WSTĘP

Kołobrzeg jest największym polskim uzdrowiskiem i znanym od początku XIX w. kąpieliskiem nadmorskim położonym u ujścia rzeki Parsęty do Bałtyku, w zachodniej części Pobrzeża Koszalińskiego. Kołobrzeg, spośród uzdrowisk w Polsce, doczekał się największej liczby opracowań bioklimatycznych. Przegląd tych prac można znaleźć w opracowaniu Kozłowskiej-Szczęsnej (13). Informacje dotyczące warunków klimatycznych i bioklimatycznych można znaleźć m.in. w monografiach (10, 14, 17). Ocenę warunków klimatycznych i bioklimatycznych Kołobrzegu można znaleźć w opracowaniach dotyczących wybrzeża (6, 7, 15), a także Pomorza (8) i Polski (2, 3). Wiadomości na temat warunków kąpieliskowych wybrzeża i Kołobrzegu można znaleźć w pracach (9, 12). Na cyrkulacyjne uwarunkowanie obserwowanych zmian warunków bioklimatycznych wybrzeża z uwzględnieniem Kołobrzegu wskazał Chabior (7). Analizę wpływu wieloletnich i sezonowych wahań pogody na liczbę turystów w Kołobrzegu i Szczawnie przedstawił Błażejczyk (4).

Ze względu na specyfikę wypoczynku nad morzem wpływ klimatu i pogody jest wyjątkowo duży. Znajomość właściwości klimatu może przyczynić się do odpowiedniej promocji różnych form turystyki. Niezbędna jest promocja turystyki na wybrzeżu  uwzględniająca jego walory bioklimatyczne, także ze względu na wzrost atrakcyjności spędzania wakacji za granicą. Reklama właściwości i zalet klimatu wybrzeża może też zmienić wyobrażenia turystów, a przez to przyczynić się do modyfikacji oczekiwań, i wzrostu zadowolenia turystów z klimatu i pogody. Z tego względu powinny powstawać prace z zakresu bioklimatologii, oparte na aktualnych i dostępnych danych meteorologicznych pochodzących z sieci meteorologicznej Instytutu Meteorologii i Gospodarki Wodnej.

Celem pracy jest ocena warunków bioklimatycznych Kołobrzegu dla potrzeb klimatoterapii i turystyki.

W pracy podjęto próbę kompleksowego przedstawienia warunków klimatycznych i bioklimatycznych Kołobrzegu w oparciu o terminowe dane meteorologiczne, wskaźniki biometeorologiczne i typologię pogody autora dla okresu 1971-2000.

MATERIAŁ I METODA

Dla potrzeb klimatologii turystyki praktyczne znaczenie mają badania oparte na ogólnie dostępnych danych pochodzących ze stacji meteorologicznych. Z tego powodu ocenę warunków bioklimatycznych Kołobrzegu przedstawiono na podstawie codziennych danych meteorologicznych ze stacji IMGW, z 30-lecia 1971-2000. Stacja meteorologiczna w Kołobrzegu zlokalizowana jest w części uzdrowiskowej. Dla celów porównawczych wykorzystano także dane ze Szczecina. W pracy wykorzystano dane z godz. 12 UTC, wartości dzienne (godz. 06-18 UTC), średnie dobowe oraz średnie miesięczne wybranych elementów meteorologicznych.

W zastosowanej typologii pogody oparto się na następujących danych meteorologicznych: temperatura powietrza, wilgotność względna powietrza, ciśnienie pary wodnej, prędkość wiatru, zachmurzenie (w skali 0-8) – w tym przez chmury piętra niskiego (CL), średniego (CM), widzialność pozioma oraz suma opadów w ciągu dnia (6-18 UTC). Podstawowymi danymi były dane z godziny 12 UTC, ponieważ jest to pora dnia o największej aktywności ruchowej człowieka.

Na rozkład poszczególnych elementów meteorologicznych, a szczególnie na prędkość wiatru, wpływają uwarunkowania lokalne, takie jak: odległość od linii brzegowej, rzeźba i zagospodarowanie terenu oraz roślinność.

Z  tego względu prędkość wiatru sprowadzono do wysokości 2 m nad powierzchnią gruntu i terenu o klasie szorstkości „3”, czyli obszaru o luźnej zabudowie lub terenu otwartego z pojedynczymi drzewami (16).

Do oceny warunków biotermicznych zastosowano w pracy temperaturę radiacyjno-efektywną (TRE), dla której Baranowska (1) w warunkach klimatu Polski opracowała skalę odczuwalności termicznej. Zaproponowana przez Baranowską metoda oceny odczuwalności termicznej odzwierciedla rzeczywiste odczucia cieplne człowieka, ponieważ uwzględnia wpływ zmieniającej się w ciągu roku termoizolacyjności odzieży i przystosowywania organizmu do różnych warunków meteorologicznych. Wartość całkowitego promieniowania słonecznego, niezbędną do określenia temperatury radiacyjno-efektywnej, określono na podstawie zmodyfikowanego przez autora wzoru Holstlaga i van Uldena (5) w oparciu o wielkość zachmurzenia przez chmury piętra niskiego i średniego.

Ze względu na to, że na turystów oddziałują nie pojedyncze elementy pogody, lecz ich jednoczesne współdziałanie, przy rozpatrywaniu cech bioklimatu, obserwowane stany pogody można klasyfikować i wyznaczać typy pogody jako bardziej ogólną charakterystykę pogody (2, 15). Z tego powodu w bioklimatologii tak popularne są różnego rodzaju wskaźniki i typologie pogody.

Podstawą oceny warunków bioklimatycznych Kołobrzegu jest zaproponowana przez autora typologia pogody (6, 7), uwzględniająca zaproponowane przez Freitas’a (11) trzy kategorie informacji dotyczące pogody: cieplne, estetyczne i fizyczne. W zastosowanej typologii pogody ocenę odczuwalności cieplnej oparto na skali Baranowskiej, dla temperatury efektywnej (TE) z II terminu obserwacyjnego (12 UTC). Na drugim miejscu znalazł się estetyczny aspekt klimatu – wielkość zachmurzenia przez chmury piętra niskiego i średniego (CL+CM) oraz widzialność z godz. 12 UTC. Z czynników fizycznych uwzględniono wystąpienie i wielkość opadu w ciągu dnia (6-18 UTC), oraz wystąpienie o godz. 12 UTC zjawiska parności.

W zastosowanej typologii przyjęto, że typy pogody bardzo korzystnej A, korzystnej B i umiarkowanie korzystnej C charakteryzuje odczuwalność cieplna chłodno, komfort lub ciepło. Typ pogody bardzo korzystnej A charakteryzuje zachmurzenie małe (0-3 oktantów), niezależnie od opadu, lub przy zachmurzeniu 4-6 oktantów może wystąpić opad w ciągu dnia mniejszy niż 1mm. Typy pogody bardzo korzystnej A i korzystnej B cechuje dodatkowo brak zjawiska parności i mgły. Typ pogody korzystnej B charakteryzuje zachmurzenie 7-8 oktantów, brak opadu lub opad mniejszy niż 1mm. W typie pogody umiarkowanie korzystnej C występują sytuacje pogodowe wpływające na pogorszenie warunków do uprawiania turystyki; związane z opadami, parnością lub wystąpieniem mgły. Ze względu na mniejszą częstość występowania w skali roku, podtypy pogody charakteryzujące się odczuwalnością cieplną gorąco i bardzo gorąco zgrupowano i określono jako pogodę niekorzystną z dyskomfortem gorąca (D1-F1), a podtypy pogody charakteryzujące się odczuwalnością ciepl ną zimno i bardzo zimno, przedstawiano jako pogodę niekorzystną z dyskomfortem zimna (D2-F2).

Dzięki takiemu podejściu i oparciu się na terminowych i dziennych wartościach elementów meteorologicznych wyróżnione typy pogody charakteryzują się dużą wyrazistością zewnętrzną i mogą być wykorzystywane do oceny warunków bioklimatycznych dla potrzeb turystyki, rekreacji czy klimatoterapii.

W pracy przedstawiono dla miesięcy średnie wartości elementów meteorologicznych i charakterystyk bioklimatycznych, uwzględniając większość kryteriów oceny właściwości leczniczych klimatu określonych w rozporządzeniu Ministra Zdrowia z dnia 13 kwietnia 2006 roku. Ze względu na to, że coraz więcej turystów decyduje się na krótszy wypoczynek, analizę częstości poszczególnych odczuć cieplnych i typów pogody przedstawiono dla okresów 10-dniowych (trzecia dekada miesiąca może więc trwać od 8 do 11 dni).

WYNIKI

W Kołobrzegu średnia roczna dobowa temperatura powietrza wynosi 8,2oC i najwyższa jest w sierpniu 17,1oC i lipcu 17,0oC, a najniższa w styczniu 0,1oC (tab. 1). Średnia roczna temperatura powietrza z godz. 12 UTC w Kołobrzegu wynosi 10.0oC i jest wyraźnie niższa niż w Szczecinie (11,5oC). Najcieplejszym miesiącem w Kołobrzegu jest sierpień z temperaturą powietrza 19,7oC, a najchłodniejszym styczeń 0,9oC (tab. 2). Dni upalne (tmax ≥ 30oC) zdarzają się w Kołobrzegu rzadko, najczęściej w sierpniu 0,8 i lipcu 0,7 dni. Dni gorących (tmax ≥25oC) jest średnio w sierpniu 4,5 i lipcu 3,7 dni. Zjawisko parności występujące przy ciśnieniu pary wodnej ≥18,8 hPa pojawia się w Kołobrzegu w okresie od maja do września – najczęściej w sierpniu 5,5 i lipcu 4,1 dni (tab. 1). Dni mroźne (tmin ≤‑0oC) występują w okresie od listopada do marca, najczęściej w styczniu – 3 dni. W całym trzydziestoleciu 1971-2000 dni bardzo mroźne (tmax ≤-10oC) wystąpiły tylko dziewięć razy. 

Średnia roczna prędkość wiatru o godz. 12 UTC, na wysokości 2 m nad powierzchnią gruntu, wynosi w Kołobrzegu 2,9 m/s. Najwyższe średnie miesięczne prędkości występują w marcu i kwietniu, odpowiednio 3,2 m/s i 3,1 m/s, a najniższe notowane są w czerwcu i sierpniu 2,6 m/s (tab. 1). Należy jednak pamiętać, że podane prędkości dotyczą części uzdrowiskowej Kołobrzegu, a na plaży, czyli w klasie szorstkości „0”, są większe średnio o około 28%.

W Kołobrzegu średnie roczne zachmurzenie całkowite o godzinie 12 UTC wynosi 70%. Najmniejsze występuje w maju 59% i sierpniu 62%, a największe jest w listopadzie i grudniu – 80% (tab. 1). Ze względu na fakt, że chmury piętra wysokiego (CH) nie pogarszają warunków helioterapii określono także zachmurzenie przez chmury piętra niskiego i średniego (CL+CM).

W Kołobrzegu średnie roczne zachmurzenie przez chmury piętra niskiego i średniego wynosi 60% i podobnie jak w przypadku zachmurzenia ogólnego, najmniejsze występuje w maju 46% i w sierpniu 49%, a największe jest w listopadzie 73% i w grudniu 72%.

W Kołobrzegu zachmurzenie przez chmury piętra niskiego i średniego we wszystkich miesiącach jest mniejsze niż w Szczecinie (tab. 2).

W Kołobrzegu średnia roczna suma usłonecznienia wynosi 1655 godzin i jest znacznie większa niż w Szczecinie 1544 godzin. Sumy usłonecznienia  przewyższają więc „normę” dla uzdrowisk wynoszącą 1500 godzin. Największe usłonecznienie występuje w Kołobrzegu w maju 250 i lipcu 233 godziny, a  najmniejszym usłonecznieniem charakteryzuje się grudzień – 35 i styczeń 42 godziny (tab. 2). W Kołobrzegu występuje średnio w roku 169 dni z usłonecznieniem powyżej 4 godzin dziennie (tab. 1).

Średnia roczna wilgotność względna powietrza o godz. 12 UTC wynosi w Kołobrzegu 75% (powietrze wilgotne). Największe wartości wilgotności względnej przypadają na grudzień 84%, styczeń 83% i listopad 81%, a najmniejsze na sierpień 69% i maj 70% (powietrze umiarkowanie suche). Dni z mgłą o godz. 12 UTC występują w Kołobrzegu rzadko, średnio w roku jest ich 12, a występują najczęściej w grudniu i styczniu, odpowiednio 2,3 i 1,9 dni. W Kołobrzegu średnia roczna suma opadów wynosi 675 mm. Największa suma opadów występuje w lipcu i wynosi 85 mm, a najmniejsza w lutym i kwietniu, odpowiednio 34 mm i 37 mm. Dni z opadem dobowym (≥0,1mm) jest w ciągu roku 179, czyli nieznacznie poniżej normy dla uzdrowisk, która wynosi 183 dni. Najmniej dni z opadem występuje w maju i w kwietniu – 11,9 i 12,5 dni, a najwięcej w grudniu i listopadzie 18,6 i 18,1 dni (tab. 1). Średnia roczna liczba dni z opadem dziennym (6-18 UTC) jest znacznie mniejsza i wynosi 128 dni. W Kołobrzegu jest ona mniejsza niż w Szczecinie tylko od kwietnia do czerwca (tab. 2).

W Kołobrzegu w ciągu roku występuje stosunkowo duże zróżnicowanie częstości występowania odczuć cieplnych określonych dla temperatury radiacyjno-efektywnej (TRE). W skali roku w Kołobrzegu najczęściej pojawia się odczucie cieplne komfort 35,8%, następnie chłodno 23,7%, ciepło 20,5%,  gorąco 7,2 %, zimno 7,0 %, bardzo gorąco 4,2 %, a najrzadziej odczucie cieplne bardzo zimno 1,6%.

Odczucie cieplne komfort najczęściej występuje w drugiej i trzeciej dekadzie stycznia – odpowiednio 50% i 47%, a najrzadziej w pierwszej dekadzie sierpnia – 13%. Odczucia cieplne od ciepło do bardzo gorąco z częstością powyżej 50% występują w pierwszej dekadzie czerwca i już ciągle od trzeciej dekady czerwca do pierwszej dekady września. W Kołobrzegu odczucie cieplne bardzo gorąco z częstością powyżej 10% występuje tylko w pierwszej dekadzie czerwca i od trzeciej dekady lipca do trzeciej dekady sierpnia włącznie (ryc. 1).

W skali roku dni z odczuwalnością cieplną od chłodno do bardzo zimno występują z częstością powyżej 40% w okresie od trzeciej dekady października do drugiej dekady kwietnia. W tym okresie tylko druga dekada stycznia wyróżnia się mniejszą częstością tych odczuć cieplnych – 37,3% (ryc. 1).

W Kołobrzegu występuje także stosunkowo duże zróżnicowanie w częstości występowania wyróżnionych typów pogody. Typ pogody bardzo korzystnej A, z częstością powyżej 50% występuje w drugiej dekadzie maja i od drugiej dekady czerwca do trzeciej dekady sierpnia. Pogoda bardzo korzystna najczęściej występuje w pierwszej dekadzie lipca 57,7%, oraz w drugiej dekadzie sierpnia 57,3%, a najrzadziej w pierwszej dekadzie stycznia 22,3% i w drugiej dekadzie grudnia 23,7% (ryc. 2).

Typy pogody bardzo korzystnej A lub korzystnej B łącznie, w skali roku jedynie w trzeciej dekadzie kwietnia występują z częstością poniżej 50%. Typy pogody korzystnej B i umiarkowanie korzystnej C najczęściej występują w okresie jesieni i zimy, a z najmniejszą częstością w okresie wiosny. Pogoda z dyskomfortem gorąca (D1-F1) z największą częstością, powyżej 10%, występuje od trzeciej dekady lipca do trzeciej dekady sierpnia. Pogoda z dyskomfortem zimna (D2-F2) notowana jest w ciągu całego roku. Z największą częstością, powyżej 30%, występuje od drugiej dekady marca do trzeciej dekady kwietnia, a najrzadziej w pierwszej i drugiej dekadzie sierpnia (ryc. 2). 

DYSKUSJA

Kołobrzeg posiada korzystne warunki klimatu dla potrzeb turystyki jak i klimatoterapii, chociaż w porównaniu ze Szczecinem występuje tu niższa temperatura powietrza o godz. 12 UTC i większa liczba dni z opadem dziennym. Kołobrzeg, jak i inne uzdrowiska nadmorskie, wyróżnia jednak mniejsze zachmurzenie przez chmury piętra niskiego i średniego o godz. 12 UTC, oraz większe usłonecznienie niż w Szczecinie i na Pomorzu, co jest widoczne szczególnie w okresie wiosny i lata (8).

Bodźcowość bioklimatu Kołobrzegu przejawia się występowaniem w okresie wiosny i lata wszystkich odczuć cieplnych i wyróżnionych typów pogody, oraz dużą zmiennością w częstości ich występowania widoczną nawet w rozkładzie dla 30-lecia 1971-2000. Szczególnie duża zmienność częstości z roku na rok występowania pogody z dyskomfortem zimna występuje w okresie wiosny i zimy, a pogody bardzo korzystnej A – w okresie lata (7). Opisywana w literaturze (2, 14, 17) bodźcowość bioklimatu Kołobrzegu i wybrzeża jest jednak bardzo ważnym czynnikiem hartującym organizm człowieka. Dodatkowo dzięki większym prędkościom wiatru na plaży, w powietrzu występuje bardzo duża zawartość aerozolu morskiego, co jest korzystnym czynnikiem zdrowotnym.

Ze względu na specyfikę warunków bioklimatycznych wybrzeża, Kołobrzeg z racji bardzo dobrej infrastruktury turystycznej ma dobre warunki dla dalszego rozwoju. Kołobrzeg może też tak jak w okresie międzywojennym reklamować się jako miejscowość pełna słońca, zdrowia i piaszczystych plaż. Należy też wskazać, że w promocji turystyki w Polsce wyraźnie brakuje informacji, że w lipcu i sierpniu strefa śródziemnomorska to obszar o niekorzystnych warunkach bioklimatycznych silnie obciążających organizm człowieka. Zaninović (18) wskazuje, że na wybrzeżu adriatyckim korzystne warunki biometeorologiczne dla ludzi wrażliwych na gorąco występują w maju i czerwcu, oraz wrześniu i październiku.

Przyjmując za kryterium oceny częstość występowania pogody bardzo korzystnej powyżej 50% najkorzystniejsze warunki dla klimatoterapii i turystyki występują w Kołobrzegu w drugiej dekadzie maja i od drugiej dekady czerwca do trzeciej dekady sierpnia. Korzystne warunki dla turystyki i klimatoterapii dla osób stosownie ubranych do pory roku występują w zasadzie w ciągu całego roku. W ujęciu dekadowym, mniej korzystnie wyróżnia się tylko trzecia dekada marca, kwietnia i w mniejszym stopniu maja oraz druga dekada grudnia kiedy to częstość występowania typu pogody bardzo korzystnej A i korzystnej B łącznie jest mniejsza niż 50%.

Przeprowadzona w pracy ocena warunków biotermicznych i częstości występowania typów pogody dla okresów 10-dniowych może mieć praktyczne znaczenie ze względu na to, że turyści coraz częściej decydują się na krótszy wypoczynek. Analiza ta pozwoliła wskazać także na znacznie większe zróżnicowanie w częstości występowania poszczególnych typów pogody w Kołobrzegu, które nie uwidaczniało się dla miesięcy.

WNIOSKI

Warunki bioklimatyczne Kołobrzegu można uznać za korzystne i spełniające wymogi stawiane miejscowościom uzdrowiskowym. W Kołobrzegu bardzo korzystne warunki bioklimatyczne występują w drugiej dekadzie maja oraz w okresie od drugiej dekady czerwca do końca sierpnia, a korzystne występują przez cały rok.

W promocji warunków bioklimatycznych Kołobrzegu powinny być podkreślane korzystne aspekty bodźcowości klimatu Kołobrzegu i wybrzeża, jako czynnika hartującego organizm człowieka.

Zastosowana w pracy analiza częstości występowania poszczególnych odczuć cieplnych i typów pogody dla okresów 10-dniowych pozwoliła na dokładniejsze wskazanie zróżnicowania warunków bioklimatycznych w skali roku, co może mieć praktyczne znaczenie w planowaniu dla potrzeb turystyki i klimatoterapii. Należy jednak pamiętać, że zastosowana do tego celu skala Baranowskiej dotyczy człowieka ubranego stosownie do pory roku.

..............................................................................................................................................................

PIŚMIENNICTWO

1.    Baranowska M., Boniecka-Żółcik H., Gurba A.: Weryfikacja skali klimatu odczuwalnego dla Polski, Przegl. Geof., 1986, z. 1, s. 27-40.

2.    Błażejczyk K.: Bioklimatyczne uwarunkowania rekreacji i turystyki w Polsce.  Prace Geogr., IGiPZ PAN, 2004, 192.

3.    Błażejczyk K.: Bioklimatyczna analiza warunków pogodowych w Polsce., Zeszyty IGiPZ PAN, 1992.

4.    Błażejczyk K.: Weather fluctuations and tourism in Poland, (w:) J. Rotmans, B. Amelung, K. Błażejczyk, A. Matzarakis, D. Viner (red.), NATO Advanced Research Workshop “Climate Change and Tourism, assessment and coping strategies”, Polish Academy of Sciences, Warsaw, Poland, 6-8 November, 2003.

5.    Burzyński J.: Wielkość zachmurzenia – jej rola w zbiorach danych meteorologicznych i niektóre problemy związane z automatyzacją pomiarów. Wiad. IMGW, 1998, z. 1, s. 61-78.

6.    Chabior M.: Bioklimat polskiego wybrzeża Bałtyku a warunki pracy, wypoczynku i turystyki. Balneologia Polska, 1997, z. 3-4, s. 247-253.

7.    Chabior M.: Assessment of variability of bioclimatic conditions on the Polish Baltic coast. Acta Universitatis Wratislaviensis, Studia Geograficzne, 2003, nr 75, s. 347-358.

8.    Chabior M.: Wybrane aspekty bioklimatu Pomorza. Balneologia Polska, 2006, z. 2, s. 128-132.

9.    Chabior M., Girjatowicz J. P.: Warunki kąpieliskowe polskiego wybrzeża Bałtyku. Czasopismo Geograficzne, 1997, z. 1, s. 25-37.

10.    Deja W., Raniszewska M.: Bioklimat Kołobrzegu: Sezonowość a frekwencja turystyczna. AWF w Poznaniu, 1991, S. Monografie, 276.

11.    Freitas C. R. de Tourism climatology: evaluating environmental information for decision making and business planning in the recreation and tourism sector. Int. J. Biometeorol., 2003, 48, 45-54.

12.    Girjatowicz J. P., Korpalska-Chabior G., Chabior M.: Meteorologiczne i kąpieliskowe warunki sezonu kąpieliskowego w Kołobrzegu. Balneologia Polska, 1998, z. 1-2, s. 148‑153.

13.    Kozłowska-Szczęsna T.: Stan badań klimatu i bioklimatu uzdrowisk polskich. Dokum. Geogr., 2000, nr 16. 

14.    Kozłowska-Szczęsna T. i wsp.: Bioklimat Uzdrowisk Polskich i możliwości jego wykorzystania w lecznictwie. Monografie 3. IGiPZ PAN, Warszawa, 2002.

15.    Krawczyk B.: Struktura bilansu cieplnego ciała człowieka na wybrzeżu Bałtyku. Dokum. Geogr., 1984, z. 1-2, s. 103-115.

16.    Lorenc H.: Struktura i zasoby energetyczne wiatru w Polsce. Materiały badawcze., Seria: Meteorologia 25, IMGW Warszawa, 1996.

17.    Tyczka S., Góra T.: Bioklimat Kołobrzegu, [w:] Jankowiak J., Parczewski W. (red.), Bioklimat uzdrowisk polskich., Wyd. Komunik. Łącz., Warszawa, 1978, s. 380-393

18.    Zaninović K.: Biometeorological potential of Croatian Adriatic coast [w:] Proceedings of the First International Workshop on Climate, Tourism and Recreation, red. A. Matzarakis and C. R. de Freitas. International Society of Biometeorology, Commission on Climate Tourism and Recreation, 2001, s. 257-264.

..............................................................................................................................................................

Adres do korespondencji:

Marek Chabior
Katedra Ekologii Morza i Ochrony Środowiska
ul. Kazimierza Królewicza 4, 71-550 Szczecin
tel. 423-10-61 w. 322
e-mail: marekchabior@fish.ar.szczecin.pl

Artykuł nadesłano: 07.01.2008
Zaakceptowano do druku: 06.02.2008