojenia rany. Badanie eksperymentalne na modelu zwierzęcym. Stwierdzono, iż temperatura skóry nie zmieniła się w sposób istotny w trakcie naświetlania. Badania histopatologiczne wykazały lepszą regenerację włókien kolagenowych oraz większą liczbę fibroblastów w grupie poddanej naświetlaniom. Autorzy konkludują, iż pozatermiczny wpływ IR-C na przyspieszenie gojenia rany może wynikać z aktywacji fibroblastów (21).

Producenci kabin IR wśród licznych korzyści zdrowotnych wynikających z naświetlań w saunie wymieniają detoksykację organizmu, a zwłaszcza usuwanie wraz z potem metali ciężkich. Stix podkreśla, iż nie znaleziono do tej pory ani jednego źródła naukowego, które udokumentowałoby możliwość wydalania z potem metali ciężkich. Naturalny proces detoksykacji organizmu związany jest z pracą przewodu pokarmowego, nerek, wątroby i układu immunologicznego. Wątpliwa jest więc możliwość wydalania tych substancji z potem. Autor podkreśla iż większość informacji o tym, iż sauna IR przyczynia się do detoksykacji opiera się na świadectwach, a nie źródłach naukowych (22).

Schieke, Schroeder i  Krutman dokonali przeglądu piśmiennictwa dotyczącego wpływu promieniowania IR na skórę (23). W latach 80. w badaniach eksperymentalnych na zwierzętach udokumentowano, iż promieniowanie to może, podobnie jak UV, przyczyniać się do przedwczesnego starzenia skóry. Mechanizm tego zjawiska nie został do końca wyjaśniony. Może być jednak związany z procesem angiogenezy, który choć stymulowany przez to promieniowanie, w przypadku przewlekłych i nadmiernych ekspozycji ulega zaburzeniu (24).

Jakkolwiek promieniowanie z dalekiej podczerwieni nie powoduje efektów fotochemicznych (energia promieniowania elektromagnetycznego jest odwrotnie proporcjonalna do długości fali) to może ono powodować nadwrażliwość skóry na działanie promieniowania UV, a tym samym przyczyniać się do niszczenia skóry. Obserwacje z ostatnich lat wskazują na fakt, iż przewlekła ekspozycja na promieniowanie podczerwone oraz przegrzewanie skóry może sprzyjać karcinogenezie. Nie jest zatem całkowicie bezpieczne dla człowieka (23).

W polskim piśmiennictwie mało jest prac nad wpływem sauny IR na organizm człowieka. Chojnowski i Ponikowska wykazali, że zabiegi przegrzewające w saunie w podczerwieni nie mają istotnego wpływu na poziom glikemii u chorych na cukrzycę typu 2 i mogą być stosowane u pacjentów, u których nie występują powikłania cukrzycy oraz choroby wykluczające stosowanie zabiegów hipertermalnych. Zabiegi w saunie w podczerwieni wpływają na obniżenie ciśnienia tętniczego skurczowego i rozkurczowego oraz na wzrost częstości serca bezpośrednio po zabiegu u chorych na cukrzycę (25).

W literaturze ciągle brak jest klinicznych badań kontrolowanych dotyczących ekspozycji w kabinach IR. Trudno jest więc w chwili obecnej dokładnie ocenić korzyści zdrowotne czy potencjalne zagrożenia.

Bazując jednak na istniejącej literaturze oraz znajomości biologicznego oddziaływania promieniowania IR na organizm człowieka Międzynarodowa Komisja ds. Ochrony przed Promieniowaniem Niejonizującym zaleca (1):

• Nie powinno się korzystać z kabiny IR bezpośrednio po kąpielach słonecznych lub naświetlaniach sztucznymi źródłami UV np. solaria (możliwość wystąpienia opóźnionych działań ubocznych).

• Osoby starsze, dzieci, chorzy z przewlekłymi chorobami układu krążenia  zawsze powinny zasięgnąć porady lekarskiej (niebezpieczeństwo przegrzania).

• W przypadku utrzymywania się rumienia skóry więcej niż dzień lub wystąpienia przebarwień czy odbarwień skóry w trakcie regularnych naświetlań IR, nie można ich kontynuować. Zaleca się konsultację lekarza (możliwość wystąpienia rumienia przewlekłego).

• Osoby zażywające leki zmieniające odczucie bólu lub wpływające na gospodarkę cieplną (leki psychotropowe, barbiturany, leki moczopędne, betablokery, leki antyhistaminowe i in.) nie powinny korzystać z kabiny (możliwość przegrzania, nagła śmierć) (5). Dotyczy to także osób z chorobą Parkinsona, SM, neuropatią cukrzycową, LED czy hemofilią.

• Nigdy nie powinno się korzystać z naświetlań w kabinie po spożyciu alkoholu (główna przyczyna śmierci w saunie) (3, 5, 25).

PODSUMOWANIE

• W literaturze mało jest klinicznych badań dotyczących regularnych ekspozycji w kabinie IRC. Trudno jest ocenić dokładne korzyści zdrowotne jak i potencjalne zagrożenia.

• Prace eksperymentalne wskazują na korzystny wpływ serii zabiegów w saunie w podczerwieni na funkcję śródbłonka naczyniowego oraz na obniżenie wartości ciśnienia skurczowego krwi co może znaleźć zastosowanie  w leczeniu przewlekłej niewydolności serca, chorobach naczyń obwodowych, profilaktyce miażdżycy, nadciśnienia i otyłości.

• Terapia w saunie IR może znaleźć zastosowanie w leczeniu przewlekłego bólu zwłaszcza w chorobach reumatycznych oraz we wspomaganiu leczenia łagodnych objawów depresji, anoreksji i w zespole przewlekłego zmęczenia.

• Nie ustalono do tej pory ograniczeń do stosowania IRC. Istnieje więc potrzeba określenia bezpiecznego czasu przebywania w kabinie.

• Wskazane są kontrolowane randomizowane badania nad skutecznością terapeutyczną i bezpieczeństwem tej metody.

• Istnieje konieczność badań porównawczych z innymi metodami ogólnej terapii energią cieplną.

..............................................................................................................................................................

PIŚMIENNICTWO

1.    Ziegelberger G.: ICNIRP statement on far infrared  radiation exposure. Health Physics 2006; 91:630-645.

2.    www.saunyinfrared.pl cyt.5 lipiec 2009.

3.    Hannuksela M, Ellahham S.: Benefits and risks of sauna bathing. The American Journal of Medicine 2001; 110: 118-126.

4.    www.salamandra.com.pl cyt.3 lipiec 2009.

5.    Kukkonen H, Kauppinen K.: Health effects and risk of sauna bathing. International Journal of Circumpolar Health, 2006, 65, 195-205.

6.    Ikeda Y, et al.:Repeated Thermal Therapy upregulates arterial endothelial nitric oxide synthase epression in Syrian golden hamsters. Japanese Circulation Journal, 2001, 65,434-43.

7.    Ikeda Y, et al.: Repeated sauna therapy increases arterial endothelial nitric oxide synthase expression and nitric oxide production in cardiomyopathic hamsters. Circulation Journal, 2005, 69, 722-729.

8.    Akasaki Y, et al.: Repeated thermal therapy upregulates endothelial nitric oxide synthase nd augments angiogenesis in a mouse model of handlimb ischemia. Circulation Journal, 2006, 70, 463-470.

9.    Masuda A, et al.: Repeated sauna therapy reduces urinary 8 epi-prostaglandin F 2ά. Japanese Heart Journal, 2004, 297-303.

10.    Imamura M, et al.: Repeated thermal therapy improves impaired vascular endothelial function in patients with coronary risk factors. Journal of the American College of Cardiology, 2001, 38, 1083-8.

11.    Biro S,  et al.: Clinical implications of thermal therapy in lifestyle- related diseases.Eksperimental Biology and Medicine, 2003, 1245-1249.

12.    Yu S-Y, et al.: Biological effect of far-infrared therapy on increasing skin microcirculation in rats. Photodermatology, Photoimmunology,
Photomedicine, 2006, 22, 78-86.

13.    Lin C, al.: Far infrared therapy inhibits vascular endothelial imflammation via the induction of heme oxygenase-1. Arteriosclerosi Thrombosis Vascular Biology, 2008, 739-745.

14.    Kihara T, et al.: Effects of repeated sauna treatment on ventricular arrhythmias in patients with chronic heart failure. Circulation Journal, 2004, 68 1146-1151.

15.    Tsai J, Hsiao S, Wang S.: Infrared irradiation has potential antidepressant effect. Progress in Neuro-psychopharmacology & Biological Psychiatry, 2007, 31, 1397-1400.

16.    Masuda A, et al.: Repeated thermal therapy diminishes appetite loss and subjective complaints in mildly depressed patients. Psychosomatic Medicine, 2005, 67, 643-645.

17.    Masuda A, et al.: The effects of repeated thermal therapy for two patients with chronic fatigue syndrome. Journal of Psychosomatic Research, 2005, 58, 383-387.

18.    Masuda A, et al.: The effects of repeated thermal therapy for patients with chronic pain. Psychotherapy and Psychosomatics, 2005, 74, 288-294.

19.    Masuda A, Hattanmaru M, Tei Ch.: Repeated thermal therapy improves outcome in patients with chronic pain. International Congress Series, 2006, 1287, 298-303.

20.    Oosterveld F, et al.: Infrared sauna in patients with rheumatoid arthritis and ankylosing spondylitis. Clinical Rheumatology 2009; 28: 29-34.

21.    Toyakawa H, Matsui Y, Uchara Y.: Promotive effects of far infrared Ray on full thickness skin wound healing in rats. Experimental Biology and Medicine, 2003, 228, 724-729.

22.    Stix G. Heavy metal sweat. Scientific American 2005; 293: 98-103.

23.    Schieke S, Schroeder P. Krutman J.: Cutaneus effects of infrared radiation: from clinical observations to molecular response mechanisms. Photodermatology Photoimmunology & Photomedicine, 2003, 19, 228-234.

24.    Chung J, Eun Ch.: Angiogenesis in skin aging and photoaging. Journal of Dermatology, 2007, 34, 593-600.

25.    Chojnowski J. i wsp.: Czy przegrzewanie ogólnoustrojowe w saunie w podczerwieni ma wpływ na dobowy profil glikemii u chorych na cukrzycę? Balneologia Polska, 2006, 4: 231-234.

26.    Kentamies A, Karkola K.: Death in sauna. Journal of Forensic Sciences, 2008, 53, 724-729,

..............................................................................................................................................................

Adres do korespondencji:

Hanna Tomczak
Zakład Rehabilitacji
Gdański Uniwersytet Medyczny
Debinki 7
80-211 Gdańsk
tel. (+ 48 58) 349 26 43, e-mail: drtomczak@amg.pl

Artykuł otrzymano: 22.10.2008 r.
Zaakceptowano do druku: 10.12.2008 r.