WPROWADZENIE

Rosnące zapotrzebowanie na kadrę fizjoterapeutów pociąga za sobą konieczność kształcenia coraz to większej liczby specjalistów. Stały rozwój nowych metod wymusza ciągłe uzupełnianie  wiedzy i samokształcenie. Polska ma już prawie stuletnie tradycje w kształceniu kadr medycznych na potrzeby rehabilitacji.
Początkowo jedynym sposobem zdobycia wykształcenia umożliwiającego wykonywanie pracy fizjoterapeuty były kilkumiesięczne kursy masażu i obsługi aparatów  fizjoterapeutycznych,  a następnie roczne Szkoły Fizykoterapii i Masażu, dostępne dla osób, które ukończyły 9 lat szkoły ogólnokształcącej, o dobrym stanie zdrowia i nieprzekroczonym 30 roku życia. Absolwent uzyskiwał uprawnienia do wykonywania masażu i obsługi aparatów fizjoterapeutycznych pod nadzorem lekarza (1).


Od 1957 roku kształcenie zawodowe odbywało się w dwuletnich Szkołach Laborantów Fizjoterapii w Warszawie i Trójmieście. Niezbędnym warunkiem przyjęcia do szkoły było posiadanie świadectwa dojrzałości, zdanie egzaminu z fizyki i zagadnień politycznych.

W program nauczania włączono przedmiot kinezyterapia z obowiązkową miesięczną praktyką. Absolwent otrzymywał tytuł laboranta medycznego w zakresie fizjoterapii (1).

Dalszy intensywny rozwój rehabilitacji wymagał znaczących zmian w programie nauczania. Zawarto w nim nie tylko przedmioty zawodowe, ale nowe kierunki, takie jak usprawnianie lecznicze w pediatrii, neurologii, ortopedii, reumatologii, internie i innych. Powstające coraz liczniej szkoły przemianowano na Medyczne Studia Zawodowe − Wydział Fizjoterapii. Od 1972 roku słuchacz, uzyskiwał tytuł technika fizjoterapii. Warunkiem przyjęcia do Studium było posiadanie świadectwa maturalnego, pozytywny wynik egzaminów wstępnych, badania psychologiczne i rozmowy kwalifikacyjne.

W przypadku równej liczby punktów brano pod uwagę pochodzenie robotnicze lub chłopskie, pracę w służbie zdrowia lub szkolnictwie rodziców  kandydata ubiegającego się o przyjęcie (1).

Od 1989 roku zaczęto wprowadzać nowe  programy dla dwuletniego systemu kształcenia fizjoterapeutów z możliwością rozszerzenia programu do 5 semestrów, którego dokonano w latach 1993/94. Wprowadzono osobne zajęcia praktyczne z fizykoterapii oraz 4- tygodniową praktykę zawodową. Absolwent po ukończeniu medycznego lub policealnego studium zawodowego  uzyskiwał tytuł technika fizjoterapii.

Oprócz kształcenia fizjoterapeutów na poziomie średnim zawodowym już w latach 50. Akademie Wychowania Fizycznego, najpierw w Poznaniu, a potem w Warszawie, zaczęły kształcić kadrę  w systemie studiów magisterskich  na kierunku rehablilitacja ruchowa.

Obecnie w związku z koniecznością dostosowania systemu kształcenia do wymagań Unii Europejskiej, niezbędne są zmiany w formule edukacji, programach nauczania i sposobie prowadzenia praktyk klinicznych. Zgodnie z zaleceniami Światowej Konfederacji Fizjoterapii WCTP odchodzi się już od nauczania w pomaturalnych szkołach o kierunku fizjoterapia, na rzecz studiów wyższych zawodowych i uniwersyteckich. Istnieje tendencja do co najmniej dwustopniowego systemu kształcenia w skład którego wchodzą trzyletnie studia licencjackie oraz dwuletnie uzupełniające magisterskie. Taki system, poszerzony jeszcze o możliwość studiów doktoranckich, pozwoli na wykształcenie specjalisty, mającego pełne kompetencje do samodzielnego wykonywania zawodu fizjoterapeuty.

W Polsce szkolenie fizjoterapeutów na wyższych studiach zawodowych i magisterskich prowadzone jest obecnie nie tylko w Akademiach Wychowania Fizycznego, ale także w Akademiach i Uniwersytetach Medycznych oraz innych uczelniach państwowych, a także niepublicznych, kształcących fizjoterapeutów na różnych poziomach w systemie studiów dziennych i zaocznych. W celu możliwości porównywania programów nauczania zaleca się wprowadzanie Europejskiego Transferu i Akumulacji Punktów (ECTS). Powinno to ułatwić uznawanie kwalifikacji pomiędzy krajami Unii  Europejskiej, dając możliwość nie tylko zatrudnienia w każdym kraju członkowskim, ale i wyboru miejsca kształcenia.

CEL PRACY

Celem pracy jest analiza sposobów kształcenia fizjoterapeutów w krajach Unii Europejskiej, a w szczególności formuły i czasu trwania nauki, programów nauczania oraz ocena jak na tle krajów Unii Europejskiej wygląda kształcenie fizjoterapeutów w Polsce.

MATERIAŁ I METODY

Ze względu na stosunkowo niewielką liczbę dostępnych materiałów i publikacji dotyczących kształcenia fizjoterapeutów w krajach Unii Europejskiej, praca oparta jest na korespondencji ze Stowarzyszeniami Fizjoterapeutów oraz jednostkami zajmującymi się edukacją w poszczególnych krajach, jak również na informacjach dostępnych na stronach internetowych poszczególnych uczelni.

Badaniem objęto 25 państw członkowskich. W dwóch krajach, na Cyprze i w Luksemburgu, w ogóle nie kształci się fizjoterapeutów. Z powodu braku odpowiedzi na korespondencję z jednostkami zajmującymi się edukacją na Słowacji, niemożliwe było określenie formuły studiów w tym kraju. Ze względu na dużą liczbę szkół i dopiero tworzące się programy kształcenia fizjoterapeutów w Polsce do porównania wybrano 2 uczelnie wyższe Akademię Medyczną w Gdańsku i Akademię Wychowania Fizycznego w Warszawie.

WYNIKI I ICH OMÓWIENIE

Na podstawie zebranych materiałów widać wyraźnie, że modele kształcenia fizjoterapeutów w Unii Europejskiej różnią się pod wieloma względami. Jest to niewątpliwie konsekwencją dużego zróżnicowania poszczególnych krajów pod względem historycznym, kulturowym oraz ekonomiczno-politycznym.

Edukacja jest jedną z dziedzin życia nie podlegających w Unii Europejskiej unifikacji. Każde z państw może w sposób dowolny kształtować system szkolny i egzaminacyjny (2). W krajach Unii Europejskiej kształcenie przeduniwersyteckie trwa najczęściej 12 lub 13 lat i podzielone jest na kilka etapów (w większości państw obowiązuje trzystopniowy system szkolnictwa). Długość obowiązku szkolnego jest zróżnicowana i waha się od 9 lat (Szwecja) do 12  (prawie wszystkie kraje Unii Europejskiej) lub 13 lat.

Studia wyższe są najczęściej podzielone na 3 etapy – pierwszy trwający 6 do 8 semestrów, kończy się tytułem licencjata (w świecie BA lub BSc), drugi trwający od 3 do 6 semestrów, kończy się tytułem magistra (MSc) oraz trzeci (PhD) - doktor. Należy również wspomnieć o szkołach zawodowych i policealnych, które stopniowo zastępowane są przez studia wyższe zawodowe i uniwersyteckie.

Z porównania państw Unii Europejskiej dotyczącego kształcenia fizjoterapeutów wynika, że na 25 państw członkowskich, aż w 20 z nich fizjoterapeutów kształci się w formule studiów wyższych uniwersyteckich (tab. 1). Pięć kolejnych państw prowadzi również naukę na studiach wyższych zawodowych (tab. 2), zaś tylko 4 kraje w szkołach zawodowych. W państwach, w których kształcenie odbywa się w formule uniwersyteckiej najczęściej istnieje możliwość dalszej edukacji, aż do uzyskania tytułu magistra MSc lub doktora PhD.

W Austrii i Francji kształcenie fizjoterapeutów możliwe jest tylko w ramach studiów wyższych zawodowych. W Austrii planowane jest w najbliższym czasie przekształcenie ich w kierunek studiów uniwersyteckich. We Francji kontynuacja wykształcenia możliwa jest tylko w formie studiów podyplomowych (tab. 1).

Poddane analizie 2 polskie uczelnie na tle krajów Unii Europejskiej wypadły dość dobrze. Wymiar godzinowy curriculum, w tym zajęć praktycznych, w niewielkim stopniu odbiega od zalecanej przez Światową Konfederację Fizjoterapii WCPT liczby godzin (1525 godzin praktyki na AWF w Warszawie, 1238 na AMG, przy zalecanych 1500 godzinach). Praktyki wakacyjne odbywane w ciągu dwóch pierwszych lat studiów i praktyka zawodowa na ostatnim roku studiów I stopnia wynoszą odpowiednio 390 godzin w przypadku AWF i 330 godzin na AMG (tab. 1).

Należy jednak pamiętać, iż według raportu krajowego konsultanta ds. fizjoterapii, w Polsce obecnie istnieje 150 różnych szkół, posiadających kierunek fizjoterapia i wciąż tworzą się nowe. Kształcą one na poziomie licencjackim i magisterskim w systemie studiów dziennych, a także zaocznych. Nie wszystkie niestety realizują minima programowe. Szkoły te opuszcza  rocznie kilka tysięcy absolwentów, nie zawsze dobrze wykształconych (3). Wobec istniejących znaczących dysproporcji pomiędzy kształceniem a zatrudnieniem poszukują oni pracy nie tylko w kraju, ale coraz częściej za granicą. Najbardziej cenione okazują się dyplomy uzyskiwane w uczelniach medycznych i Akademiach Wychowania Fizycznego. Dodatkowym atutem tych dwóch ostatnich jest możliwość kontynuowania nauki na poziomie magisterskim.

PODSUMOWANIE

Istniejące różnice między liczbami godzin poświęconych na realizację programów nauczania nasuwają wniosek, że absolwenci kierunku fizjoterapii w niektórych krajach Unii Europejskiej otrzymują skromniejszą edukację, zwłaszcza w zakresie praktycznej nauki zawodu. Światowa Konfederacja Fizjoterapii WCPT zaleca, aby organizacje członkowskie propagowały  w swych krajach nauczanie fizjoterapii na poziomie uniwersyteckim, określając minimalny czas  ich trwania jako trzy lata czyli 6 semestrów (4). Dzięki temu studia odbywane w jednym z krajów członkowskich byłyby uznawane w innych. Pozwoli to uniknąć sytuacji, w których absolwenci różnych kierunków nie tylko medycznych, z powodu dysproporcji liczby godzin przeznaczonych na zajęcia teoretyczne i praktyczne często zobowiązani są do uzupełnienia swojego wykształcenia. W Austrii uznawanie kwalifikacji odbywa się indywidualnie z zastosowaniem np. testów, staży uzupełniających i innych. Health Professionals Council w Wielkiej Brytanii ocenia zgodność wykształcenia z wymaganymi standardami np. Standards of Conduct. Biorąc pod uwagę powyższe problemy, na które napotykają studenci i młodzi absolwenci, prawie wszystkie uczelnie i szkoły Europy Zachodniej, w tym także Polski, w ramach dążeń zmierzających do ujednolicenia sposobu studiowania wprowadzają Europejski System Transferu Punktów Kredytowych ECTS (ang. European Credit Transfer System) (5). Pozwoli on na pełne uznawanie okresu odbytych studiów w każdym kraju. Widoczna jest w badanych państwach tendecja do przyznawania 180 punktów z tytułu kształcenia I stopnia, czyli 60 punktów za rok studiów w pełnym wymiarze godzin. Chociaż istnieją kraje z 210 a nawet 240 punktami (tab. 1), co wynika z pierwotnie zalecanego systemu kształcenia 4-letniego, nadal obowiązującego w wielu krajach.

Ujednolicenie formuły kształcenia, w tym wymiaru godzinowego i programu zajęć, nie są jedynymi kwestiami, które należałoby usystematyzować. Inną równie ważną sprawą jest stworzenie możliwości kontynuowania nauki na poziomie studiów magisterskich II stopnia, a w późniejszym okresie także doktoranckich, w ramach wielostopniowego kształcenia wyższego. Taki system motywuje do podnoszenia własnych kwalifikacji. Od wielu lat w różnych krajach środowisko zawodowe fizjoterapeutów domaga się zorganizowania w tej dziedzinie pełnych studiów uniwersyteckich z nadawaniem tytułu magistra fizjoterapii. Niestety nie we wszystkich krajach Unii Europejskiej istnieje możliwość kontynuowania nauki na szczeblu MSc lub PhD w swej macierzystej uczelni lub innej. W 18 z 25 państw, wyłączając Cypr, Francję, Luksemburg, Maltę, Słowację, Słowenię oraz Węgry istnieje już taka możliwość. W zależności od długości studiów magisterskich  w różnych krajach przyznaje się od 90 do 120 punktów ECTS. Najczęściej stosowanym systemem jest cykl 3+2 lata, czyli 180+120 punktów ECTS.

Region Europejski Światowej Konfederacji Fizjoterapii, wystąpił w maju 2006 r. z inicjatywą utworzenia wspólnej platformy regulującej sprawy związane z zawodem fizjoterapeuty w Europie. Celem tego przedsięwziącia jest m.in. określenie poziomu kształcenia akademickiego, co ma ułatwić swobodny przepływ kadry fizjoterapeutów w karajach UE, a także gwarantować właściwy poziom usług. Zaleca się, by systemy kształcenia i obowiązujące w tym zakresie akty prawne dostosowane były do prawa Unii Europejskiej i Deklaracji Bolońskiej (6).

WNIOSKI

Porównując kształcenie fizjoterapeutów w Polsce i innych krajach Unii Europejskiej, dążąc do podniesienia jakości kształcenia oraz  wzajemnego uznawania kwalifikacji powinno się:

• Dokonać korekty i ujednolicenia formuły studiów.

• Ujednolicić czas trwania studiów oraz wymiar godzinowy, zwłaszcza zajęć praktycznych, aby standardy były zbieżne z koncepcją kształcenia w Unii Europejskiej i zaleceniami Regionu Europejskiego Światowej Konfederacji Fizjoterapii.

• Dążyć do powszechnego wprowadzenia Europejskiego Systemu Tranfseru Punktów Kredytowych, co ułatwi weryfikację dokumentów w oparciu o wartość punktów ECTS.      

• Stworzyć możliwości kontynuowania nauki na poziomie studiów magisterskich, a w późniejszym okresie doktoranckich, w ramach wielostopniowego kształcenia wyższego. 

..............................................................................................................................................................

PIŚMIENNICTWO

1.    Majczyk H.: Rozwój programów nauczania techników fizjoterapii. Pielęgniarstwo 2000, 23-25.

2.     Mosakowski R.: Szkolnictwo Wyższe w Krajach Unii Europejskiej – Stan Obecny i Planowane Reformy. Wydanie I, Wydawnictwo Politechniki Gdańskiej, Gdańsk 2002.

3.    Jarzębski M.: Rozmowa z krajowym konsultantem ds. fizjoterapii prof. dr hab. med. Zbigniewem Śliwińskim. Rehabilitacja w Praktyce 2006, 1, 8-9.

4.    Kilar Z. J., Lizis P., Pieniążek M.: Programy nauczania fizjoterapeutów w Niemczech i w Polsce na poziomie średnim zawodowym w świetle zaleceń Word Confederation for Physical Therapy (WCPT). Fizjoterapia 2000, 1, 39-44.

5.    Region Europejski Światowej Konfederacji Fizjoterapii: Deklaracja Polityki Edukacji, przyjęta na Zgromadzeniu Ogólnym w dn. 13-15 maja 2004. w Limassol na Cyprze.

6.    Suwalska M. Common platform- legislation and Regulation of Physiotherapy in Europe. http://www.fizjoterapia.org.pl/sibenik.pdf, cyt. 29 06 2007.

..............................................................................................................................................................

Adres do korespondencji:

Hanna Tomczak
Katedra i Zakład Rehabilitacji AMG
80-211 Gdańsk, Dębinki 7
tel. (+ 48 58) 349 20 90, 602 258 406.
e-mail: drtomczak@wp.pl

Artykuł nadesłano: 02.07.2007
Zaakceptowano do druku: 22.10.2008