WSTĘP

Choroba zwyrodnieniowa kręgosłupa jest bardzo powszechnym schorzeniem i jedną z najczęstszych przyczyn bólu kręgosłupa w odcinku L-S. Najczęściej dotyka ona osób po 50 roku życia, zdarza się jednak, że pierwsze objawy pojawiają się wcześniej, w zależności od rodzaju przeciążeń kręgosłupa (1, 2). Zmiany zwyrodnieniowe dotyczą wszystkich elementów kręgosłupa – trzonów, stawów i krążków międzykręgowych.

Choroba zwyrodnieniowa objawia się głównie bólem i ograniczeniem ruchomości stawów. Bóle mogą mieć charakter miejscowy, pojawiają się podczas wykonywania ruchu, a ustępują w czasie spoczynku, jak również w fazie zaawansowanej trwają przez cały czas
(3, 4, 5, 6).

W chorobie zwyrodnieniowej kręgosłupa bardzo ważną rolę odgrywa lecznictwo uzdrowiskowe, które opiera się na naturalnych metodach leczenia. Do najczęstszych zabiegów balneologicznych należą przede wszystkim zabiegi borowinowe, których wpływ na rozluźnienie mięśni i więzadeł oraz działanie przeciwbólowe i przeciwzapalne odgrywają ważną rolę w zwalczaniu dolegliwości bólowych odcinka L-S kręgosłupa (7, 8).

Borowina jest rodzajem torfu o specyficznych właściwościach fizykochemicznych.

Występują w niej składniki organiczne i nieorganiczne.

Do składników organicznych zaliczamy (7):

• kwasy huminowe,

• bituminy (żywice, woski, sterydy),

• inne: cukry, białka, alkaloidy, garbniki, pektyny, enzymy, ligniny, celulozę, hemicelulozę.

Do składników mineralnych zaliczamy (7):

• makroskładniki: chlorki, siarczany, wodorowęglany, Ca, Mg, Na, K, Al, Fe,

• mikroskładniki: mangan, miedź, kobalt, cynk, jod, fluor, brom.

Złoża borowiny w Polsce są rozmieszczone w następujących regionach (7,15):

• region północny Polski – złoża typu wysokiego, przejściowe (Kamień Pomorski, Kołobrzeg, Ustka, Świnoujście, Połczyn, Augustów, Gołdap),

• region środkowy – złoża niskie (Ciechocinek, Wieniec, Inowrocław),

• region południowy – złoża wysokie, niskie w Bieszczadach, na Podkarpaciu, w Sudetach (Świeradów-Czerniawa, Cieplice, Przerzeczyn, Lądek, Duszniki, Kudowa, Polanica, Goczałkowice, Ustroń, Rabka, Busko, Solec, Krynica, Wysowa, Iwonicz, Rymanów, Horyniec).

Mechanizm leczniczego działania borowiny polega na oddziaływaniu zarówno cieplnym jak i mechanicznym.

Podstawowym składnikiem borowiny są kwasy humusowe, które cechują się następującymi działaniami (7):

• hamowanie aktywności hialuronidazy,

• pobudzanie fagocytozy,

• rozszerzanie naczyń włosowatych,

• działanie hormonalne (fitohormony),

• działanie enzymatyczne: rozczepianie H2O2, mocznika, sacharozy,

• hamowanie aktywności prostaglandyn PGE2,

• tworzenie kompleksów z metalami ciężkimi (działanie chelatujące),

• pochłanianie produktów przemiany metabolizmu w skórze,

• funkcja zmiatania wolnych rodników tlenowych,

• zmniejszenie peroksydacji lipidów (obniżanie MDA).

Stąd działanie lecznicze borowiny: przeciwzapalne, przekrwienne, bakteriostatyczne, oczyszczające i odtruwające, antyoksydacyjne, przyspieszenie regeneracji skóry wykorzystywane w kosmetologii (7).

Borowinę cechuje duża pojemność cieplna, dzięki czemu może być  uważana za dobry nośnik ciepła. Zabiegi borowinowe charakteryzują się również złym przewodnictwem ciepła, ponieważ brak jest w kąpielach borowinowych konwekcyjnego przenoszenia ciepła z borowiny do ciała (jak ma to miejsce w kąpielach wodnych), natomiast ciepło przechodzi na drodze przewodzenia, bardzo wolno z cząsteczki do cząsteczki. To małe przewodnictwo cieplne stanowi korzystną cechę wykorzystywaną w lecznictwie. Kolejną właściwością fizyczną borowiny jest jej temperatura obojętna, która wynosi 38ºC. Zabiegi natomiast wykonywane są przy temperaturze 42-45ºC, dzięki czemu pacjent nie ma odczucia ogrzewania, a ciepło jest dostarczane do organizmu (10, 11).

CEL PRACY

Celem pracy było określenie skuteczności okładów borowinowych w chorobie zwyrodnieniowej kręgosłupa w odcinku lędźwiowo-krzyżowym, a w szczególności:

1.    Ocena wpływu zabiegów borowinowych na zmniejszenie dolegliwości bólowych.

2.    Ocena wpływu borowiny na polepszenie się zakresu ruchomości kręgosłupa w odcinku lędźwiowym.

3.    Ocena siły mięśni stabilizujących kręgosłup w odcinku lędźwiowym u badanego po przeprowadzeniu serii zabiegów z użyciem borowiny.

MATERIAŁ I METODA

Badania przeprowadzono w Zakładzie Przyrodoleczniczym Nr 1 w Kołobrzegu. Badaniami objęto 20 osób (4 mężczyzn i 16 kobiet) z udokumentowaną chorobą zwyrodnieniową kręgosłupa w odcinku lędźwiowym, w wieku od 40 do 60 lat (średnia wieku wynosiła 56 lat). Przed przestąpieniem do zabiegów dokonano badania zakresu ruchomości w odcinku L-S kręgosłupa, wykonano wybrane testy czynnościowe, badanie siły mięśni stabilizujących dolny odcinek kręgosłupa wg skali Lovetta oraz oceniono nasilenie bólu za pomocą skali VAS. Po wykonaniu serii zabiegów dokonano powtórnych pomiarów. Dla ustalenia zakresu ruchomości kręgosłupa w odcinku lędźwiowym dokonano za pomocą taśmy centymetrowej pomiaru zakresu poszczególnych ruchów: zgięcie w przód, wyprost, zgięcie boczne w odcinku piersiowo-lędźwiowym, skręt w odcinku piersiowo-lędźwiowym, test palce-podłoga wg Zembatego (9). Dla wykluczenia objawów korzeniowych wykonano test Laseque’a (10), dla wykluczenia bólów w stawie krzyżowo-biodrowym wykonano test Mennela (11). Siłę mięśni przykręgosłupowych i mięśni brzucha oceniono w skali Lovetta: m. prosty brzucha, mm. skośne brzucha, m. prostownik grzbietu, m. czworoboczny lędźwi, m. pośladkowy wielki, m. biodrowo-lędźwiowy, m. gruszkowaty (9, 12).

Stopień nasilenia dolegliwości bólowych oceniono na podstawie skali wzrokowo-analogowej (VAS).

Grupa badanych z rozpoznanymi zmianami zwyrodnieniowymi kręgosłupa w odcinku lędźwiowo-krzyżowym została poddana zabiegom borowinowym. Każdy z pacjentów miał wykonaną serię miejscowych zabiegów na okolicę L-S kręgosłupa. U wszystkich badanych osób zabiegi były wykonywane co drugi dzień, seria obejmowała 10 zabiegów. Temperatura masy borowinowej podczas zabiegów wynosiła 42-44ºC, czas zabiegu wynosił 20 minut.

Do okładów miejscowych stosowano gęstą papkę borowinową, której masa zawierała 150-200 g/l związków stałych. Temperaturę borowiny kontrolowano przed każdym zabiegiem termometrem. Na kozetce umieszczono podkład składający się z trzech kolejno ułożonych warstw. Na ciało pacjenta w okolicy L-S kręgosłupa nakładano warstwę ogrzanej masy borowinowej o grubości 4-5 cm i temperaturze 42-44ºC. Następnie ciało pacjenta przykrywano folią i kocem, pacjent leżał w komfortowej dla niego pozycji. Po zakończeniu zabiegu pacjent spłukiwał borowinę natryskiem o temperaturze 37ºC przez około 2-3 minuty. Po zabiegu zalecano odpoczynek przez co najmniej godzinę (13, 14).

WYNIKI

W grupie badanych osób przed zabiegami borowinowymi i po ich zakończeniu dokonano pomiaru zakresu ruchomości dolnego odcinka kręgosłupa (ryc. 1). Badano zakres zgięcia, wyprostu, zgięcia do boku oraz rotacji w odcinku lędźwiowym w pozycji stojącej.

U 7 osób zaobserwowano polepszenie się zakresu ruchomości zgięcia w przód o 7,02%. U 10 badanych ruchomość zgięcia w tył w ocenie początkowej i końcowej pozostała bez zmian, natomiast u kolejnych 10 osób wzrosła o 10,22%. W ocenie wstępnej u pacjentów zakres ruchomości skrętu w prawo wyniósł od 1 do 4 cm, u 12 osób po serii zabiegów borowinowych ruchomość wzrosła średnio o 2,73 ± 1,01cm, u pozostałych 8 badanych zakres nie uległ zmianie. Podobnie zakres ruchomości podczas skrętu w lewo – wzrósł o 10% u 12 pacjentów. Podczas badania ruchomości skłonu do boku zanotowano poprawę o 9,41% po stronie prawej i o 6,9% po lewej.

Wśród testów czynnościowych w ocenie gibkości (wyniki  testu palec-podłoga) 15 osób uzyskało lepszy wynik po zakończonej serii zabiegów borowinowych (ryc. 2). Średnia wartość testu w ocenie wstępnej wynosiła – 4,42 ± 3,25 cm, natomiast w ocenie końcowej – 3,40 ± 3,05 cm.

W grupie badanych przed i po wykonanej serii zabiegów dokonano oceny siły mięśniowej wg skali Lovetta (ryc. 3). 5 osób uzyskało lepsze wyniki siły m. prostego brzucha (u 15 osób bez zmian), 4 – mm. skośnych brzucha (u 16 osób bez zmian), 1 – m. prostownik grzbietu (u 19 osób bez zmian), 2 – m. czworobocznego lędźwi (u 18 osób bez zmian), 5 – m. biodrowo-lędźwiowego (u 15 osób bez zmian).

Stopień nasilenia dolegliwości bólowych oceniano na podstawie skali wzrokowo-analogowej VAS (ryc. 4). Spośród 20 badanych u 14 występował lekko nasilony ból o wartościach 1-2 w skali VAS. U 9 osób dolegliwości bólowe dolnego odcinka lędźwiowego zmniejszyły się, u 5 pozostały bez zmian. U 5 badanych występował ból sprawiający dyskomfort (3-4 w skali VAS) i tylko u jednej osoby pozostał na tym samym poziomie.

W ocenie wstępnej dolegliwości bólowe wyniosły średnio 2,00 ± 1,03, natomiast po serii zabiegów zmniejszyły się do 1,30 ± 1,30 w skali VAS. Ból zmniejszył się średnio statystycznie o 35%.

DYSKUSJA

Przedstawione wyniki wskazują na poprawę zakresu ruchomości oraz obniżenie stopnia odczuwania bólu w odcinku lędźwiowo-krzyżowym kręgosłupa. Zabiegi borowinowe miały jednak znikomy wpływ na poprawę siły badanych mięśni.

Torfy do lecznictwa wprowadzono po raz pierwszy w Mariańskich Łaźniach w 1815 roku. W Polsce borowinę w lecznictwie zastosowali J. Dietl i M. Zieleniewski w Krynicy w roku 1858 (14, 16).

Początkowo stosowanie borowiny do celów leczniczych miało charakter empiryczny, a od początku XX wieku rozpoczęto badania składu chemicznego i właściwości farmakodynamicznych borowin. Jednak wiedza uzyskana na ten temat nie jest pełna i w dalszym ciągu odkrywane są nowe właściwości i możliwości stosowania borowiny (17).

W chorobie zwyrodnieniowej kręgosłupa bardzo ważną rolę odgrywa leczenie uzdrowiskowe, które opiera się na naturalnych metodach leczenia. Do najczęściej stosowanych zabiegów balneologicznych należą przede wszystkim zabiegi borowinowe, które wpływają na rozluźnienie mięśni i więzadeł oraz mają działanie przeciwbólowe i przeciwzapalne (9, 17).

Borowinę w chorobie zwyrodnieniowej kręgosłupa można również stosować w postaci (7):

• okładów i zawijań: całkowite i częściowe,

• jontoforezy borowinowej: z katody, 10-20 mA, 20-30 min,

• fonoforezy borowinowej: 0,2-0,6 W/cm²,

• kąpieli zawiesinowych.

Pracownicy Kliniki Fizjoterapii, Reumatologii i Rehabilitacji AM w Poznaniu: M. Sobieska, M. Atarowska, E. Gajewska, W. Samborski oraz pracownicy Kliniki Balneologii i Chorób Metabolicznych CM UMK w Bydgoszczy – I. Ponikowska, S. Oczachowska przeprowadzili badania oceniające wpływ zabiegów borowinowych na wykładniki ostrej fazy u chorych z chorobą zwyrodnieniową kręgosłupa. Badania wykonano w grupie 23 pacjentów (19 kobiet i 4 mężczyzn) w wieku od 40 do 77 lat. W wyniku badań stwierdzono, że „nasilenie bólu oceniane przez chorych za pomocą analogowej skali wizualnej (0-10) wyniosło przed zabiegami 5,5 ± 2,2 i obniżyło się po zabiegach” (18). Oceniano metodą podwójnej ślepej próby skutki leczenia chorych z zespołem bólowym kręgosłupa za pomocą wybranych preparatów borowinowych. Okazało się, że działanie zabiegów przy użyciu środka leczniczego, jakim była borowina, dało lepsze wyniki niż preparatem placebo. Stwierdzono również poprawę jakości życia u chorych z chorobą zwyrodnieniową kręgosłupa (17). Również w przeprowadzonym badaniu w leczeniu reumatoidalnego zapalenia stawów zabiegami krioterapeutycznymi i peloidowymi uzyskano statystycznie zmniejszenie dolegliwości bólowych oraz poprawę w zakresie ruchomości stawów stosując pastę borowinową u chorych z bardziej nasilonym procesem zapalnym. Badanie zostało przeprowadzone w latach 1997-1999 (19). Badaniu poddano 35 osób, u których średnia wieku wynosiła 53,0 ± 11,6 lat, a większość badanych osób stanowiły kobiety. W grupie przeprowadzono zabiegi polegające na okładach z pasty borowinowej na okolicę chorobowo zajętych stawów. Temperatura masy borowinowej wynosiła 38ºC, a zabieg trwał 30 minut. U badanych wykonano około 18 zabiegów, dodatkowo zastosowano gimnastykę leczniczą.

W badaniach własnych grupę stanowiło 20 pacjentów z chorobą zwyrodnieniową kręgosłupa odcinka lędźwiowego i były to osoby w wieku od 40 do 60 lat, u których przeprowadzono serię okładów borowinowych na dolny odcinek kręgosłupa. Leczenie trwało 21 dni, a zabiegi były wykonywane co drugi dzień. Trzem pacjentom wykonano 8 zabiegów, a 17 osobom 10 zabiegów w serii. Temperatura masy borowinowej podczas zabiegu wynosiła 42-44ºC, a zabieg trwał 20 minut. Po wykonanych zabiegach u żadnej z osób nie wystąpiło zaostrzenie się dolegliwości bólowych i nie wystąpił w czasie zabiegu odczyn kąpielowy, który kwalifikowałby badanego do przerwania zabiegu.

W przeprowadzonych badaniach również zaobserwowano znaczne zmniejszenie bólu w odcinku lędźwiowo-krzyżowym kręgosłupa po wykonaniu serii zabiegów. Przed zabiegami pacjenci odczuwali ból o średniej wartości 2,0 ± 1,03 w skali VAS, co oznacza, że byli to pacjenci z niewielkim nasileniem bólu. Po wykonaniu zabiegów borowinowych odczuwanie bólu zmniejszyło się średnio o 1,3 ± 1,03. Oznacza to, że stopień odczuwania bólu zmniejszył się średnio o 35%. Różnice między wynikami przeprowadzonych badań mogą być spowodowane wiekiem pacjentów, czasem trwania choroby zwyrodnieniowej oraz zastosowaniem mniejszej ilości zabiegów w serii.

We wszystkich przytoczonych badaniach zaobserwowano pozytywny wpływ zabiegów borowinowych, a stan większości pacjentów poprawił się lub pozostał na tym samym poziomie, u żadnego z badanych nie uległ pogorszeniu. Można by podważyć obiektywność wyników, gdyż odczuwanie bólu jest bardzo subiektywne, jednak badania kliniczne oparte o placebo, przeprowadzone przez I. Ponikowską i wsp. w Katedrze Balneologii i Chorób Przemiany Materii CM UMK w Bydgoszczy udowodniły rzeczywistą skuteczność przeciwbólową borowiny oraz przyczyniły się do poprawy zdrowia pacjentów.

Można przypuszczać, że ocena stanu pacjentów po kolejnych 3- 4 tygodniach nie uległa zmianie, odczuwanie bólu zmniejszyło się i zaobserwować można było wyraźniejszą poprawę zdrowia pacjentów.

Badania były przeprowadzone w warunkach sanatoryjnych, gdzie pacjenci korzystali również z innych zabiegów oraz naturalnych surowców, takich jak solanki, świeże powietrze i klimat nadmorski (jod), co mogło mieć wpływ na polepszenie stanu zdrowia i wyniki badań.

WNIOSKI

Na podstawie analizy przeprowadzonych badań wstępnych oraz badań kontrolnych po zastosowaniu serii zabiegów borowinowych na odcinek L-S kręgosłupa wysunięto następujące wnioski:

1.    Zabiegi borowinowe zastosowane w chorobie zwyrodnieniowej kręgosłupa na okolicę lędźwiowo-krzyżową przyczyniły się do ustąpienia lub zmniejszenia natężenia dolegliwości bólowych.

2.    Po przeprowadzeniu serii zabiegów przy użyciu borowiny zaobserwowano znaczny wpływ na poprawę ruchomości we wszystkich zakresach ruchu w odcinku lędźwiowym kręgosłupa.

3.    Analizując uzyskane wyniki można wysunąć wniosek, że stosowanie zabiegów borowinowych w chorobie zwyrodnieniowej kręgosłupa w odcinku lędźwiowym miało niewielki wpływ na poprawę siły badanych grup mięśni.

4.    Zabiegi borowinowe są skuteczną formą leczenia dla osób z chorobami przewlekłymi, do których należy choroba zwyrodnieniowa kręgosłupa.

..............................................................................................................................................................

PIŚMIENNICTWO

1.    Sadowska-Wróblewska M..: Choroby kręgosłupa w praktyce reumatologicznej. Wydawnictwo Lekarskie PZWL, Warszawa, 1984.

2.    Jedynacki A.: Ćwiczenia fizyczne i rehabilitacja. Instytut Wydawniczy Związków Zawodowych, Warszawa, 1988.

3.    Sadowska-Wróblewska M.: Przewlekłe choroby reumatyczne. Wydawnictwo Lekarskie PZWL, Warszawa, 1988.

4.    Zimmermann-Górska I.: Choroby reumatyczne. Wydawnictwo Lekarskie PZWL, Warszawa, 1989.

5.    Zarys reumatologii, praca zbiorowa pod red. W. Brühla, Wydawnictwo Lekarskie PZWL, Warszawa, 1966.

6.    Kiwerski J., Kowalski M., Krasuski M.: Schorzenia i urazy kręgosłupa. Wydawnictwo Lekarskie PZWL, Warszawa 1997.

7.    Ponikowska I. i wsp.: Medycyna uzdrowiskowa w zarysie. Watext,s, Warszawa, 1995.

8.    Kochański W. J.: Balneologia i hydroterapia. Wydawnictwo AWF, Wrocław, 2002.

9.    Zembaty A.: Kinezyterapia, Tom I, Wydawnictwo „Kasper”, Kraków, 2002.

10.    Rakowski A.: Kręgosłup w stresie. Gdańskie Wydawnictwo Psychologiczne, Warszawa, 2003.

11.    Backup K.: Testy kliniczne w badaniu kości, stawów i mięśni. Wydawnictwo Lekarskie PZWL, Warszawa, 2004.

12.    Milanowska K.: Kinezyterapia i gimnastyka lecznicza. Wydawnictwo Lekarskie PZWL, Warszawa, 1970.

13.    Straburzyńska-Lupa A., Straburzyński G.: Fizjoterapia. Wydawnictwo Lekarskie PZWL, Warszawa, 2003.

14.    Mika T., Kasprzak W.: Fizykoterapia. Wydawnictwo Lekarskie PZWL, Warszawa, 2003.

15.    Kucharski M., Szymak M.: Złoża torfów leczniczych (borowina) w Polsce. Wydawca: Ministerstwo Zdrowia i Opieki Społecznej oraz „Balneoprojekt”, Warszawa, 1994.

..............................................................................................................................................................

Adres do korespondencji:

Małgorzata Łukowicz
Collegium Medicum UMK w Bydgoszczy
Katedra i Zakład Laseroterapii i Fizjoterapii
ul. Marii Skłodowskiej-Curie 9, 85-094 Bydgoszcz
tel. /52/ 585-34-85 e-mail: gosialukowicz@wp.pl

Artykuł nadesłano: 10.09.2007
Zaakceptowano do druku: 22.10.2008