WSTĘP

Człowiek w życiu codziennym podlega działaniu bardzo wielu czynników stresowych. Szkodliwe działanie stresów zależy nie tylko od natężenia i rodzaju bodźca, ale również od konstrukcji charakterologicznej samego człowieka, tj. od jego zdolności adaptacyjnych i odpornościowych. Człowiek chory, stary, wyczerpany, przemęczony jest bardziej podatny na stresy niż młody i zdrowy (1).

Świadomość pojawienia się choroby, zwłaszcza ciężkiej, nieuleczalnej, wywołuje u chorego, głównie na początku, bunt, depresję i lęk. Stopniowo chory adaptuje się do nowej sytuacji. W kształtowaniu prawidłowych postaw wobec choroby ma udział nie tylko chory, ale jego rodzina, otoczenie oraz opiekujący się lekarz. Chory chce być zawsze otoczony troską i opieką ze strony lekarza czy pielęgniarki. Poczucie bezpieczeństwa u chorego może się zwiększyć dzięki zdobyciu określonej wiedzy o chorobie. Jeżeli chorego otacza zespół składający się z ludzi kompetentnych i życzliwych, którzy zdolni są otoczyć go fachową opieką i przekazać wiedzę o chorobie, wówczas chory pozbywa się lęków, nabiera poczucia bezpieczeństwa.

Rola lekarza nie powinna się ograniczyć do badania lekarskiego w gabinecie. Powinna to być stała, codzienna praca nad chorym, wzbudzająca wiarę w jego własne siły, dodawanie mu odwagi i wiary w możliwość powrotu do zdrowia lub uzyskanie poprawy sprawności fizycznej i psychicznej. Chory natomiast powinien z całym zaangażowaniem poddać się terapii i w nią uwierzyć.

W uzdrowisku każdy chory powinien być oczekiwany i życzliwie przyjęty od pierwszego dnia pobytu. Sprawy formalne, konieczne przy przyjmowaniu chorego, powinny być zminimalizowane i załatwione sprawnie. Niestety, nie zawsze i nie we wszystkich uzdrowiskach tak się dzieje.

Personel musi zdawać sobie sprawę, że do uzdrowiska przyjeżdżają chorzy zestresowani, przemęczeni fizycznie i psychicznie, często z kompleksami kalectwa, obciążeni świadomością nieuleczalnej choroby, chorzy cierpiący na różne bóle, niedołężni, niesprawni fizycznie itd.

Odpowiedni dobór chorych w pokojach pozwala nie tylko na unikanie konfliktów między nimi,  przeciwnie, stwarza warunki do zawarcia przyjaźni i utrzymywania kontaktów, często długo po wyjeździe z uzdrowiska.

Długie oczekiwanie na zabieg czy badanie lekarskie, złe warunki sanitarno-higieniczne, hałas w gabinetach zabiegowych, niewłaściwe odnoszenie się obsługi do chorego, mogą zniweczyć dodatnie efekty lecznicze.

Uzdrowisko powinno sprzyjać wytworzeniu właściwego klimatu środowiskowego do prowadzenia leczenia różnymi sposobami.

Warunki życia pacjenta w uzdrowisku mogą same w sobie posiadać wartości terapeutyczne, ale mogą być także źródłem doświadczanej przez pacjenta „burzy metabolicznej”, bądź stanu stresowego. Do czynników terapeutycznych należy zaliczyć:

• infrastrukturę materialną uzdrowiska – usytuowanie budynku, architektura wnętrza, wyposażenie pokoi, ich  wielkość, układ łazienki, baza zabiegowa oraz inne dobra infrastruktury, jak wystrój holu, kawiarnia, parking, poziom higieny oraz cała infrastruktura uzdrowiska na zewnątrz budynku, jak parki, deptaki, fontanny, zieleńce i kwietniki, muszla koncertowa, otwarte baseny, pijalnia wód mineralnych, kawiarnie,

• dobór personelu, kompetencje lecznicze i psychologiczne, poczucie służby na rzecz pacjentów, korzystne stosunki międzyludzkie wśród pacjentów,

• organizacja pracy personelu z pacjentami – pełna informacja, dostępność personelu, życzliwość wobec chorych połączona z wymaganiami w stosunku do chorych, ścisłe przestrzeganie regulaminu uzdrowiskowego oraz punktualność przyjmowania zabiegów.

Mieści się w tym również oddziaływanie psychoterapeutyczne personelu i całego środowiska. W czasie leczenia chorych w uzdrowisku można skorzystać z różnych form psychoterapeutycznych. Lekarz powinien słowem i zachowaniem wzbudzić przyjazne nastawienie chorego. Cierpliwe wysłuchanie chorego, takt i wrażliwość to zbyt mało, aby skutecznie leczyć. Istnieje wiele dowodów, że choroby i często związana z nimi niepełnosprawność mają swoje uwarunkowania biologiczne, a także w równym stopniu psychologiczne i społeczne. Na przykład patologiczne współzawodnictwo i toksyczna wrogość mają ścisły związek z chorobami układu krążenia i chorobami nowotworowymi. Zmiana stylu życia oraz własny stosunek do zdrowia i leczenia często przesądzają o wynikach leczenia i zachowania zdrowia.

Psychoterapia jest działaniem psychologicznym, polegającym na wzajemnym oddziaływaniu człowieka na człowieka. Należy podkreślić, że psychoterapia jest jedną z podstawowych umiejętności lekarza – taką samą jak wiedza o stosowaniu leków czy zabiegów balneofizykalnych (2). Celem psychoterapii jest uczenie się tego, jak żyć i czym się kierować w swoim życiu, jak być wolnym i autentycznym, jak być uprzejmym i życzliwym dla innych, o co warto zabiegać i w co wierzyć (3). Terapia uzdrowiskowa jest szczególnym miejscem leczenia i egzystencji (stały pobyt) i czasem do przemyśleń nad sobą w perspektywie własnych relacji ze światem przyrodniczym i społecznym, a zwłaszcza rozważań odnośnie strategii dalszego życia, wolnego od własnej psychofizycznej niewydolności oraz zmniejszenia jego stopnia. Należy zastanowić się jak żyć w cieniu własnych dolegliwości, przewlekłej choroby oraz niepełnosprawności. Jednym z celów leczenia uzdrowiskowego powinna być zmiana przekonań zdrowotnych odnośnie diety, aktywności fizycznej oraz uwolnienia się od uzależnień. Ponadto konieczna jest refleksja nad relacjami z innymi ludźmi – w jaki sposób współpracować i zdrowo rywalizować z innymi osobami.

CELE TERAPEUTYCZNE I NAWIĄZANIE WSPÓŁPRACY

Lekarz prowadzący leczenie i pielęgniarka wraz z pacjentem powinni opracować i uzgodnić cele leczenia uzdrowiskowego u danego pacjenta. Zakład leczniczy i chory w trakcie leczenia mają wzajemne zobowiązania, dotyczą one:

• stosowania diety w czasie leczenia uzdrowiskowego i po jego zakończeniu,

• rodzaju i form aktywności fizycznej stosowanej w czasie trwania leczenia uzdrowiskowego i po jego zakończeniu,

• ograniczenia lub najlepiej wykluczenia stosowania środków uzależniających, głównie napojów alkoholowych i papierosów,

• uczestniczenie w zabiegach balneofizykalnych i badaniach diagnostycznych.

Dialog z pacjentem powinien charakteryzować się  otwartością, autentycznością, wyrozumiałością i empatią. Lekarz któremu pacjent ufa prawie zawsze uzyskuje dobre wyniki. Należy pamiętać, że każda rozmowa lekarza z chorym ma charakter terapeutyczny. Jej celem powinno być dążenie do zmniejszenia nerwowości, apatii i jednocześnie powinna być źródłem optymizmu, nadziei i woli życia.

SPECJALNE RODZAJE PSYCHOTERAPII

Dodatkowymi formami psychoterapii, które są stosowane w uzdrowisku to biblioterapia, muzykoterapia, choreoterapia, programy relaksacyjne.

Biblioterapia

Często pytamy o formy aktywności pacjenta, które mają dobroczynny wpływ na cały organizm i na rozwój nowych możliwości równoważenia relacji jednostki z otoczeniem. Biblioterapia niewątpliwie do nich należy.

Biblioterapia (termin grecki biblion – książka) jest formą terapii polegającą na wykorzystaniu lektury w procesie leczenia i rehabilitacji. Po raz pierwszy termin biblioterapia został użyty przez Samuela McCharda Crothersa w szpitalu wojskowym w Anglii. Dzisiaj przy każdym szpitalu czy  uzdrowisku funkcjonują biblioteki, które powinny zawierać zbiór literatury pamiętnikarskiej lub opisującej życie osób chorych, bądź niepełnosprawnych. Często autorami dzieł są osoby przewlekle chore, bądź niepełnosprawne. Tajemnica sukcesu tych osób wiąże się z heroicznym zmaganiem skierowanym na pokonanie własnej niepełnosprawności lub doświadczania wysokiej jakości życia mimo niepełnosprawności.

Biblioterapia może spełniać następujące funkcje:

• pomocy chorym i niepełnosprawnym w odnalezieniu własnej tożsamości i wyboru drogi życiowej,

• integracji pełnosprawnych z niepełnosprawnymi,

• kształtowania prawdziwych wyobrażeń społecznych o możliwościach uczestnictwa niepełnosprawnych w życiu społecznym,

• wytworzenia motywacji u niepełnosprawnych do wysiłku na rzecz realizacji kompleksowej rehabilitacji fizyczno-zdrowotnej, psychicznej i społecznej.

Szczególnie pożyteczna jest literatura faktu. Najlepiej  wybierać te książki do czytania, w których czytelnik może odnieść do siebie wiele problemów życiowych bohatera. Literatura poświęcona osobom niepełnosprawnym jest w zasadzie literaturą optymizmu życiowego i wiary w ludzkie szanse (5).

Pobyt w uzdrowisku jest doskonałą okazją do porównywania własnego życia z życiem innych osób ukazanych w dziele literackim, a także osób przebywających aktualnie na leczeniu.

Z wielkim zainteresowaniem czyta się autobiografię Katarzyny Biel-Ziółek Ciernista droga nadziei (6). Autorka autobiografii jest niepełnosprawna z powodu dziecięcego porażenia mózgowego. Książka jest osobistym pamiętnikiem zmagania się z losem, a jednocześnie jest pomnikiem na cześć wiary w skuteczność własnej walki o godne życie mimo ograniczeń narzuconych przez uszkodzenia. W części Od autorki pisze: Chciałabym, aby ta książka mogła stanowić źródło siły, wiary i radosnej nadziei dla wszystkich osób niepełnosprawnych, borykających się na co dzień z takimi samymi problemami, jak ja (s. 11).

Bronisława Woźniczka-Paruzel, wybitna specjalistka z zakresu biblioterapii zwraca uwagę na trudności organizacyjne w realizacji biblioterapii. Są one związane z brakiem wyszkolonego personelu szpitali lub uzdrowisk w filiach bibliotecznych (7).

Muzykoterapia – leczenie przez muzykę.

Leczenie przez muzykę posiada długą tradycję. W starożytnej Grecji muzyka i medycyna jako sztuki miały wspólnego boga – Apolla. Do dzisiaj umacnia się przekonanie, mające swoje początki w starożytności,  związków między somą a psyche. Nie tylko stan organizmu posiada swoje odzwierciedlenie w psychice. Stany psychiczne wpływają na stan funkcjonalny organów i układów. Stąd wielka rola muzykoterapii w leczeniu nerwic, chorób układu krążenia, w geriatrii i w innych chorobach. Ponadto muzykoterapia pełni ważną rolę w zachowaniu dobrego zdrowia.

Współcześnie usiłuje się łączyć muzykę z rytmiką, mową, śpiewem, gestem, a nawet plastyką. Twórcami tej idei byli m.in. pedagog szwajcarski Emil Jaques-Dalcroze (1865-1950), niemiecki muzyk Carl Orff (1895-1982), węgier Joraz Zoltan Kodaly (1882-1967), Rudolf Laban (1879-1958).

Rudolf Laban opracował teorię ruchu, w której zawarł nowatorski i kompleksowy model edukacji fonicznej.

Wyodrębnił w ruchu trzy jego składniki:

• energię (siłę) generowaną przez mięśnie,

• czas wyrażający się w tempie,

• przestrzeń, która otacza człowieka.

Siła ruchu może być mocna lub lekka, ruch noże być powolny lub szybki, a w przestrzeni ruch może przebiegać po linii prostej lub krzywej. Uwzględniając wyróżnione elementy R. Laban stworzył model tańca, będący składnikiem aktywności motorycznej człowieka (8).

Choreoterapia – leczenie nerwic lub schorzeń kończyn za pomocą wykonywania ruchów tanecznych w takt muzyki (9).

Taniec od wieków jest zjawiskiem powszechnym i wszechobecnym. Zmniejsza napięcie mięśniowe i jest swoistym katharsis, czyli uwalnia od trosk codziennego życia oraz od codziennych stresów. Również w czasach dzisiejszych taniec jest bardzo popularną formą ludzkiej rozrywki, dającą odprężenie. Jest więc formą psychoterapii, w której uczestniczą treści świadome, jak i nieświadome. Dostrajając się do rytmu muzyki człowiek doświadcza zadowolenia, poprawia się nastrój, a dodatkowo wydzielają się endorfiny – hormony szczęścia.

W tańcu partnerzy przekazują sobie nawzajem komunikaty, najczęściej o wspólnej bliskości i  harmonii, co poprawia relacje międzyludzkie, tworząc pola wspólnych znaczeń.

Taniec jest też formą przyjemnego wysiłku fizycznego, poprawia wrażliwość sensoryczną oraz dynamikę i płynność ruchu. Ponadto rozluźnia mięśnie, koryguje postawę ciała, a także poprawia krążenie krwi i proces oddychania.

Tę formę terapii należy więc popularyzować w uzdrowisku

Trening rozluźniający (relaksacyjny)

Relaks znaczy odprężenie, zwolnienie, rozluźnienie, uspokojenie.

W medycynie relaks oznacza zmniejszenie stanu napięcia psychosomatycznego w naszym organizmie. Przykładami odprężenia były tańce starożytnych ludów, praktyki szamańskie czy ćwiczenia duchowe zgromadzeń zakonnych. Współcześnie relaksacja należy do zabiegów leczniczych i odnowy biologicznej (10).

W medycynie dużym uznaniem cieszy się metoda relaksu pod nazwą trening autogenny J. Schultza.

Wiemy, że napięcie jest bolesne i nieprzyjemne. Często sprawia ból i dyskomfort. Ból koncentruje się głównie w szyi i barkach. Dodatkowo napięcia wywołują drażliwość i zmęczenie.

J. Schultz opracował metodykę relaksacji.

Program ćwiczeń obejmuje sześć grup czynności :

1)    odczuwanie ciężaru ciała prowadzące do stopniowego bezwładu i zwiotczenia mięśni szkieletowych,

2)    odczuwanie ciepła prowadzące stopniowo do zwiotczenia mięśni gładkich i rozszerzenia naczyń krwionośnych,

3)    opanowanie rytmicznej czynności serca (regulacja tętna),

4)    opanowanie czynności płuc (regulacja oddychania),

5)    zniesienie napięcia w narządach jamy brzusznej poprzez działanie na splot trzewny (układ nerwowy autonomiczny),

6)    opanowanie regulacji naczynioruchowej w obrębie głowy (uczucie chłodu na czole) (10).

Zastosowanie treningu autogennego Schultza jest szerokie – w  nerwicach czynnościowych, w stanach hipertonii mięśniowej i zaburzeniach mowy, w zaburzeniach naczynioruchowych, epilepsji i astmie dziecięcej.

Uzdrowiska  najczęściej usytuowane są w pięknym krajobrazie i w otoczeniu parków. Pacjent w każdej wolnej chwili powinien spacerować i relaksować się, doświadczając piękna obrazów wzrokowych, harmonii ciszy i odgłosów przyrody, a także doświadczać drogą węchową swoistości klimatu (terenoterapia) (11). Związek człowieka z naturą może być źródłem dobrostanu oraz odczuwania radości życia.

Psychoterapia uzdrowiskowa odnawia zasoby biologiczne i psychologiczne jednostki, uodparnia na stresy w pracy zawodowej, na radzenie sobie z trudnymi problemami życiowymi, a ponadto pozytywnie wpływa na ogólny koloryt uczuciowy jednostki (5).

Po przebytym leczeniu w uzdrowisku chory staje się odporniejszy na stresy, z łatwością pokonuje trudności dnia codziennego, łagodnie i z wyrozumiałością odnosi się do ludzi z otoczenia w pracy i w domu, z łatwością radzi sobie z różnymi problemami (1, 11).

..............................................................................................................................................................

PIŚMIENNICTWO

1.    Ponikowska I.: Mechanizm działania głównych czynników i metod leczenia uzdrowiskowego. Red. Ponikowska I.: Medycyna Uzdrowiskowa, Watext s, Warszaw, 1995.

2.    Aleksandrowicz J.: Psychoterapia medyczna, PZWL, Warszawa, 1996.

3.    Aleksandrowicz J.: Psychototerapia. Wyd. UJ, Kraków, 2004.

4.    Kępiński A.: Psychoterapia nerwic, PZWL, Warszawa, 1972.

5.    Ossowski R.: Teoretyczne i praktyczne podstawy rehabilitacji. Wyd.Ucz.WSP, Bydgoszcz, 1999.

6.    Biel-Ziółek K.: Ciernista droga nadziei, Lublin, 1997.

7.    Wożniczka-Paruzel B.: Biblioterapia w Polsce i jej przemiany na tle rozwoju teoretycznych koncepcji światowych. Red. Wożniczka-Paruzel B. Biblioterapia i czytelnictwo w środowiskach osób niepełnosprawnych, Wyd.UMK, Toruń, 1996.

8.    Grodzka-Kubik: Aerobik i fitness. DDE Edition, Poznań, 2002.

9.    Bralczyk J.: Słownik 100 tysięcy potrzebnych słów. PZWL, Warszawa, 2005.

10.    Grochmal S.: Ćwiczenia relaksowe w medycynie pracy i rehabilitacji (160- 249). Red. Grochmal: Teoria i metodyka ćwiczeń relaksowo-koncentracyjnych. PZWL, Warszawa, 1979.

11.    Ponikowska I.: Lecznictwo uzdrowiskowe, Branta, Toruń, 1996.

..............................................................................................................................................................

Adres do korespondencji:

Irena Ponikowska
Uzdrowiskowy Szpital Kliniczny
ul. Leśna 3
87-720 Ciechocinek
tel. 054 283 39 45

Artykuł nadesłano: 28.05.2008
Zaakceptowano do druku: 10.06.2008