WSTĘP

Promieniowanie laserowe w tkankach biologicznych wywołuje szereg efektów, nazywanych efektami wtórnymi. Jest to efekt przeciwbólowy (dzięki hyperpolaryzacji błon komórek nerwowych, wydzielaniu endorfin); przeciwzapalny (na skutek rozszerzenia naczyń krwionośnych, wytworzenia krążenia obocznego, przyspieszenia resorpcji wysięków) oraz stymulujący (wywołany poprawą krążenia, odżywienia i regeneracją komórek) (1).

Aby wywołać w tkankach efekt biostymulacyjny, należy doprowadzić odpowiednią ilość energii na jednostkę powierzchni. Zgodnie z prawem Arndta-Schulza najkorzystniej jest działać promieniowaniem laserowym, którego energia powierzchowna wynosi od 0,1J/cm2 do 12J/cm2 (2, 3, 4).

W dostarczeniu obiektywnych danych na temat wpływu laseroterapii na obwodowy układ nerwowy istotne znaczenie ma badanie szybkości przewodnictwa nerwowego. Odbiór i analiza potencjałów czynnościowych włókien czuciowych i ruchowych okazują się użyteczne w celu ustalenia mierzalnych efektów neurofizjologicznych laseroterapii. Badania takie dają także możliwość oceny wpływu różnych dawek terapeutycznych na szybkość przewodzenia w nerwie, co ma istotne znaczenie w przypadkach terapii nerwów uszkodzonych. Podstawą badań szybkości przewodzenia impulsów w nerwie jest stymulacja pnia nerwu bodźcem elektrycznym.

Badanie służące do oceny szybkości przewodzenia w nerwach obwodowych nosi nazwę elektroneurografii. Za jej pomocą można ustalić, który nerw jest uszkodzony oraz, gdzie znajduje się miejsce uszkodzenia. Metoda ta umożliwia określenie stopnia uszkodzenia nerwu, jak również pozwala ustalić, czy obniżenie szybkości przewodzenia przemawia za uszkodzeniem aksonu, czy też dotyczy procesu patologicznego osłonki mielinowej. Istota badania polega na stymulacji nerwu obwodowego w określonych punktach bodźcem elektrycznym submaksymalnym, wyzwalając przepływ impulsu elektrycznego wzdłuż przebiegu włókien nerwowych. Za pomocą powierzchniowych elektrod odbiorczych rejestruje się odpowiedź ruchową i czuciową włókien nerwowych. Średnia szybkość przewodzenia jest ilorazem odległości między elektrodą stymulującą, a odbiorczą oraz latencją odpowiedzi. Odzwierciedla ona czynność włókien w nerwie i w zależności od rodzaju nerwu wynosi około 50- 60 m/s (5, 6, 7).

CEL PRACY

Założeniem badań była ocena wpływu laseroterapii o różnych parametrach promieniowania fali ciągłej i impulsowej na prędkość przewodnictwa nerwowego we włóknach rucho-wych i czuciowych nerwu pośrodkowego, w celu określenia optymalnej dawki terapeutycznej, na uszkodzenia danego nerwu.

MATERIAŁ I METODY

Badania zostały przeprowadzone na 45 nerwach pośrodkowych u osób zdrowych, w wieku od 19 do 26 lat (średnia wieku 22,3 lata). Wśród badanych 78% stanowiły osoby z masą ciała mieszczącą się w normie, nadwaga wystąpiła u 13%, natomiast pozostałe 9% miały niedobór masy ciała. Badania były wykonane w Szpitalu MSWiA na Oddziale Neurologii w Bydgoszczy. Wpływ laseroterapii o fali ciągłej i impulsowej na szybkość przewodnictwa w nerwie pośrodkowym, określano na podstawie zmian parametrów (latencji, amplitudy, szybkości przewodzenia i czasu trwania impulsu) we włóknach ruchowych oraz czuciowych danego nerwu. Mierzony był również wpływ biostymulacji na wartości progu czucia we włóknach czuciowych. Nerw pośrodkowy naświetlano wzdłuż jego przebiegu w 15 punktach. Grupa badanych była podzielona na trzy podgrupy. Pierwsza część badanych była naświetlana laserem pracującym w sposób ciągły, o długości fali promieniowania 820 nm, mocy promieniowania 400 mW oraz dawce 5 J/cm2. W drugiej podgrupie zastosowano ten sam rodzaj pracy lasera o tej samej długość fali i mocy oraz dawce 10 J/cm2. Pozostałe osoby były naświetlane laserem o fali impulsowej, gdzie długość wiązki promieniowania wynosiła 905 nm, moc impulsu 75 W, dawka 10 J/cm2 oraz częstotliwość 10 000 Hz.

Badanie przewodnictwa w nerwie pośrodkowym składało się z trzech etapów: badanie szybkości przewodnictwa nerwowego we włóknach ruchowych i czuciowych nerwu pośrodkowego oraz ocena progu czucia; naświetlanie promieniowaniem laserowym nerwu pośrodkowego oraz badanie szybkości przewodnictwa nerwowego we włóknach ruchowych i czuciowych nerwu pośrodkowego oraz ocena progu czucia po zabiegu.

Nerw pośrodkowy drażni się impulsami prostokątnymi o częstotliwości 1- 4 Hz, trwającymi od 0,2 ms do 0,5 ms. Natężenie bodźca uzyskanego w odpowiedzi na maksymalną amplitudę wynosi 4-7 razy więcej powyżej progu czucia. Próg czucia określa się na podstawie indywidualnych odczuć osoby badanej, jego obiektywna wartość wynosi 2- 4 mA (5, 8).

Badanie szybkości przewodzenia we włóknach ruchowych polegało na drażnieniu nerwu pośrodkowego bodźcem ponadmaksymalnym, w celu uzyskania odpowiedzi ze strony mięśni w postaci stałej maksymalnej amplitudy. Stymulacje wykonano w dwóch odległych punktach, wyzwalając przepływ impulsu elektrycznego wzdłuż jego przebiegu (punkty motoryczne nerwu) (6).

Do stymulowania nerwu zastosowano stymulator powierzchowny, w którym elektrody znajdowały się w określonej długości, równej 2,5 cm. W badaniu przewodnictwa ortodromowego katoda (-) była ułożona dystalnie w stosunku do anody (+). Nerw stymulowano bodźcem prostokątnym o czasie trwania 0,2 ms i częstotliwości 1 Hz (8, 9).

Odpowiedź rejestrowano za pomocą dwóch elektrod miseczkowatych z mięśnia odwodziciela krótkiego kciuka. W punkcie motorycznym mięśnia za pomocą przylepca została umieszczona elektroda aktywna, natomiast elektrodę odniesienia zlokalizowano dystalnie na pierwszej głowie kości śródręcza. Badanie szybkości przewodnictwa czuciowego nerwu pośrodkowego wykonano stymulując zakończenia czuciowe na II palcu. W tym celu wykorzystano bodziec prostokątny o czasie trwania 0,1 ms i częstotliwości 1 Hz. Wynik rejestrowano przy natężeniu równym 3- krotnej wartości progu czucia. Do stymulacji zastosowano elektrody stymulacyjne tzw. obrączkowe. W kierunku bliższym w stosunku do anody położonej na środkowym paliczku była katoda, umiejscowiona na paliczku bliższym. Odpowiedź rejestrowano ponad nerwem w punktach odznaczonych uprzednio przed stymulacją włókien ruchowych w odległości 14 cm od elektrody stymulującej. Badanie przedstawia fot. 6. W badaniu przewodnictwa czuciowego zastosowano technikę uśredniania potencjałów, gdzie próg czucia rejestrowano na podstawie parametrów podstawy czasu czułości pacjenta (5, 8).

WYNIKI

Badania wykazały tendencję rosnącą wartości latencji we włóknach ruchowych nerwu pośrodkowego dla dawki 10 J/cm2 o fali ciągłej, nieznaczny spadek latencji wystąpił po zastosowaniu fali impulsowej, a także wzrost amplitudy przy użyciu dawki 10 J/cm2 o fali ciągłej. Tendencję malejącą zaobserwowano dla dawki 5 J/cm2 również dla fali o długości 820 nm. Fala impulsowa 905 nm nie spowodowała jakichkolwiek zmian amplitudy. Na podstawie analizy badania wartości czasu trwania potencjału odnotowano spadek przez zastosowanie dawki o fali ciągłej 10 J/cm2. Przeciwnie zaś wpłynęła dawka 5 J/cm2, także o fali ciągłej, powodując wzrost czasu trwania potencjału. Fala impulsowa nie wykazała żadnych zmian.

W badaniu prędkości przewodzenia wykazano istotny statystycznie spadek danej wartości poprzez wykorzystanie dawki 10 J/cm2 o fali ciągłej, czyli zwolnienie prędkości przewodzenia. Pozostałe dawki nie wykazały tej istotności. Dawka 5 J/cm2 o fali ciągłej nie wywarła żadnych zmian, natomiast fala impulsowa o dawce 10 J/cm2  spowodowała wzrost prędkości przewodzenia (ryc. 1). Badanie przewodnictwa nerwowego wykazało istotne statystycznie działanie lasera przy zastosowaniu dawki 10 J/cm2 o fali ciągłej, na wzrost latencji. Tendencję malejącą uzyskano przy dawce promieniowania laserowego 10J/cm2 o fali impulsowej. Latencja bez zmian pozostała po wykorzystaniu lasera o fali ciągłej, stosując dawkę 5 J/cm2. Dawka 5 J/cm2 nie wykazała istotności statystycznej (ryc. 2).

Badanie wpływu lasera o fali ciągłej i impulsowej na zamianę wartości amplitudy wykazało, iż wszystkie dawki promieniowania laserowego powodują tendencję rosnącą danej wartości, lecz tylko dawka 10 J/cm2 o fali impulsowej wywiera istotne statystycznie różnice (ryc. 3).

DYSKUSJA

Poznanie coraz nowszych możliwości laserów oraz skutków ich działania jest możliwe dzięki prowadzonym badaniom in vivo i in vitro na ludziach, a także zwierzętach. Prace badawcze prowadzone w kraju i za granicą na temat wpływu laseroterapii o fali ciągłej i impulsowej na obwodowy układ nerwowy po dzień dzisiejszy są przedmiotem dyskusji (8).

Wpływem lasera na przewodnictwo w nerwie pośrodkowym zajmował się m.in. G.D. Baxter i wsp., wykazując mały wzrost latencji w wyniku oddziaływania promieniowania laserowego. W badaniach swych zastosował laser pracujący w sposób ciągły o długości fali 830 nm, mocy 40 mW, stosując dawkę 9,6 J/cm2, gdzie nerw był naświetlany w czterech punktach. W innym badaniu przewodnictwa nerwowego Baxter i wsp., wykazali znaczny wzrost w latencjach odpowiedzi na naświetlanie w dziesięciu punktach wzdłuż przebiegu nerwu, między elektrodą stymulującą na łokciu, a odbiorczą na drugim palcu, stosując tą samą dawkę. J.R. Basford i wsp., także oceniali wpływ niskoenergetycznego promieniowania laserowego na funkcję nerwu pośrodkowego u zdrowych ludzi. Nerw pośrodkowy naświetlano na jego przebiegu w dziesięciu miejscach laserem o długości fali 830 nm, mocy 40 mW, o dawce 1,2 J/punkt, aplikując ją w sposób ciągły. W odróżnieniu od badań Bastera, analiza wyników wykazała, iż zarówno latencja sensoryczna, jak i motoryczna w naświetlanych nerwach uległa zmniejszeniu o 3- 4% w odniesieniu do grupy kontrolnej. Nerw pośrodkowy w swoich badaniach wykorzystał także A.S. Lowe i wsp. Korzystając z urządzenia laserowego, pracującego w sposób ciągły o długości fali 830 nm, mocy 30 mW, naświetlano nerw na jego długości w dziesięciu miejscach dawkami energii: 1.5, 3.0, 6.0, 9.0 oraz 12 J/cm2. Analiza wyników latencji, a także temperatury skóry po 20 minutach od naświetlania, wykazała znaczące obniżenie temperatury skóry dla dawki 1,5 J/cm2, wykazując przy tym znaczne wydłużenie latencji czuciowej w porównaniu do grupy kontrolnej. U osób, którym zaaplikowano dawkę energii 3 J/cm2 i 6 J/cm2, nie zaobserwowano znaczącego obniżenia temperatury, lecz była ona jednak niższa niż u osób w grupie kontrolnej, co wskazywało na zmniejszenie szybkości przewodnictwa nerwowego. W grupach naświetlanych dawkami energii 9 J/cm2 i 12 J/cm2, temperatura skóry w odróżnieniu od grupy kontrolnej była wyższa, dla dawki 9 J/cm wzrost ten był większy niż dla dawki 12 J/cm2. Wiązało się to ze skróceniem latencji w obydwu grupach. Długość latencji zmieniała się proporcjonalnie odwrotnie do zmian temperatury. Największe zmniejszenie długości latencji odnotowano dla dawki 9 J/cm2. Na podstawie powyższych wyników można wnioskować, iż największą skuteczność w terapii analgetycznej będą miały najmniejsze wartości gęstości energii, wpływające na znaczne wydłużenie latencji, efektem tego jest zwolnienie szybkości przewodzenia. Wyjaśnia to mechanizm przeciwbólowego działania laseroterapii (8).

Walsh i wsp. napromieniowali skórę w trzech punktach wzdłuż przebiegu nerwu laserem GaAlAs o długości fali 820 nm i mocy 50 mW. Przewodnictwo antydromowe badał przed, a także po naświetlaniu (5, 10 i 15 minucie). Uzyskane przez niego wyniki wykazały nieznaczne różnice latencji, jak również temperatury naświetlanej tkanki. Badania te dowiodły, że promieniowanie o podanych powyżej parametrach nie wywarło efektów neurofizjologicznych w danym nerwie (10, 11).

Łukowicz i wsp. w Katedrze i Klinice Rehabilitacji CM UMK w Bydgoszczy wykonali naświetlania nerwu pośrodkowego za pomocą półprzewodnikowego lasera o parametrach: długości fali promieniowania 810 nm, mocy promieniowania 100 m, dawkach 2,38 J/cm2 i 9,52 J/cm2 o ciągłym trybie pracy. Analiza badania wykazała wzrost wartości progu czucia we włóknach czuciowych tego nerwu, a także wydłużenie latencji końcowej we włóknach ruchowych (8).

Badania nad wpływem promieniowania laserowego na obwodowy układ nerwowy, zarówno na ludziach, jak i zwierzętach, przeprowadzał Rochkind i wsp. Poddawał biostymulacji laserowej wcześniej uszkodzone nerwy kulszowe u szczurów. Do tego eksperymentu użyła laser He-Ne o fali ciągłej, mocy 16 mW oraz energii 8 J/cm2. Potencjał zarejestrowany z mięśnia brzuchatego, wykazał spadek amplitudy i był znacznie wolniejszy w nerwach nienaświetlanych niż w nerwach naświetlanych. W zdrowych nerwach naświetlanie powyższymi parametrami spowodowało wzrost amplitudy potencjału w porównaniu do nerwów nienaświetlanych. Powyższe efekty utrzymywały się powyżej ośmiu miesięcy. Badanie to wykazało również, że wykorzystanie dawki poniżej minimalnego progu energii (3J) nie powoduje efektu biostymulacji. Użycie dawki powyżej progu maksymalnego (8- 9J) wpływa hamująco. Powyższy efekt był wynikiem analizy działania energii lasera; w ciągu 30 minut dostarczano 15 J energii (0,5 J/min). Proces gojenia się uszkodzonego nerwu kulszowego szczura, przyspiesza codzienne naświetlanie dawką 6 J (12-14).

W innym badaniu Rochkind i wsp. naświetlali nerw kulszowy szczura przez 7 minut laserem He- Ne o fali ciągłej, używając dwóch dawek o mocy: 17 mW (7,36  J/punkt) oraz 0,3 mW (0,13 J/punkt). Wykazano, iż wiązka promieniowania laserowego o mocy 0,3 mW, spowodowała wzmocnienie elektrycznej aktywności zarówno w nieuszkodzonych nerwach, jak i zmiażdżonych. Po zastosowaniu dawki 17 mW nie zaobserwowano znaczących efektów naświetlania. Uzyskane wyniki były porównywalne do grupy kontrolnej naświetlanej po zmiażdżeniu. Nie wykryto efektu termicznego dla powyższych dawek (15).

Ocena wpływu lasera impulsowego GaAs (długość fali 904 nm, czas trwania impulsu 220 ns, o mocy szczytowej 27 W) o różnych parametrach częstotliwości (1, 4, 16, 64, 128, 1000 Hz) oraz różnej długości czasu naświetlania (1, 5, 10, 15, 20 minut; energii o gęstości 0,001- 25,5 J/cm2) nie wykazała istotnie statystycznych zmian amplitudy, latencji ani też czasu trwania potencjału na potencjał wywołany z mięśnia brzuchatego żaby (16).

W kolejnym badaniu wspomnianego wyżej Rochkinda i wsp. zastosowano przezskórną biostymulację nerwu laserem He-Ne o fali ciągłej i mocy 17 mW. Stwierdzono, iż do nerwu dociera 2-10% energii aplikowanej prze skórę. Gęstości energii poniżej 3,5 J/cm2 oraz powyżej 7 J/cm2 podane przezskórnie nie były efektywne. Bezpośrednio dostarczana gęstość energii powinna zawierać się między 0,07 J/cm2 a 0,7 J/cm2 (15).

Laseroterapię o małej mocy wykorzystał Chyczewski i wsp. na Uniwersytecie Marii Curie-Skłodowskiej w Lublinie, jako leczenie wspomagające psów z objawami neurologicznymi. Podzielone one zostały ze względu na objawy chorobowe. Do pierwszej grupy należały zwierzęta, charakteryzujące się chwiejnym chodem, drugą natomiast stanowiły psy z porażeniem tylnych kończyn. Do zabiegów wykorzystano laser półprzewodnikowy CTL 1106 MX, pracujący w sposób ciągły, długości fali 810 nm oraz maksymalnej mocy 100 mW.

Do naświetlania użyto wiązkę o P=50-70 mW i E=8-10 J/cm. Korzystny rezultat w postaci powrotu do funkcji ruchu porażonych kończyn oraz cofanie się objawów neurologicznych, nastąpiło po upływie 10-20 dni codziennych zabiegów laseroterapii.

Rochkind i wsp. dostarczyli także wstępnych danych na temat zastosowania laseroterapii u osób ze schorzeniami neurologicznymi. Z badań wynika, że terapia laserowa o wysokich dawkach, tuż ponad urazem bądź uszkodzeniem rdzenia kręgowego, powoduje poprawę neurologiczną. Terapia ta, może pobudzić funkcję neuronów oraz naprawę, a także hamować zmiany degeneracyjne. Zastosowanie takiej terapii miałoby znaczący wpływ na poprawę pacjentów neurologicznych oraz na ich przyszłą rehabilitację (13).

Badania Ebert i wsp. nie potwierdzają teorii wielu autorów odnośnie optymalnej dawki energii potrzebnej do uzyskania zmiany wywołanego potencjału amplitudy, która miałaby się mieścić w przedziale 0,13-15 J o dawce < 7 J. Naświetlania laserem He-Ne o trzech dawkach energii (1 J, 4 J i 7 J) nie wykazały znaczących statystycznie zmian amplitudy w danym nerwie. Jedynie istotność statystyczną wykazała zmiana latencji dla dawki 7 J (17).

Odpowiednie parametry promieniowania laserowego zapobiec mogą szybkiemu spadkowi potencjału amplitudy, które obserwuje się w następstwie zmiażdżenia. W tym przypadku szczególnie jest polecane zastosowanie niskoenergetycznego promieniowania laserowego jako terapii (14).

Promieniowanie laserowe wywiera nieznaczny wpływ na zdrowe nerwy obwodowe, lecz działa na nerwy po uszkodzeniu stymulująco i protekcyjnie. Przyspieszenie procesu gojenia nerwu obserwuje się także po zaprzestaniu naświetleń (4).

Badania własne wykazały, iż lepsze efekty uzyskano przy zastosowaniu analgetycznym biostymulacji laserowej, przy użyciu fali impulsowej o długości wiązki promieniowania 905 nm, mocy impulsu 75 W, dawce 10 J/cm2 oraz częstotliwości 10 000 Hz. W porównaniu do dawek o fali ciąglej, fala impulsowa istotnie statystycznie zwiększa prędkość przewodzenia we włóknach ruchowych nerwu pośrodkowego, a także spowodowała wzrost amplitudy we włóknach czuciowych. Natomiast laseroterapia przy użyciu fali ciągłej, o długości promieniowania 820 nm, mocy promieniowania 400 mW oraz dawce 10 J/cm2, wyłącznie zwiększa latencję końcową potencjału ruchowego. Promieniowanie laserowe przy użyciu fali ciągłej, o długości promieniowania 820 nm, mocy promieniowania 400 mW oraz dawce 5 J/cm2, nie wywiera istotnych statystycznie zmian.

Współczesne badania nad wpływem terapeutycznego promieniowania laserowego na proces zrostu uszkodzonych nerwów obwodowych, wykazują jego działanie stymulujące. Regeneracja nerwu powstaje przez rozplem i wzrost komórek. Przypuszcza się, że w czasie wzrostu są one bardziej podatne na promieniowanie laserowe, niż gdy są dojrzałe (18).

Korzystne działanie, jakie niesie ze sobą laseroterapia z pewnością mogą polepszyć jakość życia pacjentów. Stosowana racjonalnie pozwala na uzyskanie dobrych efektów leczniczych (19).

WNIOSKI

Laseroterapia przy użyciu fali ciągłej o długości promie-niowania 820 nm, mocy promieniowania 400 mW oraz dawce 5 J/cm2, nie wywiera istotnych statystycznie zmian parametrów szybkości przewodnictwa we włóknach czuciowych, a także ruchowych nerwu pośrodkowego, jak również nie wpływa na próg czucia we włóknach czuciowych danego nerwu;

Laseroterapia przy użyciu fali ciągłej o długości promieniowania 820 nm, mocy promieniowania 400 mW oraz dawce 10 J/cm2, istotnie statystycznie zwiększa latencję końcową potencjału ruchowego, nie zmieniając istotności statystycznej pozostałych parametrów potencjału czuciowego i ruchowego;

Laseroterapia przy użyciu fali impulsowej o długości wiązki promieniowania 905 nm, mocy impulsu 75 W, dawce 10 J/cm2 oraz częstotliwości 10 000 Hz, istotnie statystycznie zwiększa prędkość przewodzenia we włóknach ruchowych nerwu pośrodkowego, a także powoduje wzrost  amplitudy we włóknach czuciowych. Nie wywiera istotności statystycznej na pozostałe parametry potencjału czuciowego i ruchowego;

W celu określenia dokładnych parametrów laseroterapii w leczeniu różnych dolegliwości, związanych z obwodowym układem nerwowym, wskazana jest kontynuacja badań, zwłaszcza w przypadku uszkodzenia nerwu obwodowego.

..............................................................................................................................................................

PIŚMIENNICTWO

1.    Sieroń A., Adamek M., Cieślar G., mechanizm działania lasera niskoenergetycznego na organizmy żywe – własna interpretacja, Balneologia Polska, 1995, 37, 1, str. 48-55.

2.    Mika T.: Kilka uwag na temat niskoenergetycznej terapii laserowej. Balneologia Polska1995; tom XXXVII; zeszyt 3-4.

3.    Fiodor P.: Zarys klinicznych zastosowań laserów. Dom Wydawniczy ANKAR, Warszawa 1995.

4.    Glinkowski W, Pokora L.: Lasery w terapii. Laser Instruments, Warszawa 1993.

5.    Kinalski R.: Neurofizjologia kliniczna dla neurorehabilitacji. MedPharm Polska, Wrocław 2008.

6.    Mazur R., Beuth W., Biesek D., Bilikiewicz A., i wsp.: Neurologia kliniczna. Via Medica, Gdańsk 2005.

7.    Podemski R.: Kompendium neurologii. Via Medica. Gdańsk 2008.

8.    Łukowicz M., Weber- Zimmermann M., Marszałek A.: Wpływ biostymulacji laserowej na parametry przewodnictwa w nerwie pośrodkowym. Baln. Pol. IL (4), 2007; str. 248- 254.

9.    Kinalski R.: Neurofizjologiczne podstawy rehabilitacji ruchowej (red) Kiwerski J. (w): Rehabilitacja medyczna. Wyd. Lek. PZWL, Warszawa 2005/ 2006, str. 49- 53.

10.    Taradaj J.: Lasery w medycynie i rehabilitacji. Fizjoterapia 4 (9), 2001; str. 42- 47.

11.    Walsh D. M., Baxter G. D., Allen J. M.: Lack of effect of low- intensity infrared (820 nm) laser irradiation of nerve conduction in the human superficial radial nerve. Laser in Surgery and Medicine, 26: str. 485- 490, 2000.

12.    Khullar S.M., Brodin P., Messelt E.B., Hannes H.R.: The effect of low level laser treatment on recovery of nerve conduction and motor function after compression injury in the rat sciatic nerve. European Journal of Oral Sciences, 103: str. 299- 305, 1995.

13.    Łukowicz M.: Podstawy laseroterapii, tłumaczenie, Cosmogamma.

14.    Rochkind S., Nissan M., Razon N., i wsp.: Electrophysiological effect of HeNe laser on normal and injured sciatic nerve in the rat. Acta Neurochirurgica, 83: str. 125- 130, 1986.

15.    Rochkind S., Nissan M., Lubart R., i wsp.: The in- vivo- nerve response to direct low- energy- laser irradiation. Acta Neurochirurgica, 83: str. 125- 130, 1986.

16.    Comelekoglu U., Bagis S., Buyukakilli B., i wsp.: Electrophysiologic effect of pallium arsenide laser on frog gastrocnemius muscle. Lasers in Surgery and Medicine, 30: str. 221- 226, 2002.

17.    Ebert D.W., Roberts C.: In vitro frog sciatic nerve as a peripheral nerve model for studies of the mechanism of action of low energy lasers: part one. Laser in Surgery and Medicine, 21: str. 32- 41, 1997.

18.    Demidaś A., Koziarek A., Berner E., i wsp.: Biostymulacyjne promieniowanie laserowe w regeneracji nerwu trójdzielnego. Fizjoter. Pol. Vol. 4, nr. 2, 2004, str. 129- 135.

19.    Bonikowska- Zagińska M.: Laseroterapia w rehabilitacji. Rehabilitacja w praktyce 2, 2008; str. 38- 40.

..............................................................................................................................................................

Adres do korespondencji:

Małgorzata Łukowicz
Collegium Medicum UMK w Bydgoszczy
Katedra i Zakład Laseroterapii i Fizjoterapii
ul. Marii Skłodowskiej-Curie 9, 85-094 Bydgoszcz
tel. /52/ 585-34-85 e-mail: kizterfiz@cm.umk.pl

Artykuł nadeslano: 12.07.2010
Zaakceptowano do druku: 18.08.2010