Praca finansowana przez Uniwersytet Medyczny w Łodzi z pracy własnej nr 502-17-401

Postępy w diagnostyce klinicznej i elektrofizjologicznej chorób nerwowo-mięśniowych pozwalają na dokładną analizę struktury i funkcji nerwów i mięśni.

W diagnostyce chorób nerwowo-mięśniowych istotny jest rodzaj uszkodzenia ze względu na etiologię. W najczęściej przedstawianym podziale wyróżnia się uszkodzenia włókien mięśniowych (uszkodzenie pierwotnie mięśniowe) i komórek nerwowych (uszkodzenie pierwotnie neurogenne). Umiejętność rozpoznania, a także ustalenie lokalizacji uszkodzenia oparte są na wiedzy medycznej i właściwej interpretacji badań dodatkowych (1).

Ponadto badania elektrofizjologiczne wspomagają ustalenie lokalizacji uszkodzenia, różnicując je na neurogenne, miogenne oraz wskazują na zaburzenia transmisji nerwowo-mięśniowej związane z nieprawidłową czynnością synaps. Powyższe metody diagnostyczne pozwalają również ustalić, czy choroba ma charakter miejscowy czy uogólniony oraz umożliwiają ocenę nasilenia procesu chorobowego (2).

ELEKTROMIOGRAFIA (EMG)

Termin elektromiografia (EMG) został wprowadzony w 1943 roku przez Weddella i wsp. (3) w badaniach mięśni z zastosowaniem elektrody igłowej. Obecnie używane jest określenie „badanie elektrofizjologiczne”, w którym wykorzystuje się elektromiografię igłową i powierzchniową. Poprawne wydaje się nazywanie tego działu elektrodiagnostyką (EDX – electrodiagnostic examination) (3). Bashar (4) używa terminu „badanie elektroneuromiograficzne” (ENMG) w skład którego zalicza elektromiografię i elektroneurografię. Podobne trudności terminologiczne pojawiają się w nazwie osób wykonujących i interpretujących badania oraz w formułowaniu skierowań na te badania. Najczęściej używane są nazwy: elektromiografista, elektrodiagnostyk, konsultant elektrodiagnostyki (3, 4).

W elektromiografii klasycznej wyróżnia się EMG globalną (makro-emg), posługującą się elektrodami powierzchniowymi i EMG elementarną, w której stosuje się elektrody igłowe (monopolarne lub koncentryczne). EMG globalna służy do ogólnej oceny czynności bioelektrycznej mięśnia (mięśni). Budowa elektrody pozwala na rejestrację potencjału czynnościowego powstającego z sumacji czasowo-przestrzennej sygnałów generowanych przez wszystkie włókna mięśniowe należące do danej jednostki ruchowej (5). Metoda ta umożliwia badanie jednocześnie wielu mięśni, ocenę czynności agonistów, antagonistów i synergistów, rejestrację drżeń i ruchów mimowolnych, a przede wszystkim jest wykorzystywana w ocenie wyników rehabilitacji pacjentów neurologicznych. Elektromiografia elementarna, jako metoda inwazyjna (przez zastosowanie elektrod igłowych), często odbierana jest przez chorych jako badanie bolesne, nieprzyjemne i może być wykonywana jedynie przez lekarza. Obecnie coraz większym zainteresowaniem cieszy się elektromiografia z zastosowaniem elektrod powierzchniowych, która może być wykonywana także przez fizjoterapeutów, co czyni to badanie bardziej dostępnym.

W elektromiografii globalnej elektroda umieszczana jest na skórze, nad brzuścem badanego mięśnia. Badanie jest przeprowadzane w spoczynku i w czasie aktywności mięśni. Oceniana jest jednoczasowo czynność bioelektryczna wielu jednostek ruchowych mięśnia. W badaniach doświadczalnych (6) wykazano, że metoda „makro-emg” jest szczególnie przydatna do rozpoznania procesu reinerwacji, w którym dochodzi do zwiększenia liczby aktywnych włókien mięśniowych należących do badanej jednostki ruchowej. Czynność mięśnia jest obrazowana w postaci wykresu zależności: amplitudy czynności bioelektrycznej mięśnia i czasu trwania badania, a wynik przedstawiany jest ilościowo jako liczbowa wartość w mikro (µV) lub miliwoltach (mV) (5).

Wykorzystanie elektrod powierzchniowych powoduje, że metoda jest bardziej dostępną dla fizjoterapii, aczkolwiek jej przydatność w diagnostyce chorób pierwotnie mięśniowych bywa kwestionowana (8). Obecnie obserwuje się większe zainteresowanie EMG powierzchniowym (SEMG – surface EMG) jako metodą, która znajduje zastosowanie również w diagnostyce chorób narządu ruchu (9). Modyfikacja tego badania o nazwie SEMG – biofeedback znacząco przyspiesza edukację pacjenta w zakresie prawidłowych reakcji mięśni, świadomego obniżania nadmiernego napięcia i opanowywania prawidłowych wzorców ruchowych przez pacjenta (10).

Dla diagnostyki chorób nerwowo-mięśniowych istotniejsza jest jednak EMG elementarna (igłowa). Pozwala ona na ilościową ocenę wybranych parametrów potencjału jednostki ruchowej (PJR) i zapisu wysiłkowego (1).

Klasyczne badanie EMG składa się z trzech etapów (2):

1. oceny czynności spoczynkowej,

2. oceny PJR podczas słabego, dowolnego skurczu mięśnia,

3. oceny zapisu podczas maksymalnego skurczu mięśnia – przeciw oporowi.

W zdrowym mięśniu podczas spoczynku nie stwierdza się czynności bioelektrycznej. Zapis mogą jednak zakłócać tzw. potencjały wkłucia związane z wkłuwaniem elektrody. Obecność synaps nerwowo-mięśniowych w pobliżu czynnej powierzchni elektrody odbiorczej czasami tworzy tzw. potencjały płytki, które nie mają jednak znaczenia diagnostycznego. U niektórych zdrowych ludzi można bowiem stwierdzić patologiczną czynność spontaniczną, która jest samoistną, mimowolną czynnością mięśnia rejestrowaną podczas jego pełnej relaksacji (11).

Obecność w zapisie spoczynkowym: fibrylacji, fascykulacji czy dodatnich potencjałów odnerwienia zwykle świadczy o ostrym charakterze uszkodzenia neuronu obwodowego (12).

Fibrylacje mogą się również pojawiać w procesach miogennych (np.: dystrofia Duchenne’a), natomiast tzw. fascykulacje łagodne mogą być zarejestrowane w zapisie podczas badania zdrowego mięśnia. W spoczynku mogą pojawić się także ciągi miotoniczne tj. serie wyładowań PJR, które najczęściej są aktywowane poruszeniem elektrody lub bodźcami mechanicznymi i są charakterystyczne dla zespołów miotonicznych. Innym typem wyładowań spoczynkowych są ciągi rzekomomiotoniczne, które różnią się od wyżej wymienionych charakterystyką wyładowań, oraz mogą występować zarówno w przewlekłych procesach neurogennych, jak i miogennych.

Obecność ciągów miotonicznych lub rzekomomiotonicznych nie jest swoista dla rodzaju uszkodzenia mięśnia, związana jest natomiast z nadpobudliwością błony komórek włókna mięśniowego (14).

Na rozróżnienie procesów neurogennych od miogennych istotny wpływ ma ocena potencjału jednostki ruchowej (PJR), rejestrowana podczas słabego skurczu mięśnia. Oceniane są następujące parametry PJR: amplituda, czas trwania i kształt potencjału oraz pole fazy ujemnej PJR. Wprowadzenie metod automatycznych spowodowało, że badanie to wykonane w sposób staranny i rzetelny może być precyzyjne, obiektywne i szybkie. Wymieniona metoda pomiaru i analizy służy do rozpoznania rodzaju uszkodzenia, a nie stopnia uszkodzenia mięśnia. Alternatywą pozbawioną tych ograniczeń jest „functional – QEMG”, czyli metoda oceny zapisów elektromiograficznych, w której przyjmuje się, że pomiar siły skurczu może być wskaźnikiem stanu klinicznego mięśnia, a ocena i analiza potencjału czynnościowego jednostki ruchowej (PCJR) i zapisu interferencyjnego jest traktowana jako jednolity, integralny test (15).

W ocenie potencjału jednostki ruchowej należy wyróżnić dwa okresy występujące w uszkodzeniach neuronu obwodowego: okres denerwacji i następujący po nim okres inerwacji czy reinerwacji (16). W zależności, czy uszkodzenie ma charakter neurogenny lub miogenny, toczący się proces różnie wpływa na zmiany PJR.

Procesy neurogenne obejmują całe motoneurony. Po początkowym odnerwieniu włókien mięśniowych następuje ich reinerwacja. W konsekwencji dochodzi do wzrostu amplitudy PJR, wydłużenia czasu trwania oraz zwiększenia pola będącego iloczynem amplitudy i czasu trwania PJR. Tego typu zmiany występują w uszkodzeniach rdzeniowych, niektórych stadiach stwardnienia zanikowego bocznego (SLA) oraz neuropatiach aksonalnych (14).

Procesy miogenne dotykają poszczególnych włókien mięśniowych, unerwianych przez różne motoneurony. W konsekwencji uszkodzeń pierwotnie mięśniowych dochodzi do zmniejszenia ilości włókien mięśniowych w jednostce ruchowej. Wpływa to na obraz PJR: jego amplituda ulega obniżeniu, czas trwania potencjału skróceniu, a pole zmniejszeniu. Zwiększa się również liczba potencjałów wielofazowych. W dalszym przebiegu procesu chorobowego pojawiają się potencjały złożone (satelitarne), które jednak nie są swoiste dla procesów miogennych (12).

Ostatnim etapem badania EMG jest ocena zapisu wysiłkowego podczas maksymalnego skurczu mięśnia. W zdrowym mięśniu istnieje zależność czasowa i przestrzenna między stopniem uruchomienia mięśnia, a bogactwem zapisu wysiłkowego – tzw. prawidłowa gradacja. W procesach neurogennych, zarówno podczas słabego jak i maksymalnego wysiłku, zapis jest pośredni lub wręcz prosty (wyładowania tylko jednego PJR), co jest konsekwencją zniszczenia wielu motoneuronów. Natomiast uszkodzenia miogenne charakteryzują się nadmiernie bogatym zapisem tzw. interferencją patologiczną, co jest konsekwencją procesów kompensacyjnych, czyli rekrutacji prawie wszystkich jednostek ruchowych już podczas wysiłku słabego – czyli takiego, który w warunkach prawidłowych rekrutuje tylko niewielką ilość jednostek ruchowych (2).

Tego typu ocena zapisu wysiłkowego w przypadku zaburzeń neurogennych i miogennych uzupełniana jest przez: gęstość zapisu (wyrażoną w Hz) i amplitudę. Uzyskane liczbowe wartości zapisu porównuje się z obowiązującymi normami dla badanego mięśnia. W przypadku częstotliwości, prawidłowa wartość przy maksymalnym skurczu mięśnia znajduje się w przedziale 60-90 Hz. Przy zapisie patologicznym (tzw. prostym) częstotliwość nie przekracza 30 Hz (14).

Poza omówionymi zmianami parametrów PJR i zapisu wysiłkowego istnieje wiele innych cech i wskaźników ułatwiających różnicowanie pomiędzy zapisem prawidłowym, miogennym i neurogennym. Różnicowanie jest łatwe w przypadkach typowych. Może stwarzać trudności jeśli zmiany są niewielkie, lub w niektórych chorobach nerwowo-mięśniowych (np.: w miopatiach strukturalnych) gdzie zmiany w zapisie EMG mogą być także nieznaczne mimo wyraźnych nieprawidłowości w obrazie klinicznym. Wówczas pomocny w rozpoznaniu jest wynik badań morfologicznych wycinka mięśniowego (14).

W uszkodzeniach neurogennych charakterystyczne są zmiany w zapisie EMG wskazujące na rozpoczęcie procesu reinerwacji. Poza wymienionymi wyżej zmianami PJR, występuje także zmniejszenie aktywności spontanicznej oraz pojawienie się stopniowo coraz dłuższych potencjałów zależnych od woli. W konsekwencji, około 4-8 tygodnia po pierwszych elektromiograficznych oznakach reinerwacji, możliwe jest pojawienie się pierwszych ruchów dowolnych. Natomiast jeśli postęp reinerwacji jest niewielki, wówczas jednostki ruchowe winny być nadal aktywowane bodźcem elektrycznym (17).

Dla uzyskania wiarygodnego wyniku badania EMG ważny jest także właściwy dobór mięśni. Badanie kliniczne i rozpoznanie powinno decydować o rodzaju i metodzie badania elektrofizjologicznego jakie należy wykonać (EMG? ENG? badanie transmisji nerwowo-mięśniowej?) oraz których nerwów i mięśni mają one dotyczyć. Fizjoterapeuci i lekarze zajmujący się badaniami EMG znają możliwości i ograniczenia metody oraz potrafią interpretować uzyskany zapis EMG. Ze względu na możliwości wykorzystania wymienionych metod diagnostycznych w praktyce, niezmiernie istotna jest ścisła współpraca pomiędzy lekarzem a fizjoterapeutą.

Jedną z odmian badania elektromiograficznego jest polielektromiografia (PEMG), która jest jedną z odmian badania elektromiograficznego. Metoda wykorzystuje elektromiografię globalną do oceny czynności bioelektrycznej mięśni szkieletowych kończyn i tułowia (16). Stosowana jest głównie w ocenie poudarowych i pourazowych zaburzeń kontroli nerwowej ruchu. Wyniki badania PEMG kwalifikują obserwowane zachowania ruchowe jak również niewidoczne objawy subkliniczne zaburzeń i ich neuromechanizmy (subkliniczne objawy odruchów polisynaptycznych, dowolna resztkowa aktywacja „porażonych” mięśni szkieletowych, funkcja koordynacji pracy zespołów mięśniowych zaangażowanych w utrzymanie równowagi ciała oraz kroczenie) (16).

ELEKTRONEUROGRAFIA (ENG)

Elektromiografia kliniczna, umożliwiająca bezpośrednio ocenę stanu czynnościowego mięśni i pośrednio obwodowego układu nerwowego, wymaga często uzupełnienia innymi metodami, jak np.: elektroneurografią kliniczną (ENG) (16).

Jest to metoda umożliwiająca ocenę funkcji nerwów obwodowych (włókien ruchowych i czuciowych) na podstawie stopnia ich pobudliwości i szybkości przewodzenia impulsów. Oceny dokonuje się na drodze stymulacji włókien nerwowych impulsem elektrycznym, a także magnetycznym. Jest również metodą zapisu i analizy potencjału czynnościowego nerwów obwodowych, inaczej także zwaną „badaniem przewodnictwa nerwowego” (nerve conduction velocity – NCV). Ułatwia zlokalizowanie zmian, określenie wielkości, zróżnicowanie ich charakteru (aksonalne, demienilizacyjne) oraz określenie dynamiki procesu chorobowego w badanym nerwie (3, 18, 19).

Podobnie jak w przypadku klasycznego EMG, badanie elektroneurograficzne dzieli się na trzy etapy, na podstawie których można ocenić funkcję nerwów obwodowych (przede wszystkim ruchowych i czuciowych).

Podstawowe parametry pierwszego etapu badania to reobaza i chronaksja, których charakterystyka została przedstawiona w pierwszej części artykułu (20). Według niektórych autorów (21) ocena tych parametrów nie ma już obecnie znaczenia praktycznego, co jest sprzeczne z wnioskami innych autorów (13, 22) którzy podkreślają jego dużą wartość diagnostyczną i dostępność badania. Przyjmuje się jednak, że główne znaczenie diagnostyczne ma ocena zdolności i szybkości przewodzenia impulsów, która dokonywana jest za pomocą licznych parametrów – często zależnych od pracowni, w której wykonywane jest badanie (21).

Ocena funkcji włókien ruchowych opiera się przede wszystkim na badaniu przewodnictwa ortodromowego (kierunek pobudzających impulsów jest w kierunku fizjologicznym). Impulsami elektrycznymi supramaksymalnymi stymuluje się punkty motoryczne pośrednie (tj. miejsca najbardziej powierzchniowego przebiegu nerwu).

Pobudzenie nerwu skutkuje „odpowiedzią” mięśniową po okresie utajenia (latencji), na którą składają się (21):

• okres reakcji,

• czas rzeczywistego przewodzenia impulsów w pniu nerwu,

• czas zwolnionego przewodzenia impulsów w zakończeniach nerwowych,

• opóźnienie przekazywania impulsów w synapsie nerwowo-mięśniowej,

• przewodzenie impulsów we włóknach mięśniowych.

Stymulacja nerwu (w kilku punktach) impulsem elektrycznym pozwala ocenić przewodzenie w różnych jego odcinkach. Odbywa się to na drodze analizy różnych parametrów, z których największą wartość diagnostyczną wykazują: latencja końcowa, szybkość przewodzenia w pniu nerwu oraz amplituda i pole odpowiedzi otrzymywane z różnych punktów stymulacji. Zazwyczaj badanie to przeprowadza się przy użyciu elektrod powierzchniowych, jednak szczegóły techniczne zależą od pracowni w której jest wykonywane.

Ocena funkcji włókien ruchowych dotyczy nie tylko przewodzenia ortodromowego, ale również antydromowego (kierunek pobudzających impulsów jest przeciwnym do fizjologicznego). Przewodzenie antydromowe ocenia nie tylko odpowiedzi bezpośrednie, ale również tzw. odpowiedzi późne, na które składają się: odruch H, fala F lub A (21).

Elektroneurografia nerwowych włókien czuciowych, ze względu na niskie wartości odpowiedzi, jest trudniejsza do przeprowadzenia. W konsekwencji konieczne
jest użycie elektrod igłowych wkłuwanych w pobliżu badanego nerwu, stymulacja natomiast odbywa się przy użyciu elektrod powierzchniowych.

W przypadku włókien czuciowych główne znaczenie diagnostyczne mają (21):

• amplituda odpowiedzi,

• pole odpowiedzi,

• szybkość przewodzenia,

• latencja,

• czas trwania wywołanego potencjału.

Włókna czuciowe ocenia się także pod kątem przewodzenia antydromowego. Uwarunkowania anatomiczne determinują, czy wykonuje się ocenę przewodzenia zgodnego czy też przeciwnego do kierunku fizjologicznego przewodzenia impulsów nerwowych. Badanie ENG, w którym dokonuje się bezpośredniego pomiaru czynności włókien autonomicznych nosi nazwę mikroneurografii. Z uwagi na inwazyjność, bolesność i czasochłonność znaczenie kliniczne tego badania jest niewielkie (23).

Reasumując, należy podkreślić znaczenie diagnostyczne elektroneurografii, które wyraża się poprzez (21):

• możliwość wykrycia podklinicznych procesów patologicznych,

• możliwość oceny rozległości schorzenia, w przypadku mononeuropatii – lokalizacji procesów chorobowych,

• pomoc w różnicowaniu etiologii procesów patologicznych,

• obserwację dynamiki procesów patologicznych i efektów leczenia zmienionych chorobowo nerwów,

• określenie stopnia uszkodzenia włókien nerwowych ruchowych i czuciowych.

ENG ocenia stan czynnościowy obwodowego układu nerwowego, dlatego nie należy przeceniać jego znaczenia przy ustalaniu roli czynników patogenetycznych w schorzeniach neuronu obwodowego (21).

TRANSMISJA NERWOWO-MIĘŚNIOWA

Elektrostymulacyjna próba nużliwości (repetive nerve stimulation) i elektromiografia pojedynczego włókna (single fiber electromyography – SFEMG) mięśniowego (3) – to podstawowe badania elektrofizjologiczne w ocenie zaburzeń transmisji nerwowo-mięśniowej. Jest to ostatnie z trzech najważniejszych i najczęściej wykonywanych w praktyce klinicznej badań z zakresu diagnostyki neurofizjologicznej. Terminem transmisji nerwowo-mięśniowej określa się proces przewodzenia impulsu z zakończenia obwodowego neuronu ruchowego do włókna mięśniowego, które zachodzi
w synapsie nerwowo-mięśniowej 24).

W przypadku dysfunkcji transmisji nerwowo-mięśniowej głównym objawem jest zawsze osłabienie siły mięśniowej i nużliwość. Ze względu na etiologię tego typu zaburzeń, podstawowy podział dotyczy różnicowania na dysfunkcje presynaptyczne i postsynptyczne – co jest główną zaletą metody elektrostymulacyjnej.

Elektrostymulacyjna próba nużliwości (24, 25) polega na pobudzaniu nerwu obwodowego serią impulsów elektrycznych i ocenie reakcji mięśnia unerwianego przez ten nerw. Wykorzystywane są bodźce supramaksymalne, zapewniające pobudzenie wszystkich włókien mięśnia. Do stymulacji używać można zarówno elektrod igłowych jak i powierzchniowych – ich wybór zależy przede wszystkim od uwarunkowań anatomicznych.

W elektrostymulacyjnej próbie nużliwości odpowiedź rejestrowana jest przy użyciu dwóch elektrod powierzchniowych (jedna nad brzuścem, druga nad ścięgnem mięśnia), a przedmiotem analizy są zmiany amplitudy i pola powierzchni zapisu kolejnych odpowiedzi mięśnia na impulsy elektryczne.

Stymulacja nerwu serią impulsów elektrycznych o różnej częstotliwości ułatwia rozpoznanie zaburzeń transmisji nerwowo-mięśniowej, a ich obraz zależy czy jest to blok pre- czy postsynaptyczny (kiedy pobudzenie zakończenia nerwowego nie wywołuje potencjału czynnościowego w mięśniu). Próba jest mało czuła, co wielu autorów postrzega jako jej główną wadę (24, 25).

W badaniu SFEMG (elektromiografia pojedynczego włókna mięśniowego) oceniane są (24):

1. Gęstość włókien, która określa zachodzące przegrupowanie w obrębie jednostki ruchowej (co jest czułym wskaźnikiem reinerwacji).

2. Czynność synapsy nerwowo-mięśniowej (jitter), która występuje podczas słabego ruchu dowolnego, bądź podczas stymulacji mięśnia. „Jitter” odzwierciedla zjawiska związane z powstaniem potencjału czynnościowego pojedynczego włókna mięśniowego, a jego ilościowa ocena uwzględnia:

• średnią wartość potencjałów czynnościowych,

• liczbę potencjałów wykazującą cechy blokowania,

• liczbę potencjałów czynnościowych pojedynczego włókna przekraczających górną granicę normy dla nich ustaloną.

Wymieniona metoda pozwala na wczesne wykrycie zaburzeń transmisji nerwowo-mięśniowej. Przykładowo nieprawidłowe wartości „jitter” występują w stwardnieniu zanikowym bocznym (SLA), zespole Lamberta-Eatona, dystrofii mięśniowej, miastenii (26, 27). Podwyższona wartość „jitter” i cechy blokowania można zaobserwować także w czasie reinerwacji – przy okazji efektu „bocznicowania” nerwu, kiedy tworzą się nowe, nietrwałe połączenia nerwowe z „niskim marginesem bezpieczeństwa transmisji w nowotworzonych płytkach ruchowych” (28).

W porównaniu z elektrostymulacyjną próbą nużliwości badanie SFEMG jest dużo bardziej czułe, a przez to bardziej użyteczne klinicznie – wykazuje zaburzenia transmisji nerwowo-mięśniowej bez cech blokowania nawet w mięśniach nie wykazujących zmian klinicznych. Metoda również obiektywnie ocenia dynamikę powrotu prawidłowej transmisji nerwowo-mięśniowej w odpowiedzi na podjęte działania terapeutyczne lub stan emocjonalny pacjenta (29).

Z nowych elektrofizjologicznych metod diagnostycznych wykorzystuje się również: mechanomiografię (MMG). W literaturze anglojęzycznej (3) można spotkać określenia: fonomiografia, miografia akustyczna, miografia dźwiękowa, wibromiografia. Jest to metoda pomiaru i rejestracji przewodnictwa nerwowo-mięśniowego na podstawie oceny mechanicznej odpowiedzi mięśni wywołanej impulsem elektrycznym. Ocenie podlega zapis generowanych przez powierzchnię mięśni drgań akustycznych wywołanych przez skumulowaną odpowiedź pojedynczych włókien mięśniowych (30). Badanie mechanomiograficzne wykonuje się przy użyciu elektrod powierzchniowych, a otrzymywany zapis jest selektywny, niezależny od zewnętrznych zakłóceń, zarówno dźwiękowych jak i elektrycznych. Mechanomiografia dostarcza również precyzyjnych informacji o umiejscowieniu punktu motorycznego.

Wymienione cechy badania MMG powodują, że metoda jest przydatna do badań z zakresu kontroli nerwowo-mięśniowej, szczególnie w niesprzyjających warunkach, gdzie zastosowanie EMG powierzchniowego (SEMG) jest niewykonalne, np: w sytuacjach, w których sygnał SEMG jest zniekształcany przez zakłócenia elektryczne orazw miejscach gdzie występuje silne pole elektromagnetyczne mogące zakłócić wyniki badania (29, 30).

Prawidłowo zaplanowane i dokładnie wykonane badania elektrofizjologiczne pozwalają u chorych na ustalenie rodzaju uszkodzenia (neurogenne lub miogenne) oraz jego lokalizację (nerw obwodowy – komórka rogu przedniego rdzenia kręgowego). Badania te są niezwykle przydatne w praktyce, tak lekarskiej jak i fizjoterapeutycznej (2, 18) choć ich wyniki nie pozwalają ustalić rozpoznania konkretnej jednostki chorobowej (rozpoznanie nozologiczne). Oprócz powszechnie stosowanych badań elektrofizjologicznych opisanych w przedstawionej pracy, w pewnych sytuacjach można, a nawet powinno się korzystać z metod wykorzystywanych rzadziej jak np.: polielektromigrafia, czy mechanomiografia. Natomiast dla sprawnego i efektywnego prowadzenia procesu rehabilitacji niezwykle istotna jest możliwość wykonania badań elektrofizjologicznych przez fizjoterapeutów. Ułatwi to stałe i obiektywne monitorowanie efektów terapii (rozpoczęcie procesu reinerwacji) oraz usprawni wprowadzenie zmian w fizjoterapii tych chorych (3, 4, 10, 29).

..............................................................................................................................................................

PIŚMIENNICTWO

1.    Emeryk-Szajewska B.: Diagnostyka neurofizjologiczna uszkodzeń neuronu obwodowego. Pol. Przeg. Neurol., 2006, 2 (4), 220-227.

2.    Emeryk-Szajewska B: Elektromiografia w diagnostyce chorób nerwowo-mięśniowych. Łódzki Biuletyn Neurologiczny, 1999, 11, 1, 2-8.

3.    American Association of Electrodiagnostic Medicine: Glossary of terms in electrodiagnostic medicine. Muscle Nerve, 2001, supl. 10.

4.    Bashar K.: The clinical electromyography examination. An overview. Neurol. Clin. N. Am., 2002, 20, 291-303.

5.    Szmidt-Sałkowska E. i wsp.: Zastosowanie metody makro-emg w diagnostyce chorób nerwowo-mięśniowych. Neurol. Neurochir. Pol., 1998, 32, 5, 1107-1118.

6.    Stalberg E.: Use of single fiber emg and macro – emg in study of reinerwation. Muscle and Nerve, 1990, 13, 804.

7.    Konrad P.: ABC EMG – praktyczne wprowadzenie do elektromiografii kinezjologicznej. Wyd. Techno – Mex Sp. Z.O.O., Gliwice, 2007.

8.    Stalberg E.: Macro – emg. Methods. Clin. Neurophysiol.,1990, 1, 1.

9.    Pullman S.L. et al.: Clinical utility of surface EMG. Neurology, 2000,55,171-177.

10.    Garstka-Namysł K.: Użyteczność przezskórnej elektromiografii (SEMG) i SEMG – biofeedbacku w terapii zaburzeń aktywności mięśni. Medycyna Sportowa, 2006, 22, 1(6), 52-58.

11.    Szabela D. A., Zawirski M.: Zastosowanie elektromiografii igłowej w diagnostyce zespołów korzeniowych. Neurol. Neurochir. Pol., 2002, 36, 1, 157- 171.

12.    Hausmanowa-Petrusewicz I.: Kliniczne zastosowanie elektromiografii i elektroneurografii w: Hausmanowa – Petrusewicz I. (red.): Elektromiografia kliniczna. PZWL, Warszawa, 1986,134.

13.    Kinalski R.: Neurofizjologia kliniczna dla neurorehabilitacji. MedPharm Polska, 2008.

14.    Hausmanowa-Petrusewicz I. (red.): Choroby nerwowo-mięśniowe. Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa, 1999.

15.    Kopeć J.: Metoda Functional – QEMG – zasadniczy postęp w elektromiografii. Neurol. Neurochir. Pol., 2003, 37, 3, 547-560.

16.    Kinalski R.: Elektrodiagnostyka. W: Kwolek A.(red.): Rehabilitacja medyczna. Urban & Partner, 2003, 196-212.

17.    Kinalski R.: Elektrodiagnostka. W: Kiwerski J.(red.): Rehabilitacja medyczna., Wyd. Lek. PZWL, 2005, 244-251.

18.    Niewiadomska M.: Zastosowanie stymulacji magnetycznej w klinicznej diagnostyce elektrofizjologicznej. Łódzki Biuletyn Neurologiczny, 1999, 11, 1, 31-38.

19.    Aminoff M.A.: Electromyography in clinical practice. Churchil Livingstone, 1987.

20.    Łukasiak A.: Podstawy elektrodiagnostyki w porażeniach nerwów obwodowych. Balneol. Pol. 2007, 49, 3, 154-159.

21.    Drozdowski W.: Podstawy elektroneurografii klinicznej. Łódzki Biuletyn Neurologiczny, 1999, 11 (1/99), 8-12.

22.    Zwolińska J.i wsp.: Czy tradycyjne metody elektrodiagnostyczne można wykorzystać do diagnozy i oceny efektów postępowania rehabilitacyjnego w uszkodzeniach obwodowego układu nerwowego?, Przegląd Medyczny Uniwersytetu Rzeszowskiego, 2004, 2, 1.

23.    Tallin B.G.: Assesment of sympathetic mechanisms from recordings of postganglionic efferent traffic. W: Hainsworth R., Mark A.L.: Cardiovascular refelex control in health and disease. Saunders, London, 1993, 65.

24.    Bogucki A.; Neurofizjologiczna diagnostyka zaburzeń transmisji nerwowo-mięśniowej. Łódzki Biuletyn Neurologiczny, 1999, 11 (1/99), 13- 9.

25.    Emeryk-Szajewska B.: Elektromiograficzny obraz zaburzeń transmisji nerwowo-mięśniowej. W: Hausmanowa-Petrusewicz I. (red.): Elektromiografia kliniczna. PZWL, Warszawa, 1986.

26.    Cui LY, Liu MS, Tang XF.:Single fiber electromyography in 78 patients with amyotrophic lateral sclerosis. Chin. Med. J. (Engl.). 2004, 117(12), 1830 - 1833.

27.    Tidswell T, Pitt MC.: A new analytical method to diagnose congenital myasthenia with stimulated single-fiber electromyography. Muscle Nerve. 2007, 35(1), 107- 110.

28.    Hausmanowa-Petrusewicz I.: Reintegracja jednostki ruchowej po uszkodzeniu obwodowego układu nerwowego (obraz elektromiograficzny). Neurol. Neurochir. Pol., 1996, 30 , supl. 1, 251-263.

29.    Jette A.M.: Physical disablement concepts for physical therapy research and practice. Psych. Ther. 1994, 74, 380-386.

30.    Mihai T.T.: Mechanomyography versus Electromyography, in monitoring the muscular fatigue. BioMedical Engineering OnLine, 2003, 2:3doi:10.1186/1475-925X-2-3.

..............................................................................................................................................................

Adres do korespondencji:

Adam Łukasiak
Klinika Rehabilitacji i Medycyny Fizykalnej
z Oddziałem Dziennego Pobytu
Uniwersytecki Szpital Kliniczny CSK im. WAM w Łodzi
pl. Hallera 1
90-647,Łódź
tel.: 42 – 639 30 63
kom.: 691 40 64 22

Artykuł nadesłano: 10.10.2009
Zaakceptowano do druku: 20.11.2009