WSTĘP

Zespoły bólowe odcinka lędźwiowo-krzyżowego kręgosłupa w ostatnich latach stały się jednymi z najczęstszych dolegliwości współczesnego człowieka. Mają na nie wpływ uwarunkowania cywilizacyjne, rozwój motoryzacji, siedzący tryb życia, stres, a także brak czasu na odpoczynek, rekreację i uprawianie sportów.

Według doniesień The Swedish Council on Technology Assesment In Heath Care opublikowanych w 2000 roku należy je również powiązać ze złymi warunkami psychosocjalnymi występującymi zarówno w życiu prywatnym jak i brakiem satysfakcji z wykonywanej pracy (1, 2, 3).

Dolegliwości te dotyczą dużej części społeczeństwa w wieku produkcyjnym, co stanowi jeden z głównych powodów absencji w pracy. Z licznych badań wynika, że 60-80% populacji w krajach rozwiniętych ma incydenty bólowe kręgosłupa w różnych okresach życia i z różną częstotliwością. Problem ten dotyka coraz młodszych ludzi, a nawet dzieci (4).

Za najczęstszą przyczynę niezdolności do pracy uznano dyskopatie oraz zmiany zwyrodnieniowe kręgosłupa. Przeważnie są to dolegliwości epizodyczne, które jednak u około 10% mogą przejść w chroniczne bóle krzyża; 90% chorych wraca do dobrej kondycji i do pracy w ciągu 2 miesięcy. Jednak choroba może mieć charakter nawrotowy, a każdy rzut bólów krzyża zwiększa ryzyko wystąpienia następnego (5, 6, 7).

Większość z tych osób wymaga przede wszystkim zmiany trybu życia, przestrzegania zasad ergonomii w pracy, w domu oraz prawidłowej diety. Zasady te powinny być wpajane już od najmłodszych lat, aby nie dopuścić do zaburzeń funkcjonalnych zwłaszcza wtedy, gdy mamy do czynienia ze szczególnymi obciążeniami statycznymi i dynamicznymi, gdyż może to doprowadzić do pogorszenia funkcji, dolegliwości bólowych, a nawet do niewydolności kręgosłupa.

Bardzo ważne jest również wczesne wykrywanie chorób i dysfunkcji, prawidłowa diagnoza, leczenie i rehabilitacja (8, 9).

Cel: Celem pracy jest porównanie działania przeciwbólowego magnetoterapii z prądami diadynamicznymi w leczeniu zespołów bólowych odcinka lędźwiowo-krzyżowego kręgosłupa.

Materiał i metody: Badaniami objęto 42 osoby, które ze względu na rodzaj wykonywanego zabiegu podzielono na dwie 21-osobowe grupy. U wszystkich badanych wykonano 10 zabiegów, w grupie A – zabieg magnetoterapii, w grupie B – zabieg prądami diadynamicznymi. Większość badanych stanowiły kobiety – 64 %.

Metodyka zabiegów prądami diadynamicznymi

Zabiegi wykonano aparatami: Stymat S-210, Stymat S-210 Aries S. Zabiegi wykonywane były raz dziennie przez 10 dni, z przerwami na soboty i niedziele. W czasie zabiegów zastosowano następujący zestaw prądów: DF-3min, CP-3min, LP-3min. Dawka prądu stałego nie przekraczała 3 mA, a dawkę prądu impulsowego ustalano do subiektywnych odczuć pacjenta. Do zabiegów używano elektrod płaskich układając je w okolicy bólowej danego odcinka kręgosłupa – przykręgosłupowo.

Metodyka zabiegów magnetoterapii

Zabiegi wykonano aparatami: Magnetronic MF-8; Magnetronic MF-10. Pacjenci korzystali z zabiegów raz dziennie przez 10 dni, z przerwami na soboty i niedziele. Zabiegi magnetoterapii wykonywano przy użyciu aplikatora cewkowego – 500 mm; natężenie pola 30-100%, częstotliwość – 5-40 Hz, czas zabiegu 15 minut.

Bezpośrednio przed oraz po serii zabiegów ocenie poddano subiektywne odczucie bólu oraz poziom stresu pacjentów za pomocą wzrokowo- analogowej skali bólu VAS (Visual Analogue Scale) połączonej z numeryczną skalą VNRS (Verbal Numerical Rating Scale), alternatywnej skali VAS w postaci rysunkowej oraz skali stresu bólowego PDS (Pain Distres Scale) Johnsona.

Ocenę statystyczną przedstawiono w postaci średnich odchyleń standardowych. Istotność różnic zmiennych analizowano wg testu U Manna-Whitneya i testu kolejności par Wilcoxona, za znamienne przyjęto różnice, dla których p<0,05.

WYNIKI

Zaobserwowano, że poziom stresu i bólu uległ znacznemu obniżeniu po zabiegach w obu grupach badanych: o ok. 30 % w grupie A i ok. 36% dla VAS, i 26% dla poziomu stresu w grupie B (p<0,001). Analizując istotne korelacje w badanych grupach zaobserwowano wyraźną zależność między liczbą zabiegów a wiekiem badanych (R=0,65, p<0,05).

Porównanie zmian w grupie Magnetronik

Na podstawie wyników z ankiety przed i po terapii, możemy porównać wartości poziomu bólu i stresu.

Zarówno poziom bólu zaznaczany w skali VAS jak też w sposób alternatywny (symboliczny), pokazał istotny spadek subiektywnej oceny bólu po zakończeniu terapii (ryc. 1, tab. 1) z poziomu 6,0476 do 2,8571 dla VAS i z 3,0476 do 1,3333 dla VAS zmierzonego drugą metodą (VAS alt).

Zaobserwowano, że zarówno poziom stresu jak i bólu uległ znacznemu obniżeniu po terapii zmiennym polem magnetycznym średnio o ok. 30 % (ryc. 3).

Porównanie zmian w grupie DD

Zarówno poziom bólu zaznaczany w skali VAS jak też w sposób alternatywny (symboliczny) pokazał istotny spadek subiektywnej oceny bólu po zakończeniu terapii (ryc. 4, tab. 2) z poziomu 5,8571 do 2,4286 dla VAS i z 2,9524 do 1,4048 dla VAS zmierzonego drugą metodą.

Poziom stresu w grupie DD także istotnie spadł z poziomu 5,3810 do poziomu 2,7619 (ryc. 5, tab. 2).

Zaobserwowano, że zarówno poziom stresu jak i bólu uległ znacznemu obniżeniu po serii zabiegów prądami diadynamicznymi średnio o ok. 36 % dla VAS i 26% dla stresu (ryc. 6).

Porównanie korelacji w grupach

Analizując istotne korelacje w badanych grupach zaobserwowano wyraźną różnicę w zależności między pyt. 3 (po którym zabiegu poczuł pacjent poprawę), a wiekiem badanych.

W grupie Magnetronik wystąpiła średnio silna dodatnia korelacja między tymi parametrami, natomiast w grupie DD nie stwierdzono takiej zależności (ryc. 7, tab. 3) w grupie Magnetronik osoby mające więcej lat później odczuły zmniejszenie dolegliwości bólowych niż osoby młodsze, które już po 3-5 zabiegu odczuły poprawę. W grupie DD brak takiej zależności i wiek nie koreluje z liczbą wykonanych zabiegów. Nie stwierdzono żadnych innych zależności w obu grupach badanych.

Porównanie tych samych parametrów między grupami Magnetronik i DD

Porównując te same parametry w obu grupach nie zaobserwowano żadnych istotnych statystycznie różnic (szczegółowe dane przedstawia tab. 4), co oznacza że trudno wyróżnić którąś z metod jako wyraźnie skuteczniejszą. Najbliższy różnicy statystycznej okazał się numer zabiegu, po którym pacjent odczuwa poprawę, co może świadczyć o innym odczuciu przez pacjenta terapii prądami DD (pacjent w czasie zabiegu odczuwa wyraźne mrowienie, a braku odczuwalnego efektu przy terapii polem magnetycznym (zabieg polem magnetycznym nie jest odczuwany przez pacjenta).

DYSKUSJA

Autorzy różnych prac są zgodni, że fizykoterapia odgrywa ogromną rolę w kompleksowym leczeniu zespołów bólowych kręgosłupa. Dobór rodzaju zabiegu zależy nie tylko od rozpoznania i okresu choroby, uwzględnienia ewentualnych przeciwwskazań, ale także od dostępności aparatury i doświadczenia lekarza kierującego na zabiegi.

Zaprezentowane wyniki zastosowanych zabiegów fizjoterapeutycznych w leczeniu dolegliwości bólowych narządu ruchu, dowodzą znacznej skuteczności leczenia fizykalnego, co znajduje potwierdzenie w literaturze.

Pyszora i Kujawa wykazały, że prądy diadynamiczne stanowią ważny element leczenia zespołów bólowych kręgosłupa. Średnie nasilenie bólu uległo zmniejszeniu, a w porównaniu z zabiegami ultradźwiękami i prądami interferencyjnymi, największą poprawę uzyskano u pacjentów poddawanych zabiegom prądami diadynamicznymi (10).

Mokronowska i Straburzyńska-Lupa w przeprowadzonej analizie porównawczej skuteczności poszczególnych metod fizjoterapii w chorobach narządu ruchu wykazały, że magnetoterapia okazała się najbardziej skuteczna w leczeniu zmian zwyrodnieniowych odcinka lędźwiowo-krzyżowego kręgosłupa. U chorych leczonych polem magnetycznym nastąpiło zmniejszenie nasilenia i częstotliwości występowania bólu, redukcja leków przeciwbólowych i poprawa sprawności ruchowej (11).

Magnetoterapia była również najbardziej skuteczną metodą w leczeniu zmian zwyrodnieniowych w analizowanej przez Bilskiego i Bednarka populacji górników węgla kamiennego. W pracy przedstawiono analizę skuteczności metod fizjoterapii zastosowanych w wybranej populacji górników wraz z oceną obciążenia ich układu ruchu oraz analizą skutków pracy w takich warunkach. W wyniku przeprowadzonych badań stwierdzono, że najczęściej zgłaszanymi dolegliwościami układu ruchu były dolegliwości dotyczące odcinka lędźwiowo-krzyżowego kręgosłupa (12).

Borowicz i wsp. potwierdzili pozytywny wpływ magnetoterapii w leczeniu pacjentów po 60 roku życia z chronicznymi bólami krzyża (13).

Zytkowski w grupie chorych z bólami kręgosłupa porównał klasyczną akupunkturę z zabiegami prądami diadynamicznymi, prądami interferencyjnymi i impulsowym polem magnetycznym małej częstotliwości. Oddziaływanie analgetyczne wszystkich metod było porównywalne (14).

Przeciwbólowe działanie zabiegów prądów diadynamicznych i magnetoterapii zostało udowodnione w wielu pracach badawczych. Potwierdzają to również przeprowadzone badania, które dotyczyły porównania działania przeciwbólowego magnetoterapii i prądów diadynamicznych w leczeniu zespołów bólowych dolnego odcinka kręgosłupa.

W grupie osób poddanej magnetoterapii nastąpił istotny spadek subiektywnej oceny bólu po zakończeniu terapii dla VAS z poziomu 6,04 do 2,85, a dla VAS zmierzonego drugą metodą (VAS alt) spadek z 3,04 do 1,33. Poziom stresu w tej grupie także istotnie obniżył się z poziomu 5,09 do poziomu 2,23. Porównując zarówno ból jak i stres okazało się, że ich poziomy znacząco uległy obniżeniu średnio o ok. 30%.

W grupie osób poddanej terapii prądami diadynamicznymi poziom bólu w skali VAS po zakończeniu terapii uległ obniżeniu z poziomu 5,85 do 2,42. Również VAS alternatywny (symboliczny) pokazał istotny spadek subiektywnej oceny z 2,95 do 1,40. Poziom stresu w grupie także istotnie obniżył się z poziomu 5,38 do poziomu 2,76. Porównanie bólu i stresu wykazało, że ich poziomy znacząco uległy obniżeniu średnio o około 36% dla VAS i 26% dla stresu.

Porównując te same parametry w obu grupach nie zaobserwowano żadnych istotnych statystycznie różnic, co oznacza, że trudno wyróżnić którąś z tych metod jako wyraźnie skuteczniejszą.

Mimo licznych pozytywnych i zachęcających wyników badań klinicznych, wiele pytań pozostaje nadal bez odpowiedzi. Utrudnia je fakt, że bóle kręgosłupa są zespołem chorobowym o różnej etiologii i patogenezie, a w kompleksowym leczeniu stosuje się najczęściej terapię wieloma zabiegami fizykoterapeutycznymi oraz inne formy terapii i każdy czynnik ma wpływ na ostateczny wynik leczenia.

Pojawiają się również wyniki badań, które sceptycznie oceniają wartość jakiejkolwiek fizykoterapii w uszkodzeniach krążka międzykręgowego. Ich autorzy uważają, że proces zdrowienia ustępuje sam bez żadnego leczenia, natomiast zabiegi fizykalne nie przynoszą istotnych efektów (15).

Podkreśla się natomiast, że brak jest długoterminowych kontrolowanych badań, które pozwoliłyby wyciągnąć wnioski, co do skuteczności poszczególnych zabiegów.

Dlatego warto jest kontynuować badania na większej liczbie osób i bacznie obserwować wyniki, aż do pełnej weryfikacji naukowej.

WNIOSKI

Zastosowanie prądów diadynamicznych, jak i magnetoterapii jest równie skuteczną metodą w zmniejszaniu dolegliwości bólowych u osób z zespołami bólowymi dolnego odcinka kręgosłupa.

Uzyskane wyniki stanowią podstawę do prowadzenia randomizowanych badań prospektywnych z udziałem liczebniejszej grupy badanej.

..............................................................................................................................................................

PIŚMIENNICTWO

1.    Hurri A.: The Swedisch back school In chronic low back pain. II. Factors predicting the outcome. Scand. J. Rehabil. Med. 1989; 21(1): 41-44.

2.    Nachemson A.: Chronic pain- the end of the welfare state? Qual. Life Res. 1994: 3:11-17.

3.    Nachemson A. Jonsson E. van Tulder M.: Neck pain am evidence based review. Back Pain 2000; 145:6-7.

4.    Ratajczak B.i wsp.: Porównanie mikroprądów i prądów diadynamicznych w leczeniu zespołów bólowych lędźwiowego odcinka kręgosłupa. Fizjoterapia 2005; 13(2) STR66-75).

5.    Deyo R.A.: Fads In the treatment of low back pain. N. Engl. J. Med. 1991; 325:1039-1040.

6.    Happach M. i wsp.: Bóle krzyża u pracowników bankowych. Analiza psychologiczna i uwarunkowania społeczne. Reumatologia 2000; 38(1) 59-60.

7.    Bombardier C. et al.: A guide to interpreting epidemiologic studies on the etiology of back pain. Spine 1995; (19):2047-2056.

8.    Kiwerski J., Fiutko R.: Bóle kręgosłupa. Wyd. II. PZWL Warszawa 2005 r. (43; 44; 74; 79-81,104;106; 110; 129; 187).

9.    Dziak A.: Bolesny krzyż. Wyd. Medicina Sportiva Kraków 2003 r. Wydanie I

10.    Pyszora A., Kujawa J.: Zastosowanie elektroterapii w leczeniu bólu. Polska Medycyna Paliatywna, 2003, 2 (3); (167-173).

11.    Mokronowska J., Straburzyńska- Lupa A.: Ocena skuteczności przeciwbólowej zmiennego pola magnetycznego małej częstotliwości w leczeniu chorób narządu ruchu w świetle badań własnych. Nowiny Lekarskie, 2002, 71 (6), 328-333.

12.    Bilski B., Bednarek A.: Choroby układu ruchu, a skuteczność leczenia fizjoterapeutycznego u górników kopalni węgla kamiennego. Medycyna Pracy, 2003; 54 (6): 503- 509.

13.    Borowicz A.M.: Wpływ magnetoterapii na objawy bólowe u pacjentów z bólami dolnego odcinka kręgosłupa. Medycyna Rodzinna, 2008, 11(1): 2-5.

14.    Zytkowski A.: Leczenie pacjentów z bólami krzyża – ocena wyników stosowania akupunktury i innych metod fizjoterapii. Akupunktura Polska, 2003; (1): 1003-1014, 6 Kongres Akupunktury.

15.    Zytkowski A.: Leczenie pacjentów z bólami krzyża – ocena wyników stosowania akupunktury i innych metod fizjoterapii. Akupunktura Polska, 2002; (1) 886- 896.

..............................................................................................................................................................

Adres do korespondencji:

Izabela Korabiewska
Zakład Rehabilitacji Oddziału Fizjoterapii II WL
Warszawskiego Uniwersytetu Medycznego
ul. Solec 57
00-424 Warszawa
mail: iza.korabiewska@op.pl

Artykuł nadesłano: 15.01.2010
Zaakceptowano do druku: 23.02.2010