WSTĘP

Już w XV wieku Kopalnia Soli w Wieliczce wzbudzała zainteresowanie lekarzy.

W pierwszej połowie XIX w. Wieliczka była pierwszym w Polsce uzdrowiskiem solankowym o międzynarodowej sławie. W latach 1838-1846 funkcjonował w Wieliczce Zakład Kąpieli Solankowych w którym prowadzone było leczenie balneologiczne, pitne oraz inhalacyjne. Twórcą i założycielem uzdrowiska był lekarz wielickiej kopalni Feliks Boczkowski, który jako pierwszy twierdził, że dla chorych na płuca długie przebywanie w podziemiach kopalni wielickiej jest skuteczniejszą metodą leczenia niż wprowadzone wówczas do medycyny inhalacje solankowe.

W latach 1846-1948 w czasach ruchów wolnościowych uzdrowisko podupada. Po śmierci Boczkowskiego w czasie epidemii cholery w 1855 r. uzdrowisko zlikwidowano.

Czyniono liczne starania o reaktywację uzdrowiska, jednak dopiero po ponad stu latach, nastąpił ponowny jego rozkwit (2).

Obserwacje i doświadczenia prekursora leczenia podziemnego Feliksa Boczkowskiego kontynuuje od 1958 prof. Mieczysław Skulimowski. Przez wiele lat prowadzi badania naukowe i eksperymenty kliniczne, efektem których było opracowanie nowej metody leczenia i rehabilitacji schorzeń dróg oddechowych, którą nazwał subterraneoterapią. Metoda ta wzbudziła wielkie zainteresowanie i uznanie wśród specjalistów krajowych oraz zagranicznych, którzy często subterraneoterapię nazywali „ metodą Skulimowskiego” (8).

Na świecie obok Skulimowskiego, za pionierów subterraneoterapii uważa się również dr. med. Karla H. Spannagela (Niemcy), dr. med. Martina Kirchknopfa (Węgry), dr. med. Georgi K. Ikonomova (Bułgaria), prof. dr. med. Renato Martinetii, dr. med. Alberto Scaturro (Włochy), prof. dr med. Andre Horvatha, dr med. Bala Palffy (Rumunia) oraz geologa Wade V. Lewisa (USA)(8).

Kolebką ruchu naukowego w dziedzinie subterraneoterapii była jednak Wieliczka. W 1963 r. w Wieliczce powołano pierwsze na świecie Towarzystwo Naukowe Klimatoterapii Podziemnej. W roku 1964 powstaje w Kopalni Soli w Wieliczce pierwsze w kraju i na świecie podziemne Sanatorium Alergologiczne „Kinga”, później w specjalnie adaptowanych podziemnych komorach solnych Szpitala „Kinga”. Podstawową stosowaną metodą leczenia była subterraneoterapia, wzbogacona później o rehabilitację leczniczą. Największą grupę pacjentów Sanatorium „Kinga” stanowili chorzy z astmą oskrzelową i przewlekłymi chorobami układu oddechowego. Nowa metoda leczenia polegała na poddaniu chorych specyficznemu działaniu intensywnych bodźców natury fizycznej, chemicznej i biologicznej, występujących tylko w głębi ziemi o złożonej naturalnej strukturze synergistycznej oraz biodynamice środowiska podziemnego. Unikalna biodynamika atmosfery podziemnej wynika bowiem ze złożonego wzajemnego oddziaływania temperatury, wilgotności, ciśnienia atmosferycznego, ruchu i jonizacji powietrza, własności izolacyjnych i ochronnych przestrzeni podziemnej oraz własności biodynamicznych składników atmosfery w głębi ziemi.

Na podstawie wieloletnich doświadczeń klinicznych Skulimowski określił zakres wskazań do subterraneoterapii. Obejmowały one przede wszystkim choroby układu oddechowego, krążenia. Planował po przeprowadzeniu badań klinicznych późniejsze poszerzenie profilu leczenia o choroby układu nerwowego, ruchowego oraz zaburzeń metabolicznych. Plany te niestety nie doczekały się realizacji z powodu Jego nagłej śmierci (8).

Profesor Skulimowski przeprowadził szczegółową analizę warunków mikroklimatycznych panujących w komorach solnych Wieliczki. Z czynników terapeutycznych największe znaczenie przypisał zwiększonemu ciśnieniu atmosferycznemu (o 20 mm Hg w stosunku do panującego na powierzchni ziemi). Jego wzrost powoduje przede wszystkim zwiększenie ciśnienia parcjalnego tlenu, nawet przy spadku jego zawartości objętościowej, jaki stwierdza się w wyrobiskach górniczych. Zjawisko to jest znaczącym składnikiem terapeutycznym w stanach patologicznych, w których niezbędna jest stała podaż odpowiedniej ilości tlenu.

Inne czynniki terapeutyczne to m.in. aerosol chlorkowosodowy, ujemna jonizacja atmosfery podziemnej, wyrównana stała temperatura o dużej wilgotności względnej (80-90%), brak promieniowania słonecznego, brak alergenów organicznych oraz związków toksycznych. O leczniczej wartości mikroklimatu komór leczniczych Kopalni Soli w Wieliczce decyduje wysokie wysycenie aerozolu kopalnianego kryształami NaCl. Aerosol chlorkowosodowy występujący w powietrzu podziemnych komór solnych pochodzi z nieustannie zachodzącego procesu ługowania przez wilgotne powietrze skał solnych. Cząsteczki NaCl mogą również pochodzić od zasolonych wód stojących, źródeł i cieków solankowych. Jego działanie przeciwzapalne i przeciwalergiczne wpływa na gospodarkę mineralną ustroju i regulująco na układ nerwowy wegetatywny (8).

Bardzo duże znaczenie przypisuje się naturalnej ujemnej jonizacji atmosfery podziemnej, zwłaszcza gazów: tlenu (O2), tlenu atomowego (O), wodoru (H). Ujemna jonizacja wpływa pozytywnie na wegetatywny układ nerwowy, hormonalny oraz aktywność motoryczną grup mięśniowych, powodując m.in. zmniejszenie zużycia tlenu, wzrost aktywności biologicznej i obniżenie ciśnienia tętniczego krwi. Prawdopodobnie dochodzi do modyfikacji czynności wydzielniczej kory nadnerczy oraz zmniejszenia aktywności układu przywspółczulnego.

Obecnie tradycje lecznictwa podziemnego kontynuuje Podziemny Ośrodek Rehabilitacyjno- Leczniczy w Kopalni Soli w Wieliczce. Pobyty lecznicze kilku- lub kilkunastodniowe odbywają się 135 m pod ziemią w Komorze Jeziora Wessel. Kuracjusze codziennie spędzają ok. 6,5 godziny w komorach solnych.

Pomimo wielu obserwacji i doniesień o korzystnym wpływie mikroklimatu Kopalni Soli w Wieliczce na układ oddechowy, schorzenia dermatologiczne i pulmonologiczne o podłożu alergicznym, do tej pory nie przeprowadzono dokładnej analizy jego wpływu na parametry fizjologiczne, biochemiczne i układ hormonalny człowieka. Profesor Skulimowski we wstępnych badaniach wykazał, że układ neurosekrecyjny podwzgórza oraz kora nadnerczy zmieniają swoją budowę histologiczną u zwierząt przetrzymanych w podziemnych komorach (6, 7).

Postanowiono więc sprawdzić czy przebywanie w poziemnych komorach solnych ma wpływ na parametry fizjologiczne, biochemiczne i hormonalne człowieka.

METODYKA BADAŃ

Celem badania była ocena i analiza wpływu mikroklimatu podziemnego na gospodarkę lipidową człowieka oraz wytypowane hormony. Grupę badanych stanowili rodzice młodocianych kuracjuszy przebywający, jako opiekunowie na czternastodniowym turnusie wypoczynkowym w Podziemnym Ośrodku Rehabilitacyjno-Leczniczym (PORL) w Kopalni Soli w Wieliczce. Badanie przeprowadzono w Komorze Jeziora Wessel znajdującej się 135 m pod ziemią, na poziomie trzecim kopalni. Głównym kryterium doboru uczestników był ich stan zdrowia. Do badań kwalifikowano osoby zdrowe. Charakterystykę antropometryczną uczestników badań przedstawiono w tabeli 1.

Przed rozpoczęciem pobytu w komorach solnych przeprowadzono badanie internistyczne oraz laryngologiczne każdego z uczestników, ze szczegółowym wywiadem dotyczącym historii medycznej uczestnika, mającej na celu wykluczenie osób z chorobami przewlekłymi. Kwalifikację do badania przeprowadzano w dniu poprzedzającym rozpoczęcie turnusu. Każda osoba zakwalifikowana do badań została zapoznana z warunkami przebiegu eksperymentu i wyraziła świadomą zgodę na swoje uczestnictwo. W badaniu uczestniczyło 18 osób. Badanie obejmowało łącznie czternaście 6,5-godzinnych pobytów, w kolejnych dniach roboczych. W analizach statystycznych otrzymanych wyników badań przyjęto poziom istotności p = 0,05.

Przed rozpoczęciem zabiegów w komorze solnej (ozn._P) i po ich zakończeniu (_K) przeprowadzono badania biochemiczne krwi obejmujące wyznaczenie poziomu m.in.:

• cholesterolu całkowitego (ozn. chol–C) [mmol/l],

• cholesterolu HDL (HDL) [mmol/l],

• trójglicerydów (TG)[mmol/l],

• trójjodotyroniny (T3) [ng/ml],

• kortyzolu [nmol/l],

• hormonu wzrostu (HGH) [ng/ml],

• serotoniny [ng/ml] (ryc. 2).

Po wykonaniu badań parametrów lipidowych otrzymano macierz wyników pierwotnych o wymiarach 6 (ilość analizowanych zmiennych zależnych) na 18 przypadków oraz macierz wyników pierwotnych stężeń hormonów o wymiarach 8 na 18 przypadków. Wyniki poddano analizie statystycznej z wykorzystaniem pakietu komputerowego Statistica 8.1.

Po usunięciu błędów w macierzy pierwotnej wyników dla wszystkich zmiennych wyznaczono statystyki opisowe (średnią, medianę, minimum, maksimum, odchylenie standardowe) (tab. 1, 4).

Do badania rodzaju rozkładu zmiennych zależnych zastosowano test Kołmogorowa- Lillieforsa oraz Shapiro-Wilka. Na podstawie analizy stwierdzono, że większość zmiennych posiada rozkład normalny. Zgodnie z algorytmem wyboru testu istotności różnic dla zmiennych zależnych posiadających rozkład normalny stosowano test t-Studenta. Dla zmiennych nieposiadających rozkładu normalnego zastosowano nieparametryczny test Wilcoxona.

WPŁYW MIKROKLIMATU PODZIEMNEGO NA PROFIL LIPIDOWY KRWI

Wyniki analiz statystycznych profilu lipidowego krwi przedstawiono w tabelach 2, 3, 4 i analizy graficzne na rycinie 3.

Wykonane analizy statystyczne wskazują, że mikroklimat podziemny powoduje istotny statystycznie spadek poziomu cholesterolu całkowitego i nieistotny statystycznie – ale z zastanawiająco wysoką frakcją zmian – wzrost cholesterolu HDL (u 73,3% próby) oraz spadek poziomu trójglicerydów (u 66,6%).

WPŁYW MIKROKLIMATU PODZIEMNEGO NA HORMONY SUROWICY KRWI

Wyniki analiz statystycznych zmian poziomu hormonów w surowicy krwi przedstawiono w tabelach 5, 6, 7 i analizy graficzne na rycinie 4. Wykonane analizy statystyczne wskazują, że mikroklimat podziemny powoduje istotny statystycznie spadek stężenia T3 oraz wzrost stężenia serotoniny.

WNIOSKI

Po przeprowadzonych badaniach i analizach wyników stwierdzono, że mikroklimat podziemny Komory Jezioro Wessel Uzdrowiska Kopalni Soli w Wieliczce powoduje zmiany stężeń parametrów gospodarki lipidowej człowieka oraz związanych z nią hormonów:

• W profilu lipidowym krwi (tab. 1 i 3):

istotny statystycznie spadek wartości cholesterolu całkowitego [mmol/l] z wartości 5,604±1,075 do wartości 5,359±0,898 z frakcją spadku u 80% próby z prawdopodobieństwem testowym p< 0,033,

nieistotny statystycznie:

Wzrost wartości cholesterolu HDL u 73,3% próby.

Spadek wartości trójglicerydów u 66,65.

• W badaniach hormonów:

Istotne statystycznie zmiany:

Spadek stężenia kortyzolu [nmol/l] z wartości 647,015± 185,413 do wartości 477,824±175,282 z frakcją spadku u 91% próby z prawdopodobieństwem testowym p< 0,0025 (tab. 6).

Wzrost stężenia hormonu wzrostu [ng/ml] z wartości 0,255±0,201 do wartości 0,630±0,511 z frakcją wzrostu u 83% próby z prawdopodobieństwem testowym p< 0,0370 (tab. 6).

Nieistotny statystycznie (ale z zastanawiająco wysoką frakcją zmian):

Spadek stężenia trójjodotyroniny [ng/ml] z frakcją spadku u 76,92% próby (tab. 6).

Wzrost stężenia serotoniny [ng/ml] z frakcją wzrostu u 61, 54% próby (tab. 6).

Wstępne doniesienia pozwalają przypuszczać że przebywanie w atmosferze podziemnej Kopalni Soli w Wieliczce ma korzystny wpływ na gospodarkę lipidową człowieka.

Mikroklimat podziemny wpływa na układ endokrynny człowieka.

DYSKUSJA

Na podstawie dokonanego przeglądu literatury założono, że klimat środowiskowy kopalni zasadniczo różni się od klimatu na powierzchni ziemi, co może mieć wpływ na temperaturę ciała, ciśnienie tętnicze, tętno, masę ciała, zawartość tkanki tłuszczowej oraz parametry biochemiczne i wybrane hormony. Wiadomo, że w sprawnie funkcjonującym organizmie zapotrzebowanie energetyczne niezbędne do utrzymania podstawowej przemiany energii, wytwarzania ciepła, wykonywania pracy oraz metabolizmu dostarczonego pokarmu jest regulowane przez ośrodkowy układ nerwowy pod wpływem endogennych bodźców metabolicznych i środowiskowych. Wszelkie zmiany w środowisku zewnętrznym człowieka jak np. niska temperatura, różnice w stężeniach mikroelementów będą wpływały na zmiany metabolizmu celem utrzymania homeostazy organizmu.

Dynamiczny stan równowagi energetycznej ustroju jest kontrolowany przez współdziałanie układu hormonalnego i nerwowego układu autonomicznego. W stanach zwiększonego zapotrzebowania energetycznego (np. w celu utrzymania stałej temperatury ciała) zostają uruchomione rezerwy energetyczne komórek tłuszczowych. Przemianę gospodarki lipidowej, w tym biosyntezę i przemianę poszczególnych frakcji lipidowych surowicy krwi kontrolują liczne hormony, m.in. aminy katecholowe zarówno bezpośrednio wpływające na lipolizę jak i pośrednio poprzez aktywację osi podwzgórze-nadnercza czy hormony tarczycy i endogenne glikokortykosteroidy sprzyjające lipolizie. Energetyczne przemiany węglowodanów i lipidów łączą się w wielu punktach i wzajemnie uzupełniają. Można nawet mówić o ogólnoustrojowej homeostazie energetycznej, polegającej na stałym dostosowywaniu zaopatrzenia tkanek w substraty energetyczne zgodnie z istniejącym zapotrzebowaniem. Mechanizmy te są precyzyjnie regulowane na poziomie narządów dzięki integrującemu działaniu
hormonów.

Potocznie „cholesterolem” nazywa się pokrewne substancje lipidowe występujące w osoczu krwi, a wśród nich w znacznych ilościach trójglicerydy, cholesterol, fosfolipidy i wolne kwasy tłuszczowe. Są one źle rozpuszczalne w wodzie i w płynach ustrojowych są uformowane w zespoły lipidowo-białkowe, nazywane lipoproteinami. Nie są one cząsteczkami w rozumieniu chemicznym, lecz cząstkami na różnym stopniu zaawansowania przemian metabolicznych i spełniają wiele funkcji w organizmie. Lipoproteiny zawierają w różnych proporcjach cholesterol całkowity, trójglicerydy, fosfolipidy oraz białko (zwane apoproteiną) i spełniają wiele funkcji w organizmie.

Cholesterol jest substancją tłuszczową, która w warunkach fizjologicznych występuje w organizmie człowieka i jest niezbędna do jego prawidłowego funkcjonowania. W warunkach prawidłowych jego całkowita ilość ulega niewielkiej zmianie dzięki równowadze dynamicznej między wchłanianiem w jelicie, syntezą i wydalaniem z żółcią. Synteza cholesterolu przebiega we wszystkich komórkach organizmu człowieka z wyjątkiem mózgu. Większość cholesterolu (ok. 80%) jest wytwarzana w wątrobie, pozostała część jest dostarczana z pożywieniem. Cholesterol znajduje się w każdym pokarmie zwierzęcym i im więcej go spożywamy, tym mniej cholesterolu endogennego syntetyzowane jest w wątrobie (8, 12).

Cholesterol odgrywa kluczową rolę w wielu procesach biochemicznych m.in.: syntezie witaminy D, hormonów o budowie sterydowej, takich jak kortyzon, progesteron, estrogeny, testosteron, w mielinie okrywa on i izoluje nerwy, wspomagając przepływ impulsów nerwowych. Istnieją też doniesienia, że odgrywa dużą rolę w działaniu systemu immunologicznego, reguluje również przepuszczalność błon komórkowych dla jonów sodu i wodoru (9, 10, 11).

Udowodniono, że zaburzenia gospodarki lipidowej, której wykładnikiem jest m.in. wzrost stężenia cholesterolu w surowicy krwi, stanowi istotny czynnik ryzyka wystąpienia miażdżycy i chorób układu sercowo-naczyniowego tj. choroby wieńcowej, zawału serca, udaru mózgu i miażdżycy zarostowej kończyn dolnych. Jego nadmiar sprzyja również powstawaniu kamieni żółciowych.

Trójglicerydy syntetyzowane są w wątrobie i dalej przekazywane do krążenia jako składnik VLDL. Trójglicerydy służą do magazynowania energii z pożywienia, są one odkładane w komórkach tłuszczowych i tylko niewielka ich ilość krąży we krwi. Nadmiar trójglicerydów można stwierdzić w otyłości, cukrzycy. Stanowi również czynnik miażdżycy, jako składnik VLDL (8, 9, 10, 11, 12).

Poziom lipoprotein jak już wspomniano regulują liczne hormony m.in.:

Trójjodotyronina (T3) – hormon wytwarzany przez komórki pęcherzyków tarczycy, magazynowany w postaci tyreoglobuliny i wydzielany do krwioobiegu. Trójjodotyronina jest u człowieka głównym hormonem tarczycy, który powstaje przez odjodowanie tyroksyny (T4) na poziomie tkankowym. Działanie hormonów tarczycy jest niezbędne do prawidłowego funkcjonowania organizmu, ich działanie ujawnia się we wszystkich komórkach organizmu i jest szczególnie ważne w okresie rozwoju ośrod­kowego układu nerwowego oraz dla wzrostu. Zaburzenia czynności tarczycy mogą powodować zmiany składu wszystkich głównych frakcji. Najbardziej widoczne zmiany dotyczą cholesterolu. Przyczyną tych zmian jest bezpośredni wpływ T3 na aktywność lipazy wątrobowej, od aktywności której uzależniona jest przemiana IDL w LDL (10, 12).

Kortyzol – naturalny hormon steroidowy wytwarzany przez warstwę pasmowatą kory nad­nerczy, główny przedstawiciel glikokortykosteroidów. Należy do nielicznych hormonów niezbędnych do życia. Wydzielanie kortyzolu oraz jego stężenie w surowicy wykazują rytm dobowy, a prawie połowa jego wyrzutu zachodzi w godzinach rannych. Niewątpliwie glikokortykosteroidy mają działanie kataboliczne. Zwiększają turnover białek mięśni szkieletowych, pobudzają wytwarzanie glukozy oraz kwasów tłuszczowych z trójglicerydów. Wydzielanie kortyzolu zwiększa się znacznie po pobudzeniu układu współczulnego, w stresie (hormon stresowy), ponadto w zakażeniach, stanach zapalnych i gorączkowych. Ma istotne znaczenie w przeciwdziałaniu hipoglikemii (12).

Hormon wzrostu, GH (ang. growth hormone) – to polipeptydowy hormon produkowany przez komórki kwasochłonne przedniego płata przysadki mózgowej, wydzielanie hormonu wzrostu odbywa się pulsacyjnie, a częstość i intensywność pulsów zależna jest od wieku i płci. Jest jedynym hormonem przedniego płata przysadki, którego wydzielanie podlega regulacji przez stężenie substratów energetycznych w surowicy krwi, a szczególnie silnym bodźcem pobudzającym jest nagła hipoglikemia. Hormon wzrostu zwiększa wychwyt glukozy przez mózg, a zmniejsza jej wychwyt przez mięśnie szkieletowe i tkankę tłuszczową, zaś w tkance tłuszczowej działa lipolitycznie. Najbardziej charakterystycznym i swoistym działaniem hormonu wzrostu jest pobudzenie wzrostu kości długich. Ponadto pobudza wzrost narządów trzewnych, gruczołów m.in. trzustki, przytarczyc, nadnerczy a także mięśni szkieletowych, serca, skóry i tkanki łącznej (10, 12).

Serotonina (5-hydroksytryptamina) jest biologicznie czynną aminą, hormonem, który pełni funkcję m.in. ważnego neuroprzekaźnika w ośrodkowym układzie nerwowym. Tylko ok. 2% ogólnej jej ilości syntetyzowana jest w mózgu gdzie jest regulatorem rytmu dobowego. Pozostała jej część jest wytwarzana w innych tkankach, takich jak płytki krwi i komórki nabłonka jelitowego (9, 12).

Wszelkie zaburzenia gospodarki energetycznej dotyczą zarówno lipidów, jak i węglowodanów. Nieprawidłowy bilans energetyczny może klinicznie wyrażać się m.in. otyłością, która z kolei jest czynnikiem zwiększającym ryzyko miażdżycy, nadciśnienia, choroby wieńcowej i cukrzycy. Koordynacja działania homeostatycznego odbywa się przy współudziale układów nerwowego i hormonalnego. W układzie hormonalnym podstawowe znaczenie odgrywają dwa przeciwstawnie działające hormony, a mianowicie insulina i glukagon produkowane w wyspach trzustki. W regulacji przemian energetycznych biorą również udział i inne hormony, takie jak trijodotyronina, hormon wzrostu, ACTH, glikokortykosteroidy (kortyzol) i adrenalina. Działanie ich jest zbliżone do działania glukagonu i antagonistyczne w stosunku do działania insuliny.

..............................................................................................................................................................

Badania wykonano w ramach badań własnych nr 10.10.130.631 oraz statutowych nr 11.11.130.119 [13 – 17].

..............................................................................................................................................................

PIŚMIENNICTWO

1.    Skulimowski M.: Fizjoterapia, Akademia Medyczna im. M. Kopernika w Krakowie, Kraków, 1982.

2.    Skulimowski M.: Leczenie chorych na astmę oskrzelową w komorach Kopalni Soli w Wieliczce, Przegląd Lekarski 1964, nr 4-5, s. 224-225.

3.    Szczeklik A. i wsp.: Wskazania i przeciwwskazania do leczenia uzdrowiskowego w Wieliczce na podstawie analizy 300 przypadków, Problemy uzdrowiskowe, 1979, 121(146) 35.

4.    Meyer-Waarden K.: Wprowadzenie do biologicznej i medycznej techniki pomiarowej, WKŁ, Warszawa, 1980.

5.    Filipczyński L., Torbicz W.: Biopomiary, problemy biocybernetyki i inżynierii biomedycznej, WKŁ, Warszawa, 1990.

6.    Obtułowicz K.: Skuteczność leczenia subterraneoterapią alergicznego nieżytu nosa w komorach solnych szpitala uzdrowiskowego Kinga w Wieliczce, Przegląd Lekarski 1999, 56,12.

7.    Skulimowski M., Srebro Z.: Badania nad wpływem atmosfery przestrzeni podziemnej komór solnych Wieliczki na układ neurosekrecyjny podwzgórza i budowę histologiczną nadnerczy zwierząt doświadczalnych, Przegląd Lekarski, 1972, 29, nr 5, s. 569-571.

8.    Pąchalska M., Pąchalski A., Schmidt-Popsuła M.: Profesor Mieczysław Skulimowski w poszukiwaniu korzeni krakowskiej rehabilitacji, Ortopedia, Traumatologia, Rehabilitacja, nr 1/2002.

9.    Konturek S.: Czynności wątroby, W: Traczyk W., Trzebski A., Godlewski A.: Fizjologia człowieka z elementami fizjologii stosowanej i klinicznej, Wydawnictwo Lekarskie PZWL, Warszawa, 2007, s. 806.

10.     Kathleem M., Botham, P. A.: Synteza, transport i wydzielanie cholesterolu, W Murray R.K., Granner D.K., Rodwell V.W., Kokot F., Aleksandrowicz Z.: Biochemia Harpera ilustrowana, Wydawnictwo Lekarskie PZWL, Warszawa, 2008, s. 282–285.

11.    Haines TH.: Do sterols reduce proton and sodium leaks through lipid bilayers?, Progress in lipid research, 4(40), 2001, p. 299-324.

12.    Angielski S., Rogulski J.: Biochemia kliniczna, Warszawa: Wydawnictwo Lekarskie, PZWL 1991, s. 291–394.

13.    Damijan Z.: Trening wibracyjny w rehabilitacji kardiologicznej, Acta Bio-Optica et Informatica Medica – Inżynieria Biomedyczna, medycyna, lasery, komputery: najnowsze osiągnięcia optoelektroniki i informatyki w medycynie, vol. 15, nr 4, 357-360, 2009.

14.    Damijan Z.: Trening wibracyjny w rehabilitacji osteoporozy, Balneologia Polska, t. 41 nr 4, 264-273, 2009.

15.    Damijan Z., Wiciak J.: Testing of the physical climate in the Lake Wessel Chamber of the rehabilitation and Treatment Centre in the Salt Mine Wieliczka, Molecular and Quantum Acoustics, Annual Journal, vol. 28, s. 65–70, 2007, wyd. 2008.

16.    Damijan Z.: Influence of medical treatment in sanatorium of level of serotonin, growth hormone, resting heart rate and subjective mood assessment. Inżynieria Biomedyczna, vol. 14, 4, s. 292–294, 2008.

17.    Damijan Z.: Pilotażowe badania wpływu atmosfery podziemnej Uzdrowiska Kopalni Soli Wieliczka na wytypowane parametry fizjologiczne, Balneologia Polska, t. LI, 1 (115), s.61-67, 2009.

..............................................................................................................................................................

Adres do korespondencji:

Renata Pośpiech
ZOZ i Rehabilitacji Osób
Źle Słyszących
INMED Kraków
ul. Czapińskiego 3
30-048 Kraków
kom. 606 389 680,
mail: pospiechRS@interia.pl
 
Artykuł nadesłano: 14.05.2010
Zaakceptowano do druku 27.06.2010