RODZAJE BOROWINY

W zależności od mechanizmów powstawania borowinę dzielimy na: wysoką, niską i pośrednią.

Borowina wysoka występuje w 6,5% torfowisk w Polsce. Powstawała tysiące lat temu poprzez działanie ciepła i wilgoci z mchu zwanego torfowiskiem, w środowisku ubogim w składniki mineralne (głównie w borach). Zawiera powyżej 95% substancji organicznych. Kwasy huminowe nadają temu typowi borowiny odczyn kwaśny, który nie sprzyja rozwojowi bakterii, a więc hamuje procesy rozkładu. Borowina wysoka jest więc mniej rozłożona, ale zachowuje większe ilości związków steroidowych, białek i garbników, co powoduje, że borowiny typu wysokiego są bardziej przydatne w leczeniu schorzeń ginekologicznych, a także niektórych reumatycznych.

Borowina niska jest najczęściej spotykana i występuje w 89% torfowisk w Polsce. Zawiera więcej składników mineralnych, a mniej organicznych w porównaniu z borowiną wysoką. Powstała w miejscach po jeziorach, w zarastających korytach rzek, z roślin wymagających dużej ilości soli mineralnych. Zawartość części mineralnych może w niej dochodzić do 50% suchej masy. Do celów leczniczych nadaje się jednak borowina nie zawierająca więcej niż 25% części mineralnych. Ze względu na dużą zawartość metali alkalicznych w połączeniu z kwasami humusowymi i występujący w związku z tym odczyn alkaliczny, istnieją tu warunki sprzyjające rozwojowi mikroorganizmów. Sprzyja to szybszemu rozkładowi roślin torfotwórczych oraz uwalnianiu z tych roślin białek, cukrów, pektyn, alkaloidów, żywic i wosków. Duży stopień rozkładu borowiny niskiej zwiększa jej wartość leczniczą.

Borowina pośrednia stanowi 4,5% torfowisk w Polsce. Powstała wskutek odpływu wody bogatej w sole mineralne. Posiada cechy borowiny wysokiej i niskiej (1, 4, 6, 8).

SKŁAD CHEMICZNY BOROWINY

Borowina w Polsce używana jest głównie do celów leczniczych. Skład chemiczny torfu-borowiny zależy od typu i warunków w jakich powstawał. Głównym składnikiem jest woda, dodatkowo znajdują się składniki nieorganiczne, sole mineralne – siarczany magnezu i potasu, związki glinu, żelaza i wapnia, sód, krzem. Do składników organicznych zaliczamy niecałkowicie rozłożone składniki roślinne np. lignina, celuloza, bituminy (woski, żywice, asfalty, tłuszcze), kwasy huminowe (fulwokwasy, kwasy humusowe, aminokwasy stanowiące produkt humifikacji roślin w specyficznych warunkach wodnych). Kwasy huminowe powstają w wyniku reakcji rozkładu i syntezy, redukcji i utleniania, kondensacji i polimeryzacji. Substratem dla tych reakcji są takie składniki roślin jak: lignina, żywice, woski, cukry złożone, białka oraz produkty ich rozkładu: polifenole, aminokwasy, cukry. To właśnie kwasy huminowe decydują o wartości leczniczej borowiny. Kwasy huminowe powodują hamowanie aktywności hialuronidazy i innych enzymów, pobudzanie funkcji granulocytów, wiązanie oligosacharydów na powierzchni komórek, pobudzanie mięśni gładkich, rozszerzenie naczyń krwionośnych, tworzenie połączeń kompleksowych z różnymi związkami, hamowanie syntezy prostaglandyn, sorpcję i wymianę jonową z jonami innych metali. Kolejnym składnikiem borowiny są substancje czynne biologicznie typu hormonalnego (tzw. działanie hormonalne borowin, polega na pobudzaniu sekrecji [wydzielania] hormonów jajnikowych, nadnerczowych i przysadkowych oraz bezpośrednim działaniu ciał estrogennych występujących w borowinie – we frakcji bituminowej), kolejną grupę stanowią enzymy, antybiotyki oraz składniki mikrobiologiczne: bakterie tlenowe i beztlenowe, grzyby (1,  2,  3,  4,  7,  9,  10).

WŁAŚCIWOŚCI FIZYKOCHEMICZNE BOROWINY

Cechy fizykochemiczne borowiny tj. zdolność zatrzymywania ciepła, chłonność wody, zdolność sedymentacyjna i właściwości sorpcyjno-wymiennikowe decydują o jej właściwościach leczniczych. Cechy te zależą od stopnia humifikacji borowiny oraz od jej składu chemicznego.

Zdolność zatrzymywania ciepła wynika z małego przewodnictwa cieplnego borowiny, z braku prądów konwekcyjnych, dużej pojemności cieplnej. Dzięki temu dochodzi do silnego rozszerzenia naczyń krwionośnych nie tylko skóry, ale też tkanek głębiej położnych, do poprawy ich ukrwienia, obniżenia napięcia mięśniowego. Właściwości kąpieli borowinowych sprawiają, że temperatura tych części ciała, które są gorzej ukrwione i wykazują niższą temperaturę skóry podwyższa się bardziej niż części ciała o normalnym ukrwieniu.

Chłonność wody (zdolność do tworzenia z wodą papki) zależy głównie od zawartości kwasów huminowych. Chłonność wody zwiększa się wraz ze wzrostem ich poziomu (wyższy w torfach wysokich) i wraz ze stopniem rozkładu (zwykle wyższy w torfach niskich, ze względu na odczyn alkaliczny ułatwiający rozwój bakterii). Wodę w peloidach dzieli się pod względem stopnia związania na: adhezyjną, okludowaną, kapilarną, komórkową, koloidową, adsorpcyjną, krystaliczną. Najmniej związane są wody adhezyjna i okludowana. Wykorzystuje się je w tzw. próbie van Posta, która określa stopień rozkładu borowiny (stosunek części nierozłożonych – hemicelulozy i celulozy do kwasów huminowych). Próba ta jest bardzo prostym badaniem, polegającym na wyciskaniu torfu przez palce i porównaniu z 10-stopniową skalą, opracowaną przez van Posta (od H1 – torf nie przechodzi przez palce do H10 – torf całkowicie rozłożony, cała masa przechodzi przez palce). W Polsce do celów leczniczych dopuszcza się torf od stopnia rozkładu H4, co odpowiada 35% rozłożonej masy torfowej. Wysuszenie torfu i utrata wody koloidowej prowadzi do zmniejszenia objętości masy torfowej i do zmian jej właściwości fizykochemicznych istotnych dla działania leczniczego. Ważne jest aby borowiny nie przechowywano w hałdach poza złożem, ani też nie przegrzewano podczas przygotowywania zabiegu ponieważ procesy te wpływają niekorzystnie na jej stan koloidowy.

Zdolność sedymentacyjna borowiny zależy głównie od struktury koloidalnej. Objętość sedymentacyjną bada się poprzez rozcieranie borowiny w ilości odpowiadającej 1g suchej masy z nadmiarem wody i mieszanie w cylindrze z podziałką. Po ustaleniu się granicy między masą borowiny a znajdującą się nad nią cieczą odczytuje się objętość napęczniałej i uwodnionej masy borowiny. W dobrze rozłożonej borowinie wysokiej objętość sedymentacyjna dochodzi do 45 ml/g suchej masy, a w torfach niskich do 10-25 ml/g suchej masy.

Zdolności sorpcyjno-wymiennikowe decydują o działaniu przeciwzapalnym i bakteriostatycznym borowiny. Bada się je za pomocą 0,15% roztworu błękitu metylenowego, który dodaje się do określonej ilości borowiny, a następnie oznacza fotokolorymetrem zmniejszenie barwy błękitu metylenowego. Zdolności wymiennikowe borowiny mogą spowodować przesunięcie pH skóry, zmienić jej przepuszczalność i przyczynić się do transmineralizacji (1, 6, 7, 20).

DZIAŁANIE ZABIEGÓW BOROWINOWYCH

Właściwościami licznych zabiegów borowinowych jest przede wszystkim ich działanie termiczne, mechaniczne, fizykochemiczne, hormonalne, enzymatyczne, immunomodulacyjne, bodźcowe i bakteriobójcze. Działanie fizjologiczne zabiegów borowinowych jest działaniem kompleksowym, w którym na pierwszy plan wysuwa się działanie cieplne. Miejscowe przegrzanie tkanek powoduje zwiększenie metabolizmu komórkowego. Składniki borowinowe przenikają przez skórę, gromadzą się w warstwie rogowej naskórka i głębiej dzięki rozpulchniającemu działaniu saponin i kwasów humusowych. Dzięki właściwościom sorbcyjno-wymiennikowym borowiny kwasy huminowe resorbują z powierzchni skóry wydalane z tkanek głębiej położonych produkty uboczne przemiany materii. Z potem zostają wydalone sole, tłuszcze, cholesterol czy kwas moczowy. W ten sposób wydaleniu może ulec wiele odpadowych produktów przemiany materii. Podczas zabiegów borowinowych może również zachodzić wchłanianie niektórych składników mineralnych i organicznych znajdujących się w borowinie. Składniki borowiny wywierają również wpływ na receptory układu nerwowego w tkance podskórnej oraz częściowo wchłaniają się do krwioobiegu. Ma to duże znaczenie przede wszystkim w odniesieniu do miejscowych ognisk zapalnych, ponieważ w ten sposób zostają pobudzone wszystkie procesy prowadzące do ich likwidacji. Zwiększona przemiana materii tkanek łącznie z miejscowym przekrwieniem sprzyjają wchłanianiu do krwi i chłonki tych produktów, które utrzymują stan zapalny oraz usuwaniu ich z organizmu. Naczynia krwionośne nerek zachowują się tak samo jak naczynia skóry, w związku z czym pod wpływem ciepła zachodzi zwiększone wydzielanie moczu przez nerki. Równocześnie przegrzanie tkanek powoduje zwiększenie pocenia się.

Działanie mechaniczne zabiegów borowinowych polega na nacisku ciężkiej masy borowinowej, powodującym odpływ krwi żylnej i chłonki przy zastojach obwodowych. Ponadto, drażniący wpływ ocierającej się o skórę borowiny, zbliżony jest działaniem do masażu. Fakt ten jest wykorzystywany do ułatwiania wchłaniania się różnych stanów wysiękowych. Czynniki mechaniczne kąpieli borowinowej utrzymują ciało w bezruchu, praktycznie w stanie utraty masy kończyn, co pozwala całkowicie odprężyć się i uśmierzyć ból. Właściwości lecznicze i profilaktyczne borowin mają zastosowanie m. in. w reumatologii, dermatologii, okulistyce, ortopedii i stomatologii.

Działanie chemiczne zabiegów borowinowych następuje poprzez występujące w masie borowinowej kwasy huminowe, garbniki, żywice, woski, białka cukry, aminokwasy i inne związki. Działają one drażniąco, ściągająco i przeciwzapalnie na skórę i błony śluzowe. Mają także korzystny wpływ na korę nadnerczy oraz na czynności wydzielnicze jajników (1, 3, 4, 8, 10, 11, 12, 15, 17).

Działanie mechaniczne zabiegów borowinowych polega na nacisku ciężkiej masy borowinowej, powodującym odpływ krwi żylnej i chłonki przy zastojach obwodowych. Ponadto, drażniący wpływ ocierającej się o skórę borowiny, zbliżony jest działaniem do masażu. Fakt ten jest wykorzystywany do ułatwiania wchłaniania się różnych stanów wysiękowych. Czynniki mechaniczne kąpieli borowinowej utrzymują ciało w bezruchu, praktycznie w stanie utraty masy kończyn, co pozwala całkowicie odprężyć się i uśmierzyć ból. Właściwości lecznicze i profilaktyczne borowin mają zastosowanie m. in. w reumatologii, dermatologii, okulistyce, ortopedii i stomatologii.

Działanie chemiczne zabiegów borowinowych następuje poprzez występujące w masie borowinowej kwasy huminowe, garbniki, żywice, woski, białka, cukry, aminokwasy i inne związki. Działają one drażniąco, ściągająco i przeciwzapalnie na skórę i błony śluzowe. Mają także korzystny wpływ na korę nadnerczy oraz na czynności wydzielnicze jajników (1, 3, 4, 8, 10, 11, 12).

LECZENIE BOROWINĄ

Borowiny znalazły zastosowanie przede wszystkim w leczeniu schorzeń reumatycznych: procesy zwyrodnieniowe stawów i chrząstek stawowych, gościec pozastawowy, choroba Bechterewa, chorób narządu ruchu: stany po urazach kości i stawów, przewlekłe zapalenia kości, stany pourazowe tkanek miękkich, ostrogi piętowe, przykurcz Dupuytrena. W przewlekłych i podostrych zespołach bólowych dolnego odcinka kręgosłupa zawijania borowinowe, nasiadówki powodują w szybkim czasie ustąpienie lub znaczne zmniejszenie bólów, zwiększenie ruchomości kręgosłupa i normalizację napięcia mięśni przykręgosłupowych. Zabiegi borowinowe w procesach pourazowych i zwyrodnieniowych stawów poprawiają ich ukrwienie i odżywienie, powodują rozluźnienie przykurczonej torebki oraz więzadeł i tkanek okołostawowych (zwiększenia zakresów ruchu). W zmianach zwyrodnieniowych stawów biodrowych, szczególnie po zabiegach operacyjnych, zaleca się okłady borowinowe, które przyspieszają odbudowę uszkodzonych elementów stawowych powstałych w procesie chorobowym oraz w wyniku operacji.

Leczenie borowiną stosuje się także w chorobach układu nerwowego: porażeniach i niedowładach spastycznych, chorobie Heinego-Medina, rwie kulszowej, urazowym uszkodzeniu nerwów obwodowych. W chorobach wewnętrznych: przewlekłych chorobach wątroby, dróg żółciowych oraz układu oddechowego: przewlekłym nieżycie krtani. Obecne w torfach substancje hormonalnie czynne w powiązaniu z właściwościami bakteriostatycznymi i przeciwzapalnymi kwasów humusowych pozwalają na wykorzystanie ich w leczeniu schorzeń kobiecych: stanach zapalnych przydatków, pochwy i szyjki macicy, niedoczynności hormonalnej jajników, niedorozwoju gruczołów mlecznych, bezpłodności, naciekach pooperacyjnych, zaburzeniach neurowegetatywnych w obrębie miednicy mniejszej. Stosowane są zawijania, kąpiele i kolumnizacje, które przyczyniają się do powiększenia macicy przy jej niedorozwoju, z występującą jednocześnie niedoczynnością hormonalną jajników. W niedomodze jajników po zawijaniach i tamponach borowinowych następuje poprawa, wzrasta poziom estradiolu i progesteronu oraz wydzielanie z moczem adrenaliny i noradrenaliny bez zmian w zakresie poziomu gonadotropin.

W przewlekłych zapaleniach pochwy i szyjki macicy tampony borowinowe poprawiają stan kliniczny oraz zmniejszają florę bakteryjną.

Skuteczne są również w niepłodności czynnościowej oraz w przedwczesnym przekwitaniu (wyrównanie lub przywrócenie cykli miesiączkowych i złagodzenie towarzyszących objawów). W leczeniu stanów zapalnych narządu rodnego, najwięcej szans na zupełne wyleczenie mają przypadki świeże. Nie należy wykonywać zabiegów borowinowych przy ostrych i podostrych chorobach kobiecych, endometriozie młodzieńczej, gruźlicy narządów płciowych, krwawieniach, zaburzeniach neurowegetatywnych w obrębie miednicy mniejszej. Przeciwwskazania do leczenia borowiną stanowią wszystkie podostre i ostre stany zapalne, skłonności do krwawień z narządów wewnętrznych, niewydolność krążenia, gruźlica, nowotwory łagodne i złośliwe, choroby przebiegające z gorączką, cięższe postacie nadciśnienia. Przeciwwskazanie stanowi również podeszły wiek, cukrzyca, miażdżyca, niedokrwistość, stany znacznego osłabienia i wycieńczenia, niskie ciśnienie krwi, ciąża. Wyniki badań prowadzonych w ostatnich dwudziestu latach dowodzą, że zabiegi borowinowe podnoszą też sprawność układu odpornościowego. Borowina zawiera także bogactwo makro- i mikroelementów, niezbędnych do prawidłowego funkcjonowania naszego organizmu. Są to jony: litu, sodu, potasu, wapnia, magnezu, miedzi, manganu, molibdenu, cynku, żelaza, selenu, strontu, bromu, jodu, fosforu, siarki. Inne choroby leczone skutecznie z zastosowaniem borowin to: w urologii – przewlekłe zapalenie gruczołu krokowego, przewlekłe zapalenie pęcherza moczowego, w dermatologii m. in. łuszczyca i w stomatologii choroby przyzębia. Stwierdzono bowiem, że odpowiednio spreparowana borowina wywiera działanie przeciwzapalne i przeciwobrzękowe na zapalnie zmienione tkanki przyzębia (11, 13, 14, 15, 16, 17, 21).

STOSOWANE ZABIEGI BOROWINOWE

Tradycyjne zabiegi borowinowe wykonuje się w postaci kąpieli borowinowej całkowitej lub częściowej (półkąpiele), kąpieli nasiadowej, zawijań borowinowych całkowitych lub częściowych, tamponów i jonoforezy borowinowej. Borowina, w przeciwieństwie do parafiny, raz podana nie nadaje się do ponownego zastosowania nawet dla tego samego pacjenta. Seria zabiegów, w zależności od wskazań, wynosi od 10 do 20 zabiegów wykonywanych codziennie lub co drugi dzień. Czas zabiegu wynosi 10 minut, potem można go stopniowo wydłużać dochodząc do 20, a nawet 30 minut. Po zabiegu wskazany jest wypoczynek. Przed zabiegami borowinowymi obowiązuje wyleczenie wszelkich przewlekłych ognisk zapalnych związanych z zębami, migdałkami lub zatokami, ponieważ w trakcie zabiegów dochodzi do ich uczynnienia. W trakcie leczenia borowinowego należy często kontrolować ogólny stan chorego, ze szczególnym zwróceniem uwagi na układ krążenia, temperaturę ciała i OB. Często w pierwszym tygodniu zabiegów pojawia się tak zwany odczyn kąpielowy, charakteryzujący się zaostrzeniem dolegliwości. Równocześnie w obrazie krwi są obserwowane zmiany w postaci przyspieszenia OB, leukocytozy z przesunięciem obrazu białokrwinkowego w lewo i zwiększonej migracji leukocytów przez błony śluzowe. Są to typowe objawy reakcji przeciwzapalnej. Reakcja ogniskowa dotyczy chorych stawów i ma charakter miejscowego obrzęku, przekrwienia, ograniczenia ruchomości i bolesności. Z reguły w drugim tygodniu leczenia, dolegliwości zmniejszają się i zaczyna się faza zdrowienia (13, 14, 16, 18, 19, 20, 22).

..............................................................................................................................................................

PIŚMIENNICTWO:

1.    Happach M.: Peloidoterapia chorób reumatycznych. Reumatologia1996, 34 (4), 822-832.

2.    Łoś P. i wsp.: Oznaczenie ładunku jonu leczniczego w preparatach borowinowych. Baln. Pol 2003, 45 (1/2), 59-67.

3.    Drobnik M., Banaszkiewicz W.: Wpływ borowiny poekstrakcyjnej na niektóre wskaźniki przemiany materii i równowagi kwasowo – zasadowej u zwierząt doświadczalnych. Baln. Pol. 1999, 41 (1/2), 25-29.

4.    Happach M.: Balneoterapia chorób reumatycznych. Reumatologia 1999, 37 (3), 285-296.

5.    Peterson R. i wsp.: Niektóre możliwości wykorzystania naturalnych środków leczenia w chorobach przyzębia. Magazyn Stomatologiczny 1997, 5, 23-25.

6.    Wiernicka M. i wsp.: Pelogel w leczeniu uzupełniającym zapalenia przyzębia dorosłych (AP). Magazyn Stomatologiczny 1998, 11, 18-21.

7.    Klimiuk P., Kuklewicz E., Sierakowski S.: Skuteczność terapeutyczna plastrów borowinowych w leczeniu choroby zwyrodnieniowej stawów obwodowych kręgosłupa. Pol. Merkuriusz Lek. 2004, 16 (94), 344-347.

8.    Happach M.: Leczenie chorób reumatycznych w uzdrowisku. Standardy Medyczne 2003, 4 (6), 1084-1091.

9.    Latour T., Sziwa D., Czajka K.: Badanie biodostępności składników mineralnych i organicznych borowin przy użyciu membran (błon) dializacyjnych. Baln. Pol. 2001; 43 (1/2), 14-21.

10.    Malkiewicz E., Klimiuk P., Sierakowski S.: Ocena kliniczna żelu borowinowego w leczeniu choroby zwyrodnieniowej stawów. Reumatologia 2002, 40 (3), 146-154.

11.    Głyda E. i wsp.: Leczenie uzdrowiskowe chorób kobiecych-wskazania i przeciwwskazania. Medycyna rodzinna 2004, 3 (29), 131-134.

12.    Demidaś A i wsp.: Wpływ okładów borowinowych na parametry czynnościowe ręki dzieci z młodzieńczym przewlekłym zapaleniem stawów. Fizjoterapia 2004, 12 (1), 21-28.

13.    Ponikowska I., Gawęda J.: Wyniki leczenia maścią borowinową chorych z gośćcem reumatoidalnym. Baln. Pol. 1997, 39 (3/4),162-169.

14.    Chwieśko Z. i wsp.: Fizjoterapia i balneoterapia w leczeniu rehabilitacyjnym osteoporozy. Nowa Medycyna 2004, 3 (125), 179-181.

15.    Bernacka K., Muklewicz E.: Ocena kliniczna maści borowinowej w leczeniu chorych na zesztywniające zapalenie stawów. Reumatologia 1998, 36 (3), 293-296.

16.    Ziąbem Z., Duda R.: Ocena skuteczności jonoforezy z przeciwreumatycznego żelu borowinowego w objawowym leczeniu zespołu bolesnego barku i choroby zwyrodnieniowej stawu kolanowego. Baln. Pol. 2003, 45 (1/2), 59-67.

17.    Ponikowska I. i wsp.: Ocena kliniczna metodą podwójnej ślepej próby leczenia chorych z zespołem bólowym kręgosłupa za pomocą wybranych preparatów borowinowych firmy torf corporation. Baln. Pol. 2004, 46 (3/4), 31-41.

18.    Kasprzak W.: Doodbytnicze tampony borowinowe w terapii przewlekłego niebakteryjnego zapalenia gruczołu krokowego. Nowiny Lekarskie 1996, 65 (5), 584-590.

19.    Dyszkiewicz A., Kucharz E. Zastosowanie jonopresoterapii stawów rąk z użyciem borowiny w leczeniu chorych na reumatoidalne zapalenie stawów. Reumatologia 2004; 42 (4): 545-550.

20.    Chmielewski H. i wsp.: Ocena kliniczna maści borowinowej w leczeniu ambulatoryjnym chorych na z zespołami bólowymi odcinka szyjnego kręgosłupa. Biuletyn Wojskowej Akademii Medycznej 1996/1997, 39/40 (1/4), 96-99.

21.    Skopiński P. i wsp.: Działanie immunotropowe destylatu borowiny limanu z dodatkiem kwasu cynamonowego i kumaryny (FIBS). Okulistyka 2002, 4, 71-76.

22.    Kalmus P. i wsp.: Wyniki leczenia reumatoidalnego zapalenia stawów zabiegami krioterapeutycznymi i peloidowymi. Mag. Stom. 1998, 8 (11), 83-91.

..............................................................................................................................................................

Adres do korespondencji:

*Prof. dr hab. Kazimierz Pasternak
Katedra i Zakład Chemii Medycznej
Akademii Medycznej w Lublinie
ul. Staszica 4, 20-081 Lublin

Praca recenzowana

Artykuł nadesłano: 24. 03. 07
Zaakceptowano do druku: 18. 04. 07