SUROWCE BALNEOLOGICZNE ZIEMI MUSZYŃSKIEJ

Wody mineralne udokumentowane na obszarze Ziemi Muszyńskiej związane są z prowincją karpacką subregionu popradzkiego (1), a według Węcławika (2) z centralną strefą hydrochemiczną, która przebiega przez miejscowości usytuowane w dolinie Popradu i dolinach jej prawobrzeżnych dopływów. Ciągnie się ona od Piwnicznej, Głębokiego, Łomnicy, Wierchomli, Zubrzyka, Żegiestowa, Milika, Andrzejówki, Złockiego, Szczawnika, Jastrzębika, Muszyny, Leluchowa, Powroźnika, Krynicy po Tylicz. Obszar ten szczyci się również mianem „Popradzkiego Zagłębia Balneologicznego” (3). Jest to największe i najpopularniejsze w Polsce „Zagłębie Rozlewnicze Wód Mineralnych”, gdzie butelkowane są najbardziej wartościowe wody, znane i doceniane nie tylko na obszarze całej Polski, ale również poza jej granicami (4).

Wody typu szczaw i wody kwasowęglowe na terenie Muszyny udostępniają źródła: Graniczne, Grunwald, Na Wapiennym, oraz odwierty: Anna, P-1, P-2, P-3, Stanisław, Józef, Piotr, Milusia, Antoni, Łukasz, W-1, W-3, IN-1, IN-2 i IN-3. W Złockiem są to źródła: Bulgotka, Na Mokradłach, Oddech Diabła, Zatopione, U Jawora, oraz odwierty: Złockie -1, Złockie-2, Złockie- 3, Złockie-6, Złockie-7, Złockie-8, Złockie-9, Złockie SL-2 i Złockie SL-3. W Jastrzębiku są to źródła: Jastrzębia, Pod Cerkwią, Pod Gruszą, Iwona i odwiert G-8. W Szczawniku jedynie źródło – Za Cerkwią.

Szczawy i wody kwasowęglowe uznane za lecznicze wyprowadzają źródła oraz liczne odwierty (tab. 1) o głębokości od 12 m (odwiert Anna) do 400,2 metrów (odwiert Złockie-9), ale głównie mają one powyżej 100 metrów. Mineralizacja waha się w granicach od 0,5 g/dm3 (odwiert P-1) do 25 g/dm3 (odwiert Złockie-9). Prawie wszystkie wody są mineralne, z wyjątkiem trzech, które należy zaliczyć do akratopeg. Zawierają one wolny CO2 w ilości od 260 mg/dm3 (odwiert Łukasz) do 3330 mg/dm3 (odwiert Złockie-2). Są to szczawy, a do kwasowęglowych należy zaliczyć jedynie cztery analizowane wody z odwiertów: Łukasz, P-1, W-3 i Złockie-7. Typ hydrochemiczny wód jest HCO3-Ca, HCO3-Ca-Mg, HCO3-Mg-Ca, sporadycznie HCO3-Ca-Mg-Na lub HCO3-Mg-Na. Składnikiem swoistym, który występuje we wszystkich analizowanych wodach jest CO2. W niektórych występuje Fe, sporadycznie HBO2, a Br na tym obszarze stwierdzono jedynie w wodzie udostępnionej otworem Złockie-9, którego chemizm jest podobny do słynnych krynickich Zuberów.

Wody mineralne Muszyny, Szczawnika, Jastrzębika i Złockiego zostały uznane za lecznicze na podstawie Rozporządzenia Rady Ministrów (5) oraz Rozporządzenia Ministra Zdrowia (6).

Zdecydowana większość omawianych muszyńskich wód mineralnych ma ogromne znaczenie fizjologicznie odżywcze ze względu na zawartości Mg2+ (od 50 mg/dm3) i Ca2+(od 150 mg/dm3) (tab. 1). Wody takie są bardzo cenne i powinny być zalecane w profilaktyce zdrowotnej (7, 8).

Wody mineralne typu szczaw i wody kwasowęglowe oraz wody źródlane wydobywane na obszarze górniczym Muszyna II (8) rozlewane są aż w siedmiu rozlewniach. Są one butelkowane jako naturalne wody mineralne zgodnie z Rozporządzeniem Ministra Zdrowia (9).

Są to rozlewnie:

• Spółdzielni Pracy „Muszynianka”;

• Wód Mineralnych Cechinianka, należąca do Przedsiębiorstwa Robót Budowlanych i Transportowych;

• Wód Mineralnych „Sopel”;

• Wód Mineralnych „Polskie Zdroje”;

• Wód Mineralnych „Galicjanka”;

• Wód Mineralnych Mineral Complex;

• Wód Mineralnych INEX.

W Muszynie wody mineralne są również udostępnione do picia w:

• Pijalni Milusia;

• Pijalni Cechini;

• Pijalni Antoni.

Wody mineralne są także udostępnione dla mieszkańców, kuracjuszy oraz turystów w ogólnodostępnych punktach czerpalnych z:

• odwiertu Anna;

• źródła Grunwald;

• odwiertu Złockie-8 w Sanatorium GeoVita, Activa i Wiarus;

• odwiertu Józef;

• odwiertu Złockie-2 i Złockie-3 w Sanatorium Gwiazda Gór (dawny Metalowiec).

Uzdrowisko Muszyna funkcjonuje obecnie zgodnie z Ustawą o lecznictwie uzdrowiskowym, uzdrowiskach i obszarach ochrony uzdrowiskowej oraz o gminach uzdrowiskowych (10), jak również z Rozporządzeniem Ministra Zdrowia z dnia 13 kwietnia 2006 roku w sprawie zakresu badań niezbędnych do ustalenia właściwości leczniczych naturalnych surowców leczniczych i właściwości leczniczych klimatu, kryteriów ich oceny oraz wzoru świadectwa potwierdzającego te właściwości (11).

W uzdrowisku leczy się choroby: układu trawienia, endokrynologiczne i reumatyczne. Leczy się również choroby dziecięce układu oddechowego.

Stosowanymi metodami leczniczymi są: kąpiele mineralne w wannach, kuracja pitna, zabiegi borowinowe, hydroterapia, inhalacje, ciepłolecznictwo, kinezyterapia, fizykoterapia i masaż (12).

ŚRODOWISKO PRZYRODNICZE

Muszyna położona jest w Beskidzie Sądeckim, w malowniczej i urokliwej dolinie Popradu na wysokości 450-520 m n.p.m. Muszyna jest uzdrowiskiem podgórskim o bioklimacie umiarkowanie bodźcowym, a okresowo silnie bodźcowym, typowym dla śródgórskich dolin i kotlin karpackich (13). Gmina Uzdrowiskowa Muszyna usytuowana jest między Krynicą a Żegiestowem w południowej części powiatu nowosądeckiego, w przygranicznej strefie polsko słowackiej. W skład Gminy Uzdrowiskowej Muszyna wchodzą miejscowości: Andrzejówka, Dubne, Jastrzębik, Leluchów, Milik, Powroźnik, Szczawnik, Wojkowa, Złockie i Żegiestów.

Obszar miasta i gminy Muszyna położony jest u zbiegu trzech mezoregionów karpackich – Beskidu Sądeckiego, Gór Czerchowskich i Magury Kurczyńskiej, rozdzielonych dolinami rzek Popradu i Muszynki, których wody łączą się w Muszynie. Rzeźba obszaru jest młoda i erozyjna, ściśle uwarunkowana budową geologiczną. Obszar ten położony na wysokości od 406 do 1114 m n.p.m. ma charakter typowo górski. Około 67% powierzchni tworzą góry średnie i niskie, 19% zajmują pogórza, a 14% doliny rzeczne. Są to doliny: Popradu, Muszynki, Kryniczanki, Szczawnika, Złockiego Potoku, Jastrzębika, Milika, Żegiestowskiego Potoku, Smereczka, Zimnego, Wojkowskiego Potoku, oraz potoków: Młynne, Słupne i Pusta. Doliny rzek Popradu, Kryniczanki i Muszynki są płaskodenne, głębokie i wąskie. Największa i najbardziej urokliwa jest dolina Popradu, mająca charakter przełomu antecedencyjnego. Jest on unikatowy w skali polskich Karpat, tworzy liczne meandry, które zostały „wciśnięte” w strome zbocza. Szerokość doliny waha się od 150 do 500 m, a głębokość od 200 do 250 m. Średnioroczne przepływy na Popradzie mierzone w Miliku wynoszą około 20 m3/sek. Przepływy powodziowe bywają 50 do 100 – krotnie wyższe od średnich rocznych i czynią wówczas spustoszenie (14).

Obszary położone do wysokości około 700 m n.p.m. leżą w piętrze umiarkowanie ciepłym (temp. średnie/rok wynoszą od + 6 do +8oC). Stoki i grzbiety w przedziale wysokości od 700 do około 1100 m n.p.m. są położone w piętrze umiarkowanie chłodnym (średnie temp./rok od +4 do +6oC), a szczytowe partie Jaworzyny Krynickiej i Runku należą do piętra chłodnego (śred. temp./rok wynosi +2 do +4oC). Suma rocznych opadów kształtuje się od około 750 mm w dolinie Popradu do 1100 mm w najwyższych partiach (14). Z uwagi na dużą rozpiętość pionową obszaru wynoszącą 700 m środowisko przyrodnicze jest zróżnicowane. Pod względem warunków klimatycznych, florystycznych, wodnych i glebowych tworzy piętrową strukturę przyrodniczą (14).

Dodatkowym atutem Ziemi Muszyńskiej jest jej usytuowanie na obszarze Popradzkiego Parku Krajobrazowego (PPK). Został on utworzony w 1987 roku w celu ochrony walorów przyrodniczych, historycznych i kulturowych Beskidu Sądeckiego. Obejmuje on dwa najważniejszego pasma górskie – Radziejowej i Jaworzyny Krynickiej, rozdzielone przez Poprad, główną rzekę i symbol Parku, który zawdzięcza jej swoją nazwę. Obszar ten posiada wyjątkowo bogatą georóżnorodność, która jest dziedzictwem minionych epok geologicznych i różnorodnych czynników naturalnych. Powierzchnia parku wynosi 54 tys. ha, a otuliny 25 tys. ha. Około 70% powierzchni parku stanowią lasy, które są pozostałością Puszczy Karpackiej. Najcenniejsze drzewostany chronione są przez sieć rezerwatów przyrody, a ich historia sięga początków XIX wieku.

RYS HISTORYCZNY UZDROWISKA

Muszyna posiada długą i ciekawą historię. Już w roku 1288 zostaje zapisana biskupowi krakowskiemu Pawłowi z Przemkowa. Król Władysław Łokietek przyłączył Ziemię Muszyńską do królewszczyzny. Za panowania Kazimierza Wielkiego Muszyna przeżywa największy rozwój, otrzymuje prawa miejskie na prawie magdeburskim, a na jej ziemiach rozpoczyna się kolonizacja.

Przez obszar Ziemi Muszyńskiej przebiegał bardzo ważny nadpopradzki szlak handlowy prowadzący na południe Europy, którym przez cały rok podróżowały karawany kupieckie – zimą po zamarzniętym Popradzie, wiosną na tratwach do Nowego Sącza, a latem wozami wzdłuż Popradu. okoliczne wsie należące do klucza miały parafie obrządku wschodniego (4).

Występowanie i wykorzystanie przez ludność źródeł wód kwaśnych w Muszynie datuje się od czasów jej powstania. Jako pierwszy opisywał je kronikarz Jan Długosz w XV wieku. Zainteresowanie wodami muszyńskimi nastąpiło w XVIII wieku, a pisał o nich ks. Gabryjel Rzączyński w dziele Historia naturalia curiosa Regni Poloniae z roku 1721, gdzie wspomina o źródłach wód kwaśnych w dobrach muszyńskich. Następne informacje tego autora pochodzą z Auctuarium historiae naturalia curiosae Regni Poloniae Gedani z 1745 r., gdzie informuje … Oprócz Drużbak są szczawy w Muszynie i Krynicy w dobrach biskupstwa krakowskiego. Służą one pijącym…(17). Kolejne informacje możemy znaleźć w pracach Torosiewicza (1849) (18) i Zejsznera (1836) (19). Pierwsze analizy Olszewskiego z 1878, opublikowane w 1881 roku, pochodzą ze źródła Grunwald i ze źródła w Szczawniku (prawdopodobnie ze źródła Za Cerkwią). W roku 1911 woda ze źródła Grunwald, najbardziej wówczas popularnego, została poddana badaniom w CK Zakładzie Powszechnym do Badań Środków Spożywczych w Krakowie.

W roku 1929 wykonano w Muszynie pierwszy odwiert „Antoni” o głębokości 110 metrów, który zmienił oblicze miasta. W roku 1930 Muszyna zostaje włączona do Związku Uzdrowisk Polskich, a w 1934 odzyskuje prawa miejskie i uruchomione zostają ponownie łazienki mineralne. Natychmiast pojawiają się liczni kuracjusze.

Kluczowe znaczenie dla rozwoju Muszyny miało wykonanie analizy chemicznej wody z odwiertu „Antoni” opublikowane przez Orłowskiego w 1936 roku. Wodę tę zaliczono wtedy do najsilniejszych polskich szczaw wapniowo-magnezowych. W 1936 odwiercono drugi odwiert o głębokości 146 m, nazwany „Wanda”, którym uzyskano podobny typ wody mineralnej. Powiększyło to możliwości lecznictwa balneologicznego w Muszynie. Inwestorem pozostał wyłącznie magistrat miejski, gdyż władze bały się konkurencji dla Żegiestowa i Krynicy. Uzdrowisko miało monopol na prowadzenie usług balneologicznych. Odwierty i łazienki były własnością miejską administrowaną przez Zarząd Miejski. W latach 1935-1938 inż. J. Krówczyński, prywatny inwestor, wykonał dwa dalsze odwierty – „Piotr” o głębokości 115 m i „Milusia” o głębokości 171 metrów, oraz wybudował łazienki wraz z pijalnią. Było to drugie centrum balneologiczne w Muszynie. W 1939 roku dla kuracjuszy, których było około 10 000, były przeznaczone dwa hotele, 29 pensjonatów, 30 willi oraz wiele kwater prywatnych. Wybuch II wojny światowej na wiele lat zniszczył całkowicie świetność uzdrowiska.

Dopiero w latach 1956-1957 Miejska Rada Narodowa podjęła decyzję o reaktywacji uzdrowiska. Wykonano rekonstrukcję odwiertu „Antoni” i „Wanda”, z którego Spółdzielnia Pracy uruchomiła rozlewnię wody „Milusia”, a Miejska Rada przejęła odwiert „Piotr” i „Milusia”, oraz łazienki mineralne. W 1975 powstaje Spółdzielnia „Postęp”, która rozpoczęła rozlewać wodę pod handlową nazwą „Muszynianka”.

Od 1963 roku następuje intensywne poszukiwanie wód mineralnych w rejonie Złockiego i Szczawnika. Do 1974 odwiercono 10 odwiertów o głębokości od 70 do 400 metrów. Prowadzono również wiercenia w rejonie Powroźnika, gdzie odwiercono i udokumentowano zasoby w trzech odwiertach (20). Decyzją Ministra Zdrowia i Opieki Społecznej z dnia 12 marca 1975 roku utworzono obszar górniczy „Muszyna I”, obejmujący: Muszynę, Złockie, Szczawnik i Jastrzębik. Decyzją z dnia 30 maja 1984 roku utworzono obszar górniczy „Muszyna II” o powierzchni 61,842 km2, który dodatkowo obejmuje Powroźnik i część Krynicy-Zawodzie (21).

Od roku 1989, w związku z transformacją ustrojową i gospodarczą, następują również zmiany w przemyśle rozlewniczym i uzdrowiskowym na terenie Muszyny.
W roku 1992 zostają zamknięte łazienki nr 2 i wyłączone z eksploatacji odwierty „Milusia” i „Piotr”. Odwierty Złockie-2 i Złockie-3 eksploatowane są sezonowo. Inwestorzy prywatni zaczynają inwestować w przemysł rozlewniczy (21).

Minister Środowiska w latach 90. wydał 13 koncesji na poszukiwanie i rozpoznanie wód leczniczych na terenie gminy Muszyna, w tym 8 koncesji na obszarze górniczym Muszyna II, gdzie wykonano 26 nowych odwiertów. Część nieczynnych odwiertów została zagospodarowana. Na niektórych prowadzone są prace rekonstrukcyjne, a odwiert „Wanda” i P-II zostały zlikwidowane.

W roku 1992 Miasto i Gmina Uzdrowiskowa Muszyna otrzymały na okres 20 lat koncesję na eksploatację wód leczniczych do celów balneologicznych oraz rozlewnictwa. Minister Środowiska w roku 2001 przeniósł koncesję na rzecz Spółki z o.o. „Uzdrowisko Muszyna”.

Wody lecznicze eksploatowane z obszaru górniczego „Muszyna II” aż w 90% są wykorzystywane w przemyśle rozlewniczym. Nieznaczna ilość wód jest wykorzystywana również w balneologii do kuracji kąpielowej i krenoterapii w sanatoriach uzdrowiska Muszyna.

..............................................................................................................................................................

PIŚMIENNICTWO

1.    Paczyński B., Płochniewski Z.: Wody mineralne i lecznicze Polski. Państw. Inst. Geol., 1996, 108.

2.    Węcławik S.: Mineral waters in the region of the Polish-Czechoslovakian state boundary (Carpathians). Bull. Acad. Pol. Sc., Sér. Sci. Terre., 1967, 15, 179-185.

3.    Ostrowicka H.: Wody mineralne w rejonie doliny Popradu. Zeszyty Naukowe AGH, XIV Sesja Naukowa, Zesz. spec., 1966, 11.

4.    Rajchel L., Duliński M., Rajchel J.: Ziemia Muszyńska – dziedzictwo epok geologicznych. XIII Współczesne Problemy Hydrogeologii. Przewodnik sesji terenowych. Kraków-Krynica, 21-23 czerwca, 2007, 4, 7-41.

5.    Rozporządzenie Ministra Zdrowia z dn. 12.01.2007 roku w sprawie złóż wód podziemnych zaliczonych do solanek, wód leczniczych i termalnych oraz złóż innych kopalin leczniczych, a także zaliczenia kopalin pospolitych z określonych złóż lub jednostek geologicznych do kopalin podstawowych. (Dz.U.06.246.1790).

6.    Rozporządzenie Rady Ministrów z dnia 14.02.2006 roku w sprawie złóż wód podziemnych zaliczonych do solanek, wód leczniczych i termalnych oraz złóż innych kopalin leczniczych, a także zaliczenia kopalin pospolitych z określonych złóż lub jednostek geologicznych do kopalin podstawowych. (Dz.U. Nr.32, poz.220).

7.    Rajchel L.: Możliwości wykorzystania szczaw karpackich w profilaktyce zdrowotnej. Journal of Elementology, 2006, 11 (3), 337-345.

8.    Rajchel L., Rajchel J.: Znaczenie szczaw karpackich w profilaktyce zdrowotnej. XIII Współczesne Problemy Hydrogeologii. Kraków-Krynica, 21-23 czerwca, 2007, 3, 961-967.

9.    Rozporządzenie Ministra Zdrowia z dn.17.12.2004 roku zmieniające rozporządzenie w sprawie naturalnych wód mineralnych, naturalnych wód źródlanych i wód stołowych. (Dz.U. Nr.276, poz. 2738).

10.    Ustawa o lecznictwie uzdrowiskowym, uzdrowiskach i obszarach ochrony uzdrowiskowej oraz o gminach uzdrowiskowych (Dz.U. 05.167.1399).

11.    Rozporządzenie Ministra Zdrowa z dn.13.04.2006 roku w sprawie zakresu badań niezbędnych do ustalenia właściwości leczniczych naturalnych surowców leczniczych i właściwości leczniczych klimatu, kryteriów ich oceny oraz wzoru świadectwa potwierdzającego te właściwości (Dz.U. 06.80.565).

12.    Ponikowska I.: Kompendium balneologii. Kierunki i wskazania do lecznictwa uzdrowiskowego. Wyd. Adam Marszałek, 2002, 223.

13.    Kozłowska-Szczęsna B. (red.): Bioklimat uzdrowisk polskich i możliwości jego wykorzystania w lecznictwie. PAN IG i PZ im. S. Leszczyckiego, Warszawa, 2002, 611.

14.    Szewczyk A., Śliwińska J.: Środowisko przyrodnicze Muszyny. Almanach Muszyny 2000. Wyd. Bigraf. s.c., Warszawa, 2000, 82-89.

15.    Rucka B.: Dzieje Muszyny w zarysie. [w]: Mściwujewska-Kruk B. (red.), Almanach Muszyny 1995, 1995, 5-10.

16.    Ślusarczyk E.: Kościół greckokatolicki w kluczu muszyńskim. Almanach Muszyny 2002. Wyd. Bigraf. s.c., Warszawa, 2002, 35-46.

17.    Skórczewski B.: Historya Krynicy. Przegląd Zdrojowy, 1906, 3-12.

18.    Torosiewicz T.: Źródła mineralne w królestwie Galicyi i na Bukowinie. Drukarnia imienia Ossolińskich, Lwów, 1849, 1-173.

19.    Zeuschner L.: O wodach kwaśnych czyli szczawach w Karpatach. Pam. Farmac. Krak., (wydaw. przez Flor. Sawiczewskiego), 1836, 3, 265.

20.    Chrząstowski J., Ostrowicka H.: Budowa geologiczna i surowce balneologiczne regionu muszyńskiego. [w]: Sądecczyzna Południowo-Wschodnia, t. 2. Problemy Gospodarki Współczesnej. Prace Historyczne UJ, 1979, 60, 11-44.

21.    Szarek W., Gorczyca R.: Eksploatacja wód leczniczych w Uzdrowisku Muszyna – dawniej i dziś. Bezpieczeństwo Pracy i Ochrona Środowiska w Górnictwie. WUG, 2004, 6 (118), 20-23.

..............................................................................................................................................................

*Praca została zrealizowana w ramach badań statutowych AGH nr 11.11.140.890 i 11.11.140.447.

..............................................................................................................................................................

Adres  do korespondencji:

Lucyna Rajchel
31-422 Kraków, ul. Powstańców 30 b/44;
e-mail: rajchel@geol.agh.edu.pl
Zakład Geologii Złożowej i Górniczej, Wydział Geologii, Geofizyki i Ochrony Środowiska AGH w Krakowie.

Jacek Rajchel
Zakład Geologii Ogólnej i Ochrony Środowiska,
Wydział Geologii, Geofizyki i Ochrony Środowiska AGH w Krakowie

Artykuł nadesłano: 03.09.2007
Zaakceptowano do druku: 21.11.2007