*Praca naukowa finansowana ze środków Ministerstawa Nauki i Informatyzacji w latach 2004-2007, jako projekt badawczy zamawiany PBZ-KBN-098/T09/2003

Krioterapia należy do metod terapeutycznych medycyny fizykalnej znajdujących coraz powszechniejsze zastosowanie w leczeniu licznych schorzeń z zakresu różnych dyscyplin klinicznych. Metoda ta wykorzystuje bodźcowe, stymulujące, powierzchniowe działanie temperatur kriogenicznych (poniżej –100˚C) aplikowanych w krótkim czasie dla wywołania i wykorzystania fizjologicznych reakcji na zimno w celu wspomagania leczenia podstawowego i ułatwienia leczenia ruchem (1, 5, 8, 12, 19, 30, 32).

Celem zwiększenia i utrwalenia korzystnych efektów leczenia niskimi temperaturami, bezpośrednio po każdym zabiegu krioterapii wykonywana jest kinezyterapia. Krioterapia stanowi tym samym podstawowy element tak zwanej kriorehabilitacji (ryc.1) (11, 16, 19, 30, 32).

Zabiegi krioterapii mogą być wykonywane w formie miejscowej aplikacji zimna na wybraną okolicę ciała (krioterapia miejscowa) lub ogólnoustrojowo poprzez oddziaływanie zimna na całe ciało pacjenta przebywającego w komorze kriogenicznej lub kriosaunie (krioterapia ogólnoustrojowa).

BIOLOGICZNE EFEKTY ODDZIAŁYWANIA TEMPERATUR KRIOGENICZNYCH

Działanie temperatur kriogenicznych wywołuje w organizmie człowieka szereg korzystnych zjawisk fizjologicznych, takich jak: efekt przeciwbólowy, nerwowo-mięśniowy, przeciwzapalny i przeciwobrzękowy oraz krążeniowy.

Efekt przeciwbólowy krioterapii związany jest z wpływem krańcowo niskich temperatur kriogenicznych (poniżej –100˚C) na układ nerwowy (czynnościowe wyłączenie przez zimno receptorów czuciowych i ich połączeń z proprioreceptorami oraz zwolnienie przewodnictwa we włóknach czuciowych), układ hormonalny (wzrost wydzielania endogennych beta-endorfin) oraz działaniem metabolicznym (m.in. obniżenie stężenia mleczanów i histaminy w zmienionych zapalnie tkankach) (5, 8, 12, 19, 20, 32).

Pod wpływem zimna dochodzi także do zmniejszenia napięcia mięśni w wyniku zwolnienia przewodnictwa nerwowego i obniżenia reaktywności obwodowych zakończeń czuciowo-nerwowych (5, 8, 12, 19, 32). Zjawisko to sprzyja redukcji wzmożonego napięcia i relaksacji.

Wzrost stężenia endogennych beta – endorfin oraz wspomniany wyżej efekt nerwowo mięśniowy i metaboliczny przyczyniają się do wyraźnego zmniejszenia nasilenia odczucia bólu.

Z kolei efekt przeciwzapalny oddziaływania temperatur kriogenicznych stosowanych ogólnoustrojowo wynika zarówno z wpływu tego czynnika na wydzielanie mediatorów stanu zapalnego, jak i na równowagę prooksydacyjno-antyoksydacyjną.

U chorych poddanych krioterapii ogolnoustrojowej obserwuje się m.in. znamienny statystycznie spadek wartości odczynu Biernackiego i stężenia markerów stanu zapalnego: białka ostrej fazy CRP (C-reactive protein), seromukoidu oraz immunoglobulin IgG i IgA, a także znamienny statystycznie wzrost stężenia frakcji β-1 globulin (21, 25). Innym efektem zabiegów krioterapii ogólnoustrojowej jest zmniejszenie nasilenia stresu oksydacyjnego (znamienne obniżenie stężenia dialdehydu malonowego w osoczu oraz brak zmian stężenia tego markera w erytrocytach), a także istotny statystycznie wzrost aktywności enzymów antyoksydacyjnych (głównie dysmutazy ponadtlenkowej) oraz całkowitej aktywności antyoksydacyjnej osocza (23, 24, 26).

Z kolei działanie przeciwobrzękowe krioterapii związane jest z przekrwieniem tętniczym w okolicy obrzęków okołostawowych z równoczesnym zwiększeniem filtracji włośniczkowej oraz prawdopodobnie poprawą drożności naczyń chłonnych drenujących przestrzeń międzykomórkową (5, 8, 12, 13, 19, 32).

Temperatury kriogeniczne wpływają również na układ krążenia, a występujące tutaj zmiany dotyczą głównie mikrokrążenia krwi. W pierwszej fazie oddziaływania, która trwa od kilkunastu do kilkudziesięciu sekund obkurczeniu lub zamknięciu ulegają zwieracze przedwłośniczkowe w skórze, co prowadzi do zmniejszenia lub zahamowania przepływu przedwłośniczkowego i w konsekwencji utlenowana krew przez otwarte przetoki tętniczo-żylne wraca do dużych naczyń żylnych i prawego serca. W drugiej fazie dochodzi do adaptacyjnego rozszerzenia naczyń krwionośnych mikrokrążenia oraz zamknięcia przetok tętniczo-żylnych, czego efektem jest wzrost ukrwienia tkanek (1, 5, 8, 12, 19, 32).

Krioterapia ogólnoustrojowa w korzystny sposób modyfikuje zachowanie się zmienności rytmu zatokowego, zarówno poprzez zwiększenie całkowitej jego zmienności, jak i poprzez przesunięcie równowagi układu wegetatywnego w kierunku wzrostu aktywności przywspółczulnej, natomiast nie wpływa w istotny sposób na wskaźniki hemodynamiczne, w tym zwłaszcza frakcję wyrzutową serca (6, 7, 33).

Temperatury kriogeniczne stosowane ogólnoustrojowo wpływają korzystnie na parametry morfologii krwi prowadząc m.in. do znamiennego zmniejszenia wartości hematokrytu i średniej objętości erytrocytów oraz znamiennego wzrostu średniego stężenia hemoglobiny w erytrocytach. Obserwowane zmiany prowadzą do poprawy właściwości reologicznych krwi i lepszego ukrwienia tkanek (28).

Po zabiegach krioterapii miejscowej występują jedynie reakcje lokalne, związane bezpośrednio z działaniem analgetycznym, przeciwzapalnym i zwiotczającym.

Natomiast w przypadku stosowania temperatur kriogenicznych na całe ciało oprócz wyżej wymienionych reakcji występują także efekty ogólnoustrojowe (2, 5, 18, 19, 21, 27, 32):

• hormonalny (wzrost surowiczego stężenia adrenaliny, noradrenaliny, ACTH, kortyzolu, a u mężczyzn także testosteronu),

• odpornościowy (wzrost odporności komórkowej i humoralnej),

• poprawa wydolności fizycznej,

• relaksacja oraz poprawa nastroju i zasypiania.

METODYKA ZABIEGÓW KRIOTERAPEUTYCZNYCH

Pacjenci do zabiegów krioterapii, zarówno miejscowej, jak i ogólnoustrojowej powinni być zawsze kwalifikowani przez lekarza. W trakcie konsultacji lekarskiej na podstawie zebranego wywiadu oraz badania fizykalnego oceniane są ewentualne przeciwwskazania dyskwalifikujące chorego do tej formy leczenia. Następnie u każdego chorego zakwalifikowanego do krioterapii ustalane są parametry terapeutyczne oraz indywidualny program kinezyterapii, będącej istotnym elementem kompleksowej kriorehabilitacji. Przed każdym zabiegiem pacjenci mają mierzone ciśnienie tętnicze krwi z odnotowaniem wartości ciśnienia w karcie zabiegowej. Ponadto w karcie zabiegowej odnotowywane są wartości ciśnienia po zakończeniu każdego zabiegu, ilość i czas trwania zabiegów, zmiany parametrów terapeutycznych krioterapii lub przebiegu następującej po niej kinezyterapii wynikające z ewentualnej indywidualnej reakcji pacjenta na stosowane leczenie, a także subiektywne odczucia pacjentów oraz ewentualne powikłania i działania uboczne zabiegów (19, 32).

Krioterapia miejscowa polega na aplikacji temperatur kriogenicznych na wybraną okolicę ciała. Do zabiegów krioterapii miejscowej wykorzystywane są urządzenia, w których do uzyskiwania krańcowo niskich temperatur stosuje się ciekły azot (temperatura u wylotu dyszy wynosi od –160˚C) oraz dwutlenek węgla (temperatura u wylotu dyszy około –80˚C), które za pomocą specjalnych dyszy kierowane są na wybraną okolicę ciała pacjenta (19, 32).

METODYKA ZABIEGU KRIOTERAPII MIEJSCOWEJ (12, 19, 32):

Przed każdym zabiegiem pacjenci powinni starannie osuszyć ręcznikiem skórę w okolicy poddawanej krioterapii. Odległość dyszy od powierzchni ciała pacjenta nie powinna być mniejsza niż 15 cm w przypadku azotu. Przy użyciu aparatu na dwutlenek węgla odległość dyszy od skóry pacjęta powinna wynosić około 5 cm. W trakcie zabiegu terapeuta powinien wykonywać okrężne ruchy dyszą, aby nie wywoływać ciągłego schładzania tego samego miejsca, co grozi powstawaniem odmrożeń. Zabieg jednoczasowo nie powinien obejmować więcej niż 5 stawów, przy czym ręka, stopa oraz kręgosłup stanowią jeden zespół małych stawów.

Czas trwania zabiegu krioterapii miejscowej na jedną okolicę ciała wynosi od 30 do 180 sekund i jest zależny od indywidualnej wrażliwości pacjenta na działanie niskich temperatur. Natomiast w przypadku równoczesnego schładzania kilku miejsc łączny czas trwania zabiegu nie powinien przekraczać maksymalnie 12 minut.

Zabieg powinien być wykonywany pod ścisłą kontrolą wzroku terapeuty. W przypadku wystąpienia zblednięcia lub zasinienia skóry, a także pojawienia się objawu „pomarańczowej skórki” oraz uczucia pieczenia i bólu wskazujących na możliwość powstawania odmrożenia zabieg należy przerwać.

Cykl terapeutyczny obejmuje zwykle 10-30 zabiegów wykonywanych 1-2 razy dziennie. W przypadku wykonywania zabiegów dwukrotnie w ciągu dnia odstęp między nimi nie powinien być krótszy niż 6 godzin.

Z kolei krioterapia ogólnoustrojowa polega na poddawaniu oddziaływaniu temperatur kriogenicznych całego ciała pacjenta. Zabiegi krioterapii ogólnoustrojowej wykonywane są w kriokomorach lub kriosaunach. W zależności od ich typu jednoczasowo zabiegowi może być poddanych od 1 do 7 osób (2, 5).

METODYKA ZABIEGU KRIOTERAPII OGÓLNOUSTROJOWEJ (2, 5, 8, 12, 19, 32):

Schemat postępowania w trakcie przygotowania oraz wykonywania zabiegów krioterapii ogólnoustrojowej przedstawia rycina 2.

Przed wejściem do kriokomory chorzy są informowani o sposobie przygotowania się do terapii i zachowywania się w trakcie zabiegów. Pacjenci powinni osuszyć skórę ręcznikiem celem usunięcia potu, z którego pod wpływem oddziaływania temperatur kriogenicznych powstają kryształki lodu mogące powodować powstawanie odmrożeń.

W trakcie zabiegów krioterapii ogólnoustrojowej pacjenci muszą być odpowiednio ubrani – kobiety w stroje kąpielowe, a mężczyźni w spodenki. Części ciała najbardziej narażone na działanie niskich temperatur wymagają odpowiedniego zabezpieczenia: ręce chronione są wełnianymi rękawicami, podudzia wełnianymi skarpetami sięgającymi do kolan, stopy drewnianymi sabotami, małżowiny uszne opaską lub czapką, a twarz maską chirurgiczną wysłaną gazą.

Pacjenci powinni stosować właściwy sposób oddychania – wdech powinien być dwukrotnie krótszy niż wydech. Wynika to z faktu, że objętość krańcowo schłodzonego powietrza po dostaniu się do płuc i ociepleniu w temperaturze ciała podwaja się - tym samym jeśli do płuc dostanie się zbyt duża jego ilość to może doprowadzić do poważnych zaburzeń oddechowych.

Przez cały czas trwania zabiegu pacjenci powinni być w kontakcie wzrokowym z lekarzem oraz obsługą, którzy mogą interweniować w przypadkach zasygnalizowania przez chorego wystąpienia reakcji niepożądanych.

Podczas zabiegu pacjenci powinni wolno poruszać się jeden za drugim wzdłuż ścian komory w celu zachowania odpowiedniej przestrzeni i uniknięcia przypadkowego kontaktu pomiędzy sobą. Zabroniony jest kontakt fizyczny z innymi pacjentami, ścianą komory oraz pocieranie własnej skóry i oczu.

Pacjenci wchodzą do przedsionka kriokomory z terapeutą ubranym w odzież ochronną zabezpieczającą przed oddziaływaniem zimna. W przedsionku o temperaturze –60˚C pacjenci przebywają przez 30 sekund celem adaptacji do temperatur kriogenicznych, a następnie sami przechodzą do części właściwej komory. Jedynie chorzy mający trudności w poruszaniu się przebywają pod opieką terapeuty także w części właściwej kriokomory.

Temperatura w komorze właściwej waha się w zakresie od –110 do –160˚ C, a czas trwania pojedynczego zabiegu wynosi od 60 do 180 sekund. Czas trwania zabiegu i temperatura zależne są od  indywidualnej reakcji pacjentów na oddziaływanie zimna. Cykl terapeutyczny obejmuje zwykle 10-20 codziennych zabiegów.

Bezpośrednio po każdym zabiegu krioterapii miejscowej oraz ogólnoustrojowej pacjenci poddawani są kinezyterapii trwającej od 30 do 60 minut, która odbywa się według schematu ustalanego indywidualnie dla każdego pacjenta. Zabiegi kinezyterapii obejmują zwykle gimnastykę zbiorową oraz indywidualną (2, 4, 16, 30).

Po zakończeniu cyklu zabiegów krioterapii konieczne jest ponowne badanie lekarskie z oceną uzyskanych efektów klinicznych oraz rozważeniem ewentualnej kontynuacji tej formy leczenia.

WSKAZANIA DO STOSOWANIA KRIOTERAPII

Zgodnie z aktualnym stanem wiedzy podstawowe wskazania do stosowania krioterapii obejmują (3-5, 9, 10, 12-15, 18, 19, 21, 22, 27, 29, 31, 32);

1. Schorzenia narządu ruchu

• choroby narządu ruchu o podłożu autoimmunologicznym, m.in. zesztywniające zapalenie stawów kręgosłupa, reumatoidalne zapalenie stawów, łuszczycowe zapalenie stawów

• choroby narządu ruchu na tle urazu oraz przeciążenia

• choroby tkanek miękkich na podłożu autoimmunologicznym: myositis, fibromyositis oraz kolagenozy z towarzyszącą dysfunkcją narządu ruchu

• choroba zwyrodnieniowa stawów kręgosłupa oraz stawów obwodowych

• choroby narządu ruchu na tle zaburzeń gospodarki wapniowo-fosfaranowej z utratą masy kostnej,  m.in. osteoporoza

• zmiany zapalne stawów o podłożu metabolicznym m.in. dna moczanowa

• choroby krążka międzykręgowego (dyskopatie)

• fibromialgia

2. Schorzenia układu nerwowego:

• choroby ośrodkowego układu nerwowego ze wzmożoną spastycznością, m.in. niedowłady spastyczne po udarach, mielopatia szyjna, po operacjach guzów rdzenia i mózgu, po urazach czaszkowo-mózgowych

• stwardnienie rozsiane

• zespoły korzeniowe

• choroby obwodowego układu nerwowego, m.in. neuralgia nerwu trójdzielnego

• zespoły depresyjne i nerwice wegetatywne

3. Sport wyczynowy:

• wspomaganie treningu wytrzymałościowego i siłowego

• przyspieszenie restytucji powysiłkowej

• profilaktyka przeciążeń narządu ruchu

• wspomaganie leczenia po urazach tkanek miękkich i stawów (stłuczenia, krwiaki, skręcenia)

• wspomaganie leczenia zespołów przeciążeniowych mięśni, przyczepów mięśni, stawów oraz kręgosłupa.

Krioterapia ogólnoustrojowa wykorzystywana jest także jako forma odnowy biologicznej, sprzyjająca relaksacji oraz poprawie wydolności fizycznej (16, 19, 32).

Zabiegi krioterapii wydają się być metodą z wyboru u chorych po wszczepieniu stymulatora serca, u których większość usprawniających zabiegów fizjoterapeutycznych jest przeciwwskazana ze względu na możliwość wywołania zakłóceń w układzie elektronicznym rozrusznika (17).

PRZECIWWSKAZANIA DO STOSOWANIA KRIOTERAPII

Uwzględniając dotychczasowe wyniki badań obecnie do przeciwwskazań do stosowania krioterapii zalicza się: nietolerancję zimna, krioglobulinemię, chorobę Raynauda, niedoczynność tarczycy, ostre schorzenia dróg oddechowych, chorobę nowotworową, choroby układu sercowo-naczyniowego (niestabilna dusznica bolesna, wady aparatu zastawkowego serca w postaci zwężenia lewego ujścia tętniczego oraz lewego ujścia żylnego, niewydolność krążenia, groźne zaburzenia rytmu serca), zmiany skórne o charakterze ropno-zgorzelinowym, neuropatie układu współczulnego, miejscowe zaburzenia ukrwienia, wyniszczenie i wychłodzenie organizmu. W przypadku stosowania temperatur kriogenicznych ogólnoustrojowo jako istotne przeciwwskazanie wymienia się również klaustrofobię oraz zaburzenia psychiczne uniemożliwiające nawiązanie odpowiedniej współpracy z chorym w trakcie zabiegu, a zwłaszcza przestrzeganie przez niego odpowiednich procedur postępowania w komorze kriogenicznej [5,9,12,19,31,32].

Liczba przeciwwskazań ulega systematycznej zmianie w miarę poznawania mechanizmów działania temperatur kriogenicznych. W ostatnich latach podejmowane są m.in. próby zastosowania krioterapii ogólnoustrojowej u pacjentów w terminalnym okresie choroby nowotworowej, uwzględniające głównie jej działanie przeciwbólowe, przeciwdepresyjne oraz relaksujące.

Zabiegi krioterapii są dobrze tolerowane przez chorych. Przy ścisłym przestrzeganiu procedury zabiegów nie obserwuje się istotnych powikłań (19, 32).

..............................................................................................................................................................

PIŚMIENNICTWO:

1.    Bauer J., Skrzek A.: Fizjologiczne podstawy krioterapii. Med. Sport., 1999, 94, 3-7.

2.    Biały D., Zimmer K., Skrzek A., Zagrobelny Z.: Komora kriogeniczna – możliwości krioterapii w rehabilitacji. Balneol. Pol., 1998, 40, 3-4, 44-47.

3.    Birkner E., Sieroń A., Beck B., i wsp. Zastosowanie temperatur kriogenicznych w medycynie. Wiad. Lek., 2003, 56, 1-2, 53-56.

4.    Gieremek K.: Przegląd metod kriostymulacyjnych stosowanych przy zwalczaniu spastyczności. Fizjoterapia 1994, 2, 2, 30-32.

5.    Gregorowicz H., Zagrobelny Z.: Krioterapiaogólnoustrojowa: wskazania i przeciwwskazania, przebieg zabiegu i jego skutki fizjologiczne i kliniczne. Acta Bio-Opt. Inform. Med., 1998, 4, 3, 119-131.

6.    Jagodziński L., Cieślar G., Stanek A., Ocena frakcji wyrzutowej lewej komory serca u pacjentów z zesztywniającym zapaleniem stawów kręgosłupa poddanych krioterapii ogólnoustrojowej. Balneol. Pol., 2003, 45, 3-4, 40-44.

7.    Jagodziński L., Cieślar G., Stanek A., Ocena zachowania się układu wegetatywnego pod wpływem krioterapii ogólnoustrojowej na podstawie analizy wybranych parametrów zmienności rytmu zatokowego. Balneol. Pol., 2003, 45, 3-4, 45-51.

8.    Jagodziński L., Kubacka M., Wiśniowska B.,  Krioterapia ogólnoustrojowa cz.I. Gabinet Prywatny, 2001, 91, 2-3, 39-42.

9.    Jagodziński L., Kubacka M., Wiśniowska B., Puszer M., Stanek A.: Krioterapia ogólnoustrojowa cz.II.  Gabinet Prywatny, 2001, 92, 4, 10-11.

10.    Jonderko G., Nowicki L., Gałaszek Z.: Badania skuteczności miejscowej krioterapii zesztywniającego zapalenia stawów kręgosłupa. Reumatologia, 1990, 28, 1-2, 30-38.

11.    Knight K.L.: Cryotherapy in sport injury management. Human Kinetics, Champaign 1995.

12.    Księżopolska-Pietrzak K.: Miejsce krioterapii w leczeniu chorób narządu ruchu – mechanizm działania, wskazania i przeciwwskazania. Acta Bio-Opt. Inform. Med., 1996, 2, 3-4, 157-160.

13.    Łasisz B., Zdrojewicz Z.: Krioterapia w reumatologii. Wiad. Lek., 1988, 41, 23, 1599-1602.

14.    Metzger D., Zwingmann C., Protz W., Whole-body cyotherapy in rehabilitation of patients with rheumatoid diseases-pilot study. Rehabilitation (Stuttg.), 2000, 39, 2, 93-100.

15.    Misztela A., Kuliński W., Rybak T.: Ocena krioterapii miejscowej w reumatoidalnym zapaleniu stawów. Balneol. Pol., 1995, 34, 3-4, 38-41.

16.    Piechura R., Kaczmarek T., Załęski M.: Wpływ ogólnoustrojowego oddziaływania temperatur kriogenicznych na zdolność wysiłkową. Fizjoterapia, 1998, 6, 1-2, 68-72.

17.    Rongies W. Biller J. Steckiewicz R. i wsp.: Zastosowanie kriostymulacji u pacjentów po wszczepieniu stymulatora serca. Post. Rehab., 1999, 13, 2, 87-95.

18.    Rymaszewska J., Biały D., Zagrobelny Z. i wsp.: Wpływ krioterapii ogólnoustrojowej na psychikę człowieka. Psychiatr. Pol., 2000, 34, 4, 649-653.

19.    Sieroń A., Cieślar G. (Red.): Zastosowanie zimna w medycynie – kriochirurgia i krioterapia. α-medica press, Bielsko-Biała 2003.

20.    Sieroń A., Rykaczewska-Czerwińska M., Klimkiewicz T. i wsp.: Antinociceptive effect in rats induced by the cooling of their whole body. Acta Bio-Opt. Inform. Med., 2002, 8, 4, 153-155.

21.    Sieroń A., Stanek A., Jagodziński J., i wsp.: Zachowanie się wybranych parametrów zapalnych u pacjentów z zesztywniającym zapaleniem stawów kręgosłupa pod wpływem krioterapii ogólnoustrojowej – wstępne doniesienie. Acta Bio-Opt. Inform. Med., 2003, 9, 1-2, 39-43.

22.    Skrzep-Poloczek B., Wiśniowska B., Romuk E., i wsp.: The effects of whole-body cryotherapy on ankylotic spondylitis patients. In: Ring H. (Ed.): 2nd World Congress of the International Society of Physical and Rehabilitation Medicine – ISPRM. Monduzzi Editore, Bologne 2003, 391-395.

23.    Stanek A., Birkner E., Jagodziński L., i wsp.: Influence of whole body cryotherapy on antioxidant status in patients with ankylotic spondylitis – preliminary report.   IV Symposium on Medical Physics, Ustroń 13-15.11.2003. Abstracts: 149.

24.    Stanek A., Cieślar G., Birkner E., Ji wsp.: Changes in antioxidant status in patients with ankylosing spondylitis during cryotherapy. Eur. J. Clin. Invest., 2005, 35, Suppl. 2, 27.

25.    Stanek A., Cieślar G., Matyszkiewicz B., i wsp.: Influence of cryotherapy on markers of inflammatory process in patients with ankylosing spondylitis.  Eur. J. Clin. Invest., 2005, 35, Suppl. 2, 26.

26.    Stanek A., Cieślar G., Matyszkiewicz B., i wsp.:Changes in antixidant status in patients with ankylosing spondylitis during cryoherapy. Eur. J. Clin. Invest., 2006, 36, Suppl. 1, 20.

27.    Stanek A., Cieślar G., Matyszkiewicz B., i wsp.:Subiektywna ocena skuteczności terapeutycznej krioterapii ogólnoustrojowej u pacjentów z zesztywniającym zapaleniem stawów kręgosłupa. Balneol. Pol., 2005, 47, 1-2, 24-32.

28.    Stanek A., Cieślar G., Rosmus-Kuczia I., i wsp.:Wpływ krioterapii ogólnoustrojowej na parametry morfologii krwi u pacjentów z zesztywniającym zapaleniem stawów kręgosłupa i zdrowych ochotników. Acta Bio–Opt. Inform. Med., 2006, 12, 3, 207-210.

29.    Stanek A., Sieroń A., Cieślar G., i wsp.: Wpływ krioterapii ogólnoustrojowej na wskaźniki ruchomości kręgosłupa u pacjentów z zesztywniającym zapaleniem stawów kręgosłupa. Ortop. Traumatol. Rehabil., 2005, 5, 7, 549-554.

30.    Yamauchi T., Nogami S., Miura K.: Various applications of extreme cryotherapy and strennous exercise program - focusing on chronic rheumatoid arthritis. Physiother. Rehab., 1981, 5, 35-39.

31.    Zagrobelny Z.: Lecznicze zastosowanie zimna. Acta Bio-Opt. Inform. Med., 1996, 2, 2, 83-88.

32.    Zagrobelny Z. (Red.): Krioterapia miejscowa i ogólnoustrojowa. Wydawnictwo Medyczne Urban & Partner, Wrocław 2003.

33.    Zagrobelny Z., Halawa B., Negrusz-Kawecka M., i wsp.: Zmiany hormonalne i hemodynamiczne wywołane schładzaniem całego ciała chorych na reumatoidalne zapalenie stawów. Pol. Arch. Med. Wewn., 1992, 87, 1, 34-40.

..............................................................................................................................................................

Adres autora:

Dr n. med. Agata Stanek
Katedra i Oddział Kliniczny Chorób Wewnętrznych,
Angiologii i Medycyny Fizykalnej
Śląskiej Akademii Medycznej
41-902 Bytom, ul. Batorego 15
Tel. 032 7861630
e-mail:agatastanek@mediclub.pl

Wpłynęło: 26. 10. 2006 r.
Zaakceptowano: 16. 01. 2007 r.