Medycyna uzdrowiskowa jest integralną częścią współczesnego lecznictwa. Leczenie w uzdrowisku stanowi kontynuację leczenia szpitalnego lub ambulatoryjnego prawie we wszystkich dziedzinach medycyny. Coraz częściej jest również stosowane w celach profilaktycznych. To właśnie w uzdrowisku w czasie 3-tygodniowego okresu leczenia są idealne warunki by wykorzystać szczególne właściwości klimatu, uzupełnione o wybrane zabiegi fizykalne i balneologiczne w leczeniu i profilaktyce współistniejących u chorych wybranych schorzeń stomatologicznych. Chorzy w obecnych warunkach reformy służby zdrowia oczekują na leczenie w uzdrowisku wiele miesięcy, a w tym okresie w ich organizmie zachodzą różne zmiany.

Przyjmując chorego do leczenia w szpitalu uzdrowiskowym należy ocenić aktualny stan uzębienia i błony śluzowej jamy ustnej oraz wdrożyć leczenie wykorzystując bazę fizykalną będącą na wyposażeniu. W leczeniu i profilaktyce od kilkunastu lat stosowane jest zmienne pole magnetyczne.

Impulsowe pole magnetyczne zostało po raz pierwszy zastosowane w medycynie przez Maxwella w 1865 r., a zagadnienia z nim związane przedstawił w formie dwóch praw:

1.    Zmienne pole magnetyczne powoduje powstanie zmiennego wirowego pola elektrycznego.

2.    Wokół zmiennego pola elektrycznego powstaje zmienne wirowe pole magnetyczne.

Pola magnetyczne towarzyszą wszystkim zjawiskom elektrofizjologicznym. Organizm człowieka również podlega działaniu zmiennego pola magnetycznego (2). Na przestrzeni wielu lat bytowania na ziemi wskutek długotrwałej interakcji wytworzył mechanizmy adaptacyjne umożliwiające właściwy przebieg procesów elektrofizjologicznych w tkankach i narządach przy ekspozycji na stałe pole magnetyczne ziemi. W ciągu ostatnich kilkuset lat zmniejszyła się jego siła nawet o 50%, w związku z czym niektórzy badacze uważają że u większości ludzi występują objawy niedoboru naturalnego pola magnetycznego, które obejmuje: brak energii, bóle głowy, mięśni, bezsenność, zaburzenia czynnościowe układu nerwowego, rzutuje na stan przedmiotowy chorych, przyspiesza wystąpienie niektórych schorzeń, stąd coraz częściej włącza się pole magnetyczne niskiej częstotliwości jako fizykalny czynnik leczniczy u ludzi.

Działanie zmiennego pola magnetycznego na organizmy żywe w dzisiejszej medycynie jest bardzo szeroko badane, a ich wprowadzenie do kliniki poparte zostało wieloma badaniami, wyjaśniającymi wpływ zmiennego pola magnetycznego na mechanizmy funkcjonowania układów żywych. Zjawisko  oddziaływania zmiennych pól magnetycznych o niskiej częstotliwości (Extremely Low Frequency Magnetic Fields – ELF-MF) związane jest ze specyfiką organizmu człowieka i z fizycznymi parametrami pola. Do tych parametrów zaliczyć należy: indukcję magnetyczną, kształt pola oraz jego częstotliwość.

Te elementy składowe powodują końcowy efekt biologiczny ELF-MF będący pochodną oddziaływania na:

1.    Molekuły diamagnetyczne i paramagnetyczne.

2.    Ciekłe kryształy pochodzenia cholesterolowego, które występują w większości błon komórkowych, a które wykazują zmianę charakterystyki pod wpływem działania zmiennego pola magnetycznego.

3.    Wpływ na prądy jonowe i będące ich pochodną wygenerowane potencjały błonowe.

Udowodniono w warunkach laboratoryjnych istotne działanie zmiennych pól magnetycznych na organizmy żywe. Badania te leżą u podstaw zastosowania ELF-MFw różnych dziedzinach medycyny.

Znane fizyczne efekty oddziaływania pól mają wpływ na komórkowe procesy biochemiczne i biofizyczne, które w efekcie dają dobrze opisane efekty biologiczne:

1.    Polaryzację  błony komórkowej.

2.    Indukcję i pobudzenie niektórych procesów enzymatycznych.

3.    Neoangiogenezę.

4.    Regenerację i organizację uszkodzonych tkanek. 

5.    Działanie przeciwzapalne  i przeciwbólowe.

Leczenie zmiennymi polami magnetycznymi jest dziedziną, która w ostatnim czasie dynamicznie się rozwija co wpływa na coraz szersze zastosowanie w różnych dziedzinach medycyny i stomatologii.

Wiele prac poświęconych zostało wykorzystaniu zmiennych pól magnetycznych w medycynie, jednak dopiero ostanie lata, m.in. dzięki aktywnej działalności badawczej zespołu kierowanego przez prof. Krystynę Opalko ukazały, że ELF-MF mogą być bardzo przydatne w stomatologii (1).

Początkowo terapia zmiennym polem magnetycznym (magnetoterapia) miała duże wartości indukcji pola magnetycznego i stosowanie jej w obszarze głowy nie było do końca znane i poparte odpowiednimi badaniami. Po wprowadzeniu magnetostymulacji zaczęto stosować pole o niskiej wartości indukcji zawierające się w przedziale od 30 do 100 μT.(2)

Niskie wartości zmiennego pola magnetycznego  są, jak to wynika z dostępnej literatury stosowane w leczeniu rożnych zmian i schorzeń w obrębie głowy.

W stomatologii ELF-MF znalazły zastosowanie w:

1.    Stomatologii zachowawczej z endodoncją zwłaszcza z towarzyszącym przewlekłym zapaleniem i bólem tkanek okołowierzchołkowych. 

2.    Periodontologii.

3.    Pedodoncji.

4.    Ortodoncji.

5.    Chirurgii stomatologicznej.

6.    Chirurgii twarzowo-szczękowej.

Szczególnie szerokie zastosowanie magnetostymulacja znalazła w terapii przewlekłych stanów zapalnych  tkanek okołowierzchołkowych. Zapalenie to poprzedzone jest zazwyczaj nieleczonym zapaleniem miazgi, zapaleniem przyzębia  lub/oraz urazem. Najczęściej urazom ulegają zęby przednie górne. W przypadku zębów mlecznych ma to najczęściej miejsce w 20-30 miesiącu życia, natomiast  w zębach stałych jest to zwykle 7-10 rok życia, co wiąże się ze wzrostem aktywności fizycznej. Zęby przednie górne są również bardziej narażone na urazy w przypadku istniejących wad zgryzu (zgryz otwarty, tyłozgryz, protruzja siekaczy). Każdy uraz, począwszy od stłuczenia (concusio dentis) skończywszy na wybiciu z zębodołu (exuderatio), może skończyć się powikłaniem w postaci obumarcia miazgi, a co za tym idzie powstania zmian okołowierzchołkowych. Dlatego też wszystkie zęby po urazie powinny być objęte kontrolą radiologiczną  i badaniem klinicznym, długoterminowo (przyjmuje się że przez ok. 2 lata.

Co miesiąc przez pierwsze pół roku, w drugiej połowie roku co 3 miesiące, następnie przez 6-12 miesięcy). Już po 2-3 tygodniach po urazie mogą pojawić się patologiczne resorpcje, często  również dochodzi do przewlekłego zapalenia  tkanek okołowierzchołkowych. Podobnie jest  w przypadku nieleczonego zapalenia miazgi. W wyniku tego dochodzi do powstania stanu zapalnego wokół wierzchołka korzenia, co prowadzi do powstania ropni, ziarniniaków czy torbieli. Klinicznie zazwyczaj brak jest dolegliwości  bólowych (objawów subiektywnych brak, chyba że dojdzie do zaostrzenia przewlekłego procesu). W przewlekłych zapaleniach ropnych często dochodzi do powstania przetoki.Test opukiwania jest dodatni, może być rozchwianie zęba, obrzęk  okolicznych tkanek miękkich. Przewlekłe zmiany w okolicy wierzchołka korzenia wykrywa się zazwyczaj przypadkowo. Czasem RTG jest jedynym sposobem wykrywania przewlekłego zapalenia tkanek okolicy okołowierzchołkowej  (gdyż nie dają one żadnych objawów klinicznych). Pierwszym objawem widocznym w obrazie RTG jest poszerzenie szpary ozębnej, a następnie ubytek kości widoczny jako przejaśnienie, dobrze lub słabo odgraniczone wokół wierzchołka zęba przyczynowego.Tego typu zmiany powodują degeneracje kości w postaci zmian osteosklerotycznych  i osteolitycznych, rzadziej zagęszczeń struktury kości. Postępowaniem z wyboru w takich przypadkach jest przeprowadzenie leczenia antyseptycznego kanałowego i opracowanie chemomechaniczne, oraz wypełnienie czasowe kanałów, czasem leczenie otwarte.

W badaniach wykonanych u 20 pacjentów z zapaleniem tkanek okołowierzchołkowych ze zmianami o charakterze zmniejszenia gęstości struktury kostnej, poddano leczeniu endodontycznemu oraz stymulacji polem magnetycznym. Udowodniono że zastosowanie magnetostymulacji w leczeniu chronicznych zapaleń okołowierzchołkowych znamiennie skraca proces gojenia zmiany (już po 2 tygodniach), przyspiesza proces osteogenezy, czyli wzrost zagęszczenia kości, utkania beleczek kostnych, zwiększa mineralizację kości w okolicach zmiany oraz, co jest niezwykle ważne dla pacjenta  znacznie zmniejsza dolegliwości bólowe poprzez wpływ na wydzielanie przez nasz organizm β-endorfin (2, 3, 4, 5). Należy podkreślić, że leczenie endodontyczne jest leczeniem długotrwałym i nie zawsze przynoszącym pozytywne wyniki, dlatego warto wprowadzić wraz z terapią endodontyczną stymulację polem gdyż skraca to 2-3-krotnie  czas leczenia  pacjenta, w porównaniu do standardowej terapii tego typu zmian (5).  W przypadku większych zmian (np. torbieli) potrzebne jest postępowanie chirurgiczne – np. resekcja wierzchołka korzenia, hemisekcja lub ekstrakcja zęba wraz z usunięciem zmiany.  Pierwszych pozytywnych oznak leczenia można spodziewać się po upływie ok. miesiąca, a na lepsze wyniki lub całkowite wyleczenie trzeba czekać ok. 12 miesięcy.

Procesy regeneracyjne w tego typu zmianach o charakterze zmienionej patologicznie tkanki, na skutek zachodzących procesów chorobowych, takich jak np. ziarniniaki czy torbiele, przebiegają zdecydowanie szybciej i mniej uciążliwie dla chorego, gdy pacjent jest leczony zmiennym polem magnetycznym równolegle z leczeniem zachowawczym. 

Problem bólu w stomatologii jest  problemem z jakim bardzo często boryka się lekarz stomatolog. Podstawowym leczeniem w stanach zapalnych i bólowych jest leczenie zachowawcze wraz z lekami z grupy niesterydowych leków przeciwzapalnych (NLPZ). Leki z tej grupy poza pozytywnym efektem hamowania procesów bólowych i zapalnych poprzez wpływ na COX-1 i COX-2, mają negatywne w skutkach działanie niepożądane. Wywierają one negatywny wpływ na układ pokarmowy powodując powstawanie owrzodzeń,  które mogą prowadzić do niebezpiecznych dla życia krwawień, działają nefrotoksycznie i mogą w niektórych przypadkach powodować zaburzenia psychiczne. Terapia zmiennym polem elektromagnetycznym wydaje się być alternatywą dla leczenia NLPZ – gdyż ma działanie przeciwzapalne, przeciwobrzękowe, hamujące procesy destrukcyjne na poziomie komórkowym i tkankowym, a co najważniejsze działanie analgetyczne poprzez wpływ na wymienione β-endorfiny. Jak wykazały przeprowadzone doświadczenia  (1) zmienne pola elektromagnetyczne wpływa znacznie na zmniejszenie jakości i natężenia odczuwanego bólu u pacjentów  po zabiegach operacyjnych, a także u pacjentów z bólem pochodzenia zębowego. Dlatego też wskazane jest stosowanie zmiennych pól u pacjentów pooperacyjnych, pourazowych gdzie uszkodzenia struktury tkanek  powodują silny długotrwały ból o wysokiej wartości, któremu często towarzyszą obrzęki i miejscowe zapalenie.

Działanie analgetyczne zmiennych pól  zostało udowodnione na dwóch grupach pacjentów, pierwszej liczącej 22 chorych z bólem o enedodontycznej etiologii i drugiej grupie liczącej 21 osób z bólem pooperacyjnym. Przeprowadzone badania wykazały że zastosowanie zmiennych pól magnetycznych już po jednorazowym zabiegu ELF w obydwu grupach badanych wyraźnie zmniejszyło subiektywne odczucie bólu (8).

Działanie  przeciwbólowe zmiennych pól elektromagnetycznych zostało wykorzystane w szybko rozwijającej się w ostatnim czasie dziedzinie stomatologii, ortodoncji. Leczenie wad zgryzu stałymi aparatami ortodontycznymi jest coraz bardziej rozpowszechnione. Wczesnemu okresowi po założeniu stałego aparatu ortodontycznego towarzyszą bardzo często subiektywne  niedogodności z tym związane. Pacjenci uskarżają się na ból, drętwienie zębów, uczucie ciała obcego i uszkodzenie śluzówki. Na podstawie badań wykonanych przez zespół profesor Opalko u 31 osób obserwowano zmniejszenie bólu podczas noszenia aparatu ortodontycznego. Grupa 31 osób podzielona została na osoby poddane działaniu zmiennego pola magnetycznego o niskiej indukcji i osoby, które nie były poddane terapii ELF-MF. Przeprowadzone badania  udowodniły że tak przykry bólowy okres dla pacjenta można zmniejszyć stosując już od pierwszego dnia magnetostymulację. Skraca to znamiennie czas adaptacji pacjenta do aparatu, a przede wszystkim znacznie obniża dolegliwości bólowe co jest  ważne, gdyż dużą liczbę pacjentów stanowią osoby młode (9).  

Zastosowanie zmiennych pól elektromagnetycznych w chirurgii jak dotychczas znalazło zastosowanie w przypadkach torbieli, suchego zębodołu, neuralgii, złamań żuchwy i replantacji zębów.

W piśmiennictwie (magazyn stomatologiczny, zastosowanie pól w leczeniu  torbieli zastoinowej) zostały opisane przypadki leczenia torbieli zastoinowej. Torbiele takie najczęściej umiejscowione są na błonie śluzowej warg i policzków jako niebolesne wygórowania wypełnione płynem. Powstają one  na skutek obliteracji przewodu wyprowadzającego gruczołu. Często takie torbiele zanikają pod wpływem urazu, jednak mimo ich czasowego zaniku mają one tendencje do nawrotów. Leczeniem torbieli z wyboru jest chirurgiczne usunięcie zmiany. Zastosowana terapia elektromagnetyczna mająca na celu przygotowanie pacjenta do zabiegu operacyjnego poprzez zmniejszenie progu bólu, wpłynęła jednocześnie na regresję i w niektórych przypadkach na całkowity jej zanik (6).

Leczenie zmiennym polem magnetycznym o niskiej wartości  indukcji określane jako elektromagnetostymulacja wywołuje szereg korzystnych efektów biologicznych w organizmie człowieka czego najlepszym przykładem są przeprowadzone powyżej badania. Aby uzyskać w pełni efekt terapeutyczny należy pamiętać o przeciwwskazaniach w stosowaniu ELF.

Przeciwwskazania jednak w stosowaniu zmiennych pól elektromagnetycznych są dyskusyjne. Wynika to z tego że dotychczas przeprowadzone  badania oparte na zastosowaniu zmiennych pól, nie wykazały znaczących negatywnych skutków magnetostymulacji oraz magnetoterapii.

Pacjenci poddani leczeniu obserwowali sporadycznie negatywne indywidualnie odczucia w trakcie i po magnetostymulacji. W większości przypadków były to odczucia mrowienia, ciepła, a także u niewielkiej  liczby pacjentów nerwowość, słaba koncentracja oraz zaburzenia snu w szczególności u osób w wieku podeszłym (1), dlatego też sugerowana jest terapia u osób starszych w godzinach porannych. Bezwzględnymi przeciwwskazaniami do stosowania terapii ELF jest ciąża, zmiany o charakterze nowotworowym i przednowotworowym, tuberkuloza, ciężkie zakażenia na tle bakteryjnym i wirusowym, a  w szczególności u osób posiadających implanty czułe na działanie zmiennego pola magnetycznego, np. sztuczny rozrusznik serca.

..............................................................................................................................................................

PIŚMIENNICTWO:

1. Opalko K., Dojs A., Deka W.: Zastosowanie wolnozmiennych pól magnetycznych w praktyce stomatologicznej. Twój Magazyn Medyczny. Stomatologia i Protetyka. 2003, 1, 9-16.

2. Sieroń A. (red.): Zastosowanie pól magnetycznych w medycynie. Wyd. II uzupełnione i poprawione. α-medica press. Bielsko-Biała 2002.

3. Opalko K., Dojs A.: Wpływ magnetostymulacji na regenerację struktury kości okolicy okołowierzchołkowej zęba w ocenie systemu Digora 2.1. Forum Stomatologiczne. 2005, 4(8), 227-230.

4. Postek-Stefańska L., Brzoza M., Borkowski L.,: Zastosowanie pola elektromagnetycznego w leczeniu dużych zmian zapalnych tkanek okołowierzchołkowych zębów – opis czterech przypadków. Czasopismo  Stomatologiczne 2006, 59(1), 12-18.

5. Opalko K., Dojs A.: Zastosowanie pól magnetycznych generowanych przez aparat Viofor JPS w wybranych przypadkach stomatologicznych.  MS Magazyn Stomatologiczny. 2003, 9, 59-62.

6. Sroczyk M., Opalko K., Dojs A.: Zastosowanie magnetostymulacji w leczeniu torbieli zastoinowej błony śluzowej. Mag. Stomat. 2004, 1, 10-12.

7. Opalko K., Dojs A. ,  Deka W.: Zastosowanie wolnozmiennych pól magnetycznych w praktyce stomatologicznej. Twój Magazyn Medeczny Stomatologia i Protetyka., 2003, 1,59-62.

8. Piechowicz-Lesiakowska A., Opalko K., Lesiakowski M.,: Wpływ magnetostymulacji na redukcję bólu pojawiającego się podczas i po leczeniu stomatologicznym.TPS Twój Przegląd Stomatologiczny. 2005, 10, 24-25.

9. Skomro P., Balcerzak I., Opalko K.: Zastosowanie magnetostymulacji w okresie adaptacji pacjenta po założeniu stałego aparatu ortodontycznego. Forum Stomat. 2006, 1(9), 14-17.

10. Straburzyńska-Lupa A., Straburzyński G.: Fizjoterapia. Wyd. III rozszerzone i uzupełnione. Wydawnictwo Lekarskie PZWL, Warszawa 2003.

..............................................................................................................................................................

Adres Autora:

*Aleksander Sieroń
Katedra i Klinka Chorób Wewnętrznych,
Angiologii i Medycyny Fizykalnej ŚlAM
ul. Batorego 15,
41-902 Bytom,
tel. 032 786 16 30

Praca recenzowana

Wpłynęło: 12. 01. 2007 r.
Zaakceptowano: 21. 02. 2007 r.