WSTĘP

We współczesnej medycynie stosuje się leczenie różnorodnymi formami fizykalnymi jako uzupełnienie farmakoterapii lub leczenia chirurgicznego. Jedną z tych metod leczenia jest magnetoterapia, wykorzystująca zmienne pole magnetyczne niskiej częstotliwości o częstotliwości do 100 Hz, indukcji pola do 30 mT i różnym kształcie impulsu pola: prostokątnym, trójkątnym, sinusoidalnym wersji bipolarnej i unipolarnej (1).

Magnetoterapia jest stosunkowo młodą dyscypliną medycyny, a powszechność jej wykorzystywania w procesie leczniczym i profilaktyce skłania do prowadzenia badań doświadczalnych i przedklinicznych, które stanowić mogą wyjaśnienie obserwowanych efektów terapeutycznych, oraz umożliwić mogą poznanie mechanizmów oddziaływania pola magnetycznego na organizmy żywe. Prowadzenie badań doświadczalnych i klinicznych dotyczących zarówno korzystnych jak i negatywnych oddziaływań tej formy energii przyczyniają się do bezpiecznego stosowania magnetoterapii w lecznictwie.

Wśród wielu badań, dotyczących reakcji ustroju poddanego wpływom zewnętrznego pola magnetycznego, znajduje się wiele doświadczeń dotyczących efektów oddziaływania tego pola na parametry hematologiczne i biochemiczne krwi (2-5). Selmanoui i wsp. (2) stwierdzili, że pole magnetyczne o częstotliwości 50 Hz, indukcji 10 μT, nie wpływa na zawartość hemoglobiny, liczbę płytek krwi, krwinek czerwonych i białych u młodych mężczyzn. Podobnie Dasdag i wsp. (3) uważają, że pole magnetyczne niskiej częstotliwości nie wpływa na parametry hematologiczne i immunologiczne krwi u spawaczy. Natomiast w prowadzonych badaniach klinicznych odnośnie wpływu zabiegów wykorzystujących zmienne pole magnetyczne o wartościach indukcji porównywalnych z indukcją pola ziemskiego na stężenie wybranych elektrolitów u pacjentów poddanych tej formie leczenia, zaobserwowano znaczne zwiększenie stężenia jonów magnezu i potasu po cyklu zabiegów, natomiast stężenie jonów sodu i wapnia u badanych pacjentów nie zmieniły się (6).

Wśród pacjentów poddanych magnetoterapii znajdują się ludzie w różnym przedziale wiekowym, jak również pacjenci z różnymi schorzeniami współistniejącymi lub też stosujący różną farmakoterapię. Aby uniezależnić wyniki badań od diety, przyjmowanych środków farmakologicznych oraz sposobu życia pacjentów, zdecydowano przeprowadzić badania doświadczalne z użyciem modelu zwierzęcego.

Celem pracy było zbadanie wpływu pola magnetycznego stosowanego w magnetoterapii o zróżnicowanych parametrach na wybrane parametry biochemiczne krwi oraz gospodarkę elektrolitową u zwierząt doświadczalnych.

METODA I MATERIAŁ BADAWCZY

Materiał badawczy stanowiły zwierzęta − szczury (samce) rasy Wistar, w wieku 3-4 miesięcy, wyhodowane w zwierzętarni Wydziału Lekarskiego Uniwersytetu Medycznego w Łodzi. Masa ciała zwierząt wynosiła od 300 do 350 gram. Zwierzęta przebywały w standardowych warunkach (temperatura pokojowa, oświetlenie sztuczne 14 godzin i 10 godzin ciemności), w typowych, metalowych klatkach po 5 sztuk w klatce. Karmione były paszą granulowaną dla gryzoni Murigran i wodą ad libitum.

Zwierzęta (n=40) podzielono losowo na cztery grupy doświadczalne, które eksponowane były w zmiennym polu magnetycznym o parametrach:

• grupa I (n=10) zwierząt eksponowana była w polu magnetycznym o parametrach: kształt pola prostokątny, częstotliwość 40 Hz, indukcja 7 mT, czas działania pola 30 min,

• grupa II (n=10) − kształt pola prostokątny, częstotliwość 40 Hz, indukcja 7 mT, czas działania pola 60 min,

• grupa III (n=10) − kształt pola prostokątny, częstotliwość 20 Hz, indukcja 7 mT czas działania 60 min,

• a grupa IV (n=10) stanowiła grupę kontrolną.

Ekspozycja wykonywana była codziennie, przez 28 dni dla każdej grupy, z zachowaniem kolejności o tej samej porze dnia w godzinach 7.00-9.00. Pole magnetyczne generowane było przez aparat stosowany w magnetoterapii, typu MAGNETRONIK MF – 10, Elektronika i Elektromedycyna OTWOCK. Zwierzęta w plastikowych pojemnikach, nie ograniczających poruszania się, umieszczano we wnętrzu typowego aplikatora, stanowiącego skład zestawu do magnetoterapii. Dobór zastosowanych w pracy parametrów częstotliwości pola magnetycznego – 20 Hz i 40 Hz wynikał z analizy piśmiennictwa, które podaje, iż częstotliwości te należą do najczęściej stosowanych w zabiegach fizykalnych oraz w badaniach doświadczalnych opisanych w piśmiennictwie naukowym. Wartość indukcji 7 mT stanowiła średnią z najczęstszych wartości indukcji stosowanego pola magnetycznego w terapii i w badaniach eksperymentalnych (7-11).

W doświadczeniu wykonano badania wybranych parametrów obrazu morfologii krwi: liczby krwinek czerwonych, liczby krwinek białych, stężenia hemoglobiny oraz wybranych elektrolitów: Ca++, Na+, K+. Pomiary wykonywano czterokrotnie. Pierwszy pomiar wykonano przed rozpoczęciem ekspozycji na zmienne pole magnetyczne, następne pomiary wykonano po 14 i po 28 dniach działania pola magnetycznego, ostatnie badanie wykonano w 21 dni po zakończeniu doświadczenia.

Krew do badań morfologii pobierana była z żyły ogonowej szczura do probówek zawierających cytrynian sodu (3,2%), a następnie odwirowywana przez 20 min. Oznaczenia wybranych parametrów morfologicznych wykonano przy użyciu analizatora hematologicznego Micros OT 45 Firmy ABX DIAGNOSTIC. Do oznaczenia wybranych elektrolitów: jonów sodu, potasu i wapnia krew zwierząt pobierana była również z żyły ogonowej do heparynizowanych kapilar, a oznaczenia elektrolitów wykonano wykorzystując analizator równowagi kwasowo-zasadowej RAPIDLAB 348 Firmy Bayer.

Zachowanie odstępów 14 dni i nieprzekraczanie liczby pobierań próbek krwi 6-7 u badanych zwierząt, nie powodowało zmian w stężeniach badanych czynników i liczbę komórek krwi (12).

Jako miary statystyki opisowej stosowano: średnią arytmetyczną (x), odchylenie standardowe (SD), błąd standardowy (SE). Normalność rozkładu badanych parametrów weryfikowano testem Shapiro-Wilka. W przypadku rozkładów normalnych zastosowano testy parametryczne − test T dla prób zależnych, natomiast dla rozkładów nie spełniających krytetrium normalności zastosowano statystykę nieparametyczną − test Friedmana i współczynnik zgodności Kenalla oraz test par Wilcoxona. Dla określenia różnic międzygrupowych zastosowano test U Manna- Whitney’a. Za poziom istotności statystycznej przyjęto wartość p < 0,05.

WYNIKI BADAŃ

• Oznaczenie liczby krwinek białych

Zestawienie wartości średnich (x) i średniego odchylenia standardowego (SE) uzyskanych wyników oznaczenia liczby krwinek białych przedstawione są w tabeli 1.

W analizie statystycznej badań zastosowano test Scheffego. W obrębie badanego parametru − liczby krwinek białych stwierdzono we wszystkich eksperymentalnych grupach wzrost liczby krwinek białych po 14, jak i po 28 dniach działania pola magnetycznego niskiej częstotliwości. Na podstawie testu Scheffego wykazano, że obserwowany wzrost był statystycznie istotny po 14 (p=0,005) i po 28 dniach (0,017) działania pola magnetycznego, czyli ujawnia się zmienność badanego parametru w czasie. Natomiast obserwowane różnice w liczbie krwinek białych między poszczególnymi grupami nie są statystycznie istotne.

• Oznaczenie liczby krwinek czerwonych

Zestawienie wartości średnich (x) i średniego odchylenia standardowego (SE) uzyskanych wyników oznaczeń liczby krwinek czerwonych przedstawione są w tabeli 2. Zastosowano testy nieparametryczne − analizę Friedmana i współczynnik zgodności Kendalla. W obrębie badanego parametru − liczby krwinek czerwonych − obserwowana jest tendencja obniżenia liczby krwinek czerwonych pod wpływem działania pola magnetycznego niskiej częstotliwości w poszczególnych grupach badawczych. Największe zmniejszenie liczby krwinek czerwonych obserwowano w grupie II zwierząt (PM: f = 40 Hz, czas działania 60 min) po 14 dniach stosowania pola magnetycznego i jest statystycznie istotne przy p=0,007. Po 28 dniach zaobserwowano tendencję następowego wzrostu liczby krwinek czerwonych w poszczególnych grupach badawczych.

• Oznaczenie stężenia hemoglobiny

Zestawienie wartości średnich (x) i średniego odchylenia standardowego (SE) uzyskanych wyników oznaczeń stężenia hemoglobiny przedstawione są w tabeli 3. Zastosowano testy nieparametryczne - analizę Friedmana i współczynnik zgodności Kendalla. We wszystkich trzech grupach badawczych występuje podwyższenie stężenia hemoglobiny po 28 dniach stosowania pola magnetycznego niskiej częstotliwości. Wyniki są statystycznie istotne pomiędzy odpowiednimi pomiarami w obrębie badanych grup zwierząt doświadczalnych (p=0,003).

W toku analizy statystycznej porównań międzygrupowych stężenia hemoglobiny grup badawczych w stosunku do grupy kontrolnej (grupa IV) obserwowano wyniki statystycznie istotne po 28 dniach stosowania pola magnetycznego niskiej częstotliwości (p=0,005).

W obrębie poszczególnych grup występuje tendencja utrzymania podwyższonego poziomu stężenia hemoglobiny po zakończeniu działania pola magnetycznego.

• Oznaczenie elektrolitów osocza

jony sodu

Zestawienie wartości średnich (x) i średniego odchylenia standardowego (SE) uzyskanych wyników stężenia jonów sodu w osoczu zwierząt przedstawione są w tabeli 4. Zastosowano testy nieparametryczne − analizę Friedmana i współczynnik zgodności Kendalla. W obrębie grupy I zwierząt doświadczalnych poddanych działaniu zmiennego pola magnetycznego niskiej częstotliwości (f=40Hz,B=7 mT czas 30 min) zaobserwowano obniżenie stężenia Na+ po 14 dniach ekspozycji, różnica wynosi 8,6 mmol/l (p=0,0125).

W grupie II obniżenie stężenia jonów Na+ wyniosło 3,1 mmol/l, a w grupie III 3,2 mmol/l, jednak obserwowane różnice nie są statystycznie istotne. W grupie II (f=20Hz, B=7 mT czas 60 min) największe zmiany badanego parametru wystąpiły po 28 dniach ekspozycji − obniżenie stężenia Na+ wyniosło 4,4 mmol/l (p=0,0284). Na podstawie uzyskanych wyników badań można stwierdzić, iż największe zmiany w stężeniu jonów sodu pod wpływem pola magnetycznego występują w grupie I badanych zwierząt i są one silniej wyrażone niż w pozostałych grupach.

jony potasu

Zestawienie wartości średnich (x) i średniego odchylenia standardowego (SE) uzyskanych wyników oznaczenia stężenia jonów potasu w osoczu przedstawione są w tabeli 5. Zastosowano testy nieparametryczne − analizę Friedmana i współczynnik zgodności Kendalla. W obrębie grupy I (PM: f = 40 Hz, B= 7 mT, czas 30 min), występuje podwyższenie stężenia jonów K+ pod wpływem działania pola magnetycznego po 28 dniach różnica stężenia jonów potasu przed i po ekspozycji wynosi 1,335 mmol/l, (p=0,0332). W przypadku grupy II (PM: f = 40 Hz, B=7 mT, czas 60 min) wartości empiryczne statystyk nie ujawniają wyników istotnych − brak różnic między dokonanymi pomiarami w czasie stosowania pola magnetycznego. W grupie III natomiast, o parametrach stosowanego pola: f = 20 Hz, B=7 mT, czas 60 min, po 28 dniach ekspozycji stężenie jonów potasu jest znacząco wyższe, różnica wynosi 1,042 mmol/l (p=0,0093). Na podstawie przeprowadzonych badań można zaobserwować, iż pod wpływem zmiennego pola magnetycznego niskiej częstotliwości występują zmiany w stężeniu potasu u badanych zwierząt i najsilniej są one wyrażone w grupie I.

jony wapnia

Zestawienie wartości średnich (x) i średniego odchylenia standardowego (SE) uzyskanych wyników oznaczenia stężenia jonów wapnia w osoczu przedstawione są w tabeli 6. Zastosowano testy nieparametryczne − analizę Friedmana i współczynnik zgodności Kendalla. W obrębie grupy I nie stwierdzono istotnych zmian stężenia jonów Ca++. Natomiast w grupie II średnie stężenie jonów wapnia uległo obniżeniu po 14 dniach ekspozycji − różnica wyniosła 0,190 mmol/l (p=0,0069), a po 28 dniach działania zmiennego pola magnetycznego niskiej częstotliwości stężenie jonów wapnia zmniejszyło się o 0,194 mmol/l (p=0,019). W grupie III wystąpiło obniżenie stężenia jonów wapnia po 14 dniach działania PM – jest to najniższy wynik w obrębie grupy, a różnica stężenia jonów wapnia po 14 dniach ekspozycji wyniosła 0,423 mmol/l (p=0,0051). Obserwacja wyników badań gospodarki elektrolitowej u badanych zwierząt wskazuje na możliwość występowania pod wpływem pola magnetycznego niskiej częstotliwości zmian stężeń elektrolitów krwi.

DYSKUSJA

W badaniach własnych obrazu morfologii krwi, wykonanych na zwierzętach obserwowano zmniejszenie liczby erytrocytów szczególnie ujawniające się po 14 dniach oddziaływania pola magnetycznego o częstotliwości 40 Hz, indukcji 7 mT, czasie działania 60 min i następowe ich podwyższanie po 28 dniach ekspozycji. W przypadku poziomu leukocytów ujawnia się zmienność badanego parametru w czasie, nieznaczne podwyższenie ich liczby. Brak jest jednak różnic między poszczególnymi grupami. W oznaczaniu hemoglobiny zaobserwowano podwyższenie jej stężenia, szczególnie nasilone po 28 dniach działania pola magnetycznego we wszystkich grupach zwierząt.

Doniesienia literatury również nie wykazują znaczących zmian w zakresie badanych parametrów: liczby krwinek czerwonych, liczby krwinek białych, stężenia hemoglobiny, jednak nie są one również jednoznaczne (2, 3).

W części doświadczeń, wykonywanych na zwierzętach, które wystawione były na działanie pola magnetycznego o częstotliwości 50 Hz i indukcji 5 μT przez 32 tygodnie, nie stwierdzono odchyleń w obrazie morfologii krwi oraz nie zaobserwowano zmian w obrazie histologicznym wątroby, serca, węzłów chłonnych, tych zwierząt (3). Natomiast w innej pracy (13) oceniającej wpływ zmiennego pola magnetycznego niskiej częstotliwości na gospodarkę wodno-elektrolitową i obraz morfologii krwi zwierząt doświadczalnych uzyskano odmienne wyniki badań. U zwierząt tych poddanych działaniu pola magnetycznego o częstotliwości 20 Hz i indukcji 8 mT oraz 40 Hz i indukcji 4,5 mT przez 21 dni uzyskano znamienne zmniejszenie liczby erytrocytów, stężenia hemoglobiny oraz wartości hematokrytowej w stosunku do grupy kontrolnej. Również w oznaczeniu wybranych elektrolitów wyniki wskazują na możliwość występowania pod wpływem pola magnetycznego zmian stężeń elektrolitów, znamienne zmniejszenie stężenia wapnia oraz nieznaczne zmniejszenie stężenia fosforanów, wzrost stężenia potasu w surowicy zwierząt (13). Bonhomme-Faivre i wsp. (14) stosowali ELF o częstotliwości 50 Hz, indukcji 5 μT u myszy przez 350 dni i wykazali w 20 dniu ekspozycji wyraźne zmniejszenie liczby leukocytów, erytrocytów, limfocytów, monocytów oraz zmniejszenie zawartości hemoglobiny i hematokrytu, natomiast w 350 dniu nie zaobserwowano żadnych wyraźnych różnic w parametrach hematologicznych. Ostatnie badania Bonhomme-Faivre i wsp. (15) wykazały, że chroniczne wystawianie na działanie pola magnetycznego 0,2-6,6 μT może zmniejszać całkowitą liczbę krwinek białych i limfocytów CD4 zarówno u ludzi jak i u zwierząt (myszy).

U zwierząt poddanych działaniu zmiennego pola magnetycznego o częstotliwości 20 Hz i indukcji 8 mT oraz 40 Hz i indukcji 4,5 mT stosowanego przez 21 dni obserwowano znamienne zmniejszenie liczby erytrocytów, stężenia hemoglobiny oraz wartości hematokrytu w stosunku do grupy kontrolnej (13).

Stałe pole magnetyczne także wywiera wpływ na parametry hematologiczne krwi. Gorczyńska i Węgrzynowicz (16, 17) w doświadczeniach na świnkach morskich stwierdzili, że pole magnetyczne o indukcji 0,005 T stosowane przez godzinę w ciągu 7 dni przez 6 tygodni prowadzi do zmniejszenia liczby płytek krwi. Autorzy w dalszych badaniach (17) zaobserwowali, że zmiany te zależne są od wartości natężenia pola magnetycznego. W badaniach własnych wybranych elektrolitów we krwi zwierząt doświadczalnych uzyskano zmniejszenie stężenia jonów sodu i wapnia oraz podwyższenie stężenia jonów potasu. W innych doświadczeniach na zwierzętach wykazano, że pod wpływem pola elektrycznego i magnetycznego (60 Hz, 10 kV/m, 30 μT) następuje zmniejszenie w osoczu stężenia jonów magnezu i wzrost stężeń jonów Ca++ i fosforu. Stężenie jonów Mg, Cu, Zn, Na nie uległo zmianie. Natomiast w płynie mózgowo-rdzeniowym zmniejszyło się stężenie żelaza i manganu (18). Wcześniejsze badania Bawina i wsp. (19) wykazały, że ekstremalne pole magnetyczne niskiej częstotliwości zwiększa wypływ jonów wapnia z tkanki mózgowej kurczaka. Schober i wsp. (20) wykazali, że pole magnetyczne o częstotliwości 50 Hz (o kształcie sinusoidalnym i prostokątnym) powodowało obniżenie stężenia jonów wapnia już po jednym dniu ekspozycji. Natomiast pole magnetyczne o częstotliwości 10 Hz (prostokątne) wyraźnie obniżało stężenie jonów sodu i zwiększało stężenie jonów potasu w badanej grupie zwierząt.

Występowanie obserwowanego zjawiska − zmian w zakresie stężeń jonów Na+, K+, Ca++ pod wpływem zmiennego pola magnetycznego, autorzy wielu prac tłumaczą właściwościami fizycznymi tego pola, wskazując na efekt działania siły Lorentza (wywołującej ruch cząstek naładowanych) w postaci zmiany dystrybucji jonów w środowisku zewnątrz- i wewnątrzkomórkowym (21-24).

Prace innych autorów (25, 26) wyjaśniają zachodzące zmiany stężeń jonów sodowych, potasowych i wapnia w wyniku zmiany aktywności ATP-azo-zależnej pompy sodowo-potasowej błon komórkowych pod wpływem pola magnetycznego, które to zmiany zależne są od częstotliwości pola magnetycznego.       

Dokonując analizy wyników badań własnych można zaobserwować, iż występuje tendencja zmian w obrębie wybranych parametrów morfologii i stężeń elektrolitów w zależności od częstotliwości stosowanego pola magnetycznego oraz czasu jego oddziaływania. Najsilniej wyrażone zmiany w zakresie badanych parametrów obserwowane są dla częstotliwości pola magnetycznego 40 Hz i czasu ekspozycji 60 min. Cieślar i wsp. (13) przy tych samych częstotliwościach uzyskali podobne rezultaty.

Wyniki badań innych prac eksperymentalnych również wskazują na zależność zmian zachodzących w systemach biologicznych od parametrów stosowanego pola magnetycznego (23-29).

Efekty biologicznego oddziaływania zmiennego pola magnetycznego niskiej częstotliwości na organizmy żywe opierają się interakcji molekularnej wielu systemów tkankowych, komórkowych oraz na poziomie organelli komórkowych.

Wyjaśnienie tych mechanizmów stanowić może przedmiot dalszych badań w tej dziedzinie, oraz podstawę do efektywnego i bezpiecznego stosowania pól magnetycznych w terapii.

WNIOSKI

1. Zmienne pole magnetyczne niskiej częstotliwości wywołuje u zwierząt doświadczalnych zmiany parametrów morfologii krwi oraz zaburzenia gospodarki wodno-elektrolitowej, które ustępują po zakończeniu oddziaływania tego pola.

2. Parametry stosowanego pola magnetycznego niskiej częstotliwości mają wpływ na obraz morfologii krwi i gospodarkę elektrolitową badanych zwierząt doświadczalnych.

..............................................................................................................................................................

PIŚMIENNICTWO:

1.   Sieroń A.: Zastosowanie pól magnetycznych w medycynie. α-medica Press, Bielsko-Biała, 2000.

2.   Selmaoui B. et al.: Acute exposure to 50 Hz magnetic field does not affect hematologic or immunologic functions in healthy yung men: a circadian study. Bioelectromagnetics. 1996;17(5):364-72.

3.   Dasdag S. et al: Effects of extremely low frequency electromagnetic fields on hematological and immological parameters in welders. Arch. Med. Res. 2002;33(1):29-32.

4.   Margonato V. et al: Biologic effects of prolonged exposure to ELF electromagnetic fields in rats: II. 50 Hz magnetic fields. Bioelectromagnetics. 1995;16(6):343-55.

5.   Ubeda A. et al: Hematological changes in rats exposed to weak electromagnetic fields. Life Science. 1997;61(17):1651-6.

6.   Serafin P. i wsp.: Wpływ magnetostymulacji na zmiany stężenia wybranych elektrolitów u pacjentów z czynnikiem ryzyka choroby wieńcowej. Balneologia Polska. 1998;XXXX,3-4,13-17.

7.   Sieroń A. i wsp.: Leczenie owrzodzeń podudzi za pomocą zmiennego pola magnetycznego. Przegl. Dermatol. 1991;LXXVIII(3):196-200.

8.    Sieroń A., Glinka M.: Wpływ niskozmiennych pól magnetycznych na proces gojenia się ran. Balneologia Polska. 1999;XLI(1-2):75-81.

9.   Cieślar G. i wsp.: Zmiana reaktywności szczurów na termiczny bodziec bólowy pod wpływem zmiennego pola magnetycznego. Balneologia Polska. 1994;XXXVI(3-4):24-8.

10.   Wróbel P., Trabka R.: Zastosowanie impulsowego pola magnetycznego niskiej częstotliwości u pacjentów po artroskopowym usunięciu łąkotki przyśrodkowej. Fizjoterapia Polska. 2003;3(1):31-7.

11.   Murali N.S., Svatikova A., Somers V.K.: Cardiovascular physiology and sleep. 2003;8:36-58.

12.   Barański S. i wsp.: Układ krwiotwórczy zwierząt laboratoryjnych. PWN. Warszawa. 1962.

13.   Cieślar G. i wsp.: Wpływ zmiennego pola magnetycznego o niskiej częstotliwości na gospodarkę wodno-elektrolitową zwierząt doświadczalnych z uwzględnieniem wybranych parametrów morfologii krwi. Balneologia Polska. 1994;XXXVI;3-4:29-33.

14.   Bonhomme-Faivre L. et al: Alterations of biological parameters in mice chronically exposed to low-frequency (50 Hz) electromagnetic fields. Live Sci. 1998;62(14):1271-80.

15.   Bonhomme-Faivre L. et al.: Effects of electromagnetic fields on the immune system of occupationally exposed humans and mice. Arch Environ Helth. 2003;58(11):712-17.

16.   Gorczyńska E., Węgrzynowicz R.: The effect of magnetic fields on platelets, blood coagulation and fibrinolisis in guinea pigs. Physiol Chem Phys Med NMR. 1983;15(6): 459-68.

17.   Gorczyńska E.: The process of myleopoiesis in guinea pigs under conditions of static magnetic field. Acta Physiol Pol. 1987;38(5):425-32.

18.   Burchard J. F., Nguyen D. H., Blook E.: Macro- and trace  element concentrations in blood plasma and cerebrospinal fluid of dairy cows exposed to electric and magnetic fields. Bioelectromagnetics. 1999;20(6):358-64.

19.   Bawin. M., Adey W. R., Sabbot I. M.: Ionic factors in release of 45Ca++ from chicen cerebral tissue by electromagnetic fields. Proc Natl Actd Sci USA. 1978;75(12):6314-8.

20.   Schober A., Yanik M., Fischer G.: Electrolytic changes in the white mouse under the influence of weak magnetic fields.Zentralbl Bakteriol Mikrobiol Hyg [B]. 1982;176(4):305-15.

21.   Zhadin M.N.: Combined action of static and alternating magnetic fields on ion motion in macromolecule: theoretical aspects. Bioelectromagnetics. 1998;19(5):279-92.

22.   Zhadin M., Barnes F.: Frequency and amplitude windows in the combined action of DC and low AC magnetic fields on ion thermal motion in a macromolecule: Theoretical analysis. Bioelectromagnetics. 2005;26(4):323-30.

23.   Balcavage W. X. et al: A mechanism for action of extremely low freqency electromagnetic fields on biological systems. Biochem Biophys Res Commun. 1996;222(2):374-8.

24.   Panagopolulos D. J., Karabarbounis A., Margaritis L. H.: Mechanism of action of electromagnetic fields on cells. Biochem Biophys Res Commun. 2002;298(1):95-102.

25.   Loginov V. A.: The permeability of rat erythrocyte membranes for sodium and potassium ions during exposure to pulsed electromagnetic field under head-down-tilt hypokinesia. Aviakosm Ekolog Med. 1992;26(5-6):71-5.

26.   Blank M., Soo L.: Threshold for inhibition of Na, K – ATPase by ELF alternating currents. Bioelectromagnetics. 1992;13(4):329- 33.

27.   Binhi VN., Savin AV.: Molecular gyroscopes and biological effects of weak extremely low-freqency magnetic fields. Phys Rev E Stat Nonlin Matter Phys. 2002;65(5 Pt 1):051912.

28.   Godyak V.A., Alexandrovich B.M., Kolobov V.I.: Lorentz force effects on the electron energy distribution in inductively coupled plasmas. Phys Rev E Stat Nonlin Soft Matter Phys. 2001;64(2):026406.

29.   Tenforde T.S.: Biological interactions and potential heal effects of extremely-low-frequency magnetic fields from power lines and other common sources. Annu Rev Public Health. 1992;13:173-96.

..............................................................................................................................................................

Adres pierwszego autora:

Elżbieta Ciejka
NZOZ Centrum Rehabilitacji INTERMEDICUS
93-161 Łódź, ul. Kraszewskiego 7/9
e-mail: elzbietareh@interia.pl

Artykuł nadesłano: 18.07.2007
Zaakceptowano do druku: 22.11.2007