WSTĘP

Kończyny dolne spełniają dwie podstawowe funkcje, są narządem lokomocyjnym, a także podporowym ludzkiego organizmu. Biomechanicznie końcowym elementem łańcucha kinematycznego całego człowieka jest stopa, będąc tym samym jednym z najważniejszych elementów budowy anatomicznej (1, 2).

Stopa jest bardzo złożoną strukturą biokinematyczną, która w trakcie filogenezy przeszła szereg zmian przystosowujących ją do przenoszenia dużych i dynamicznych obciążeń. Prawidłowo ukształtowana stopa jest bardzo sprężysta dzięki odpowiedniemu wysklepieniu. Jej architekturę zewnętrzną tworzą łuki podłużne i poprzeczne, które pod wpływem obciążenia rozciągają się by w warunkach odciążenia powrócić do swojej pierwotnej postaci. Łuk podłużny przyśrodkowy (dynamiczny) przebiega od guza piętowego, poprzez kość łódkowatą, klinowatą przyśrodkową do głowy I kości śródstopia. Szczyt łuku, przypadający na kość łódkowatą, oddalony jest od podłoża ok. 18-25 mm. Łuk podłużny boczny (statyczny) rozciąga się od guza piętowego, poprzez kość sześcienną do głowy V kości śródstopia. Kość sześcienna, będąca jego szczytem, oddalona jest od podłoża o ok. 5 mm. Pomiędzy głowami I a V kości śródstopia znajduje się łuk poprzeczny, który w czasie chodzenia, biegu lub skoku spłaszcza się, powodując, iż stopa opiera się o podłoże głowami wszystkich kości śródstopia. Całość sklepienia utrzymywana jest dzięki odpowiedniemu napięciu mięśni i więzadeł spajających wzajemnie stawy. Warunkuje to elastyczność stopy, amortyzowanie wstrząsów oraz sprawia że chód jest sprężysty i lekki (3, 4, 5).

Nieco odmiennie architekturę stopy opisuje Gauthier nazywając rusztowanie utrzymujące wewnętrzną strukturę stopy trójkątem dynamicznym, którego ramiona tworzą kość piętowa i skokowa oraz II i III kość śródstopia. Wierzchołek tworzą kości: łódkowata, klinowate i sześcienna, a podstawę rozcięgno podeszwowe oraz ścięgna krótkich zginaczy palców. Dynamikę trójkąta zapewniają elementy podstawy oraz właściwości mechaniczne stawu poprzecznego stępu. Konstrukcja stawu skokowo-łódkowego oraz piętowo-sześciennego sprawia, iż w ustawieniu ortostatycznym stawy te wzajemnie się stabilizują uniemożliwiając jakikolwiek ruch. Równoległe ustawienie osi obu stawów zezwala na ich rozluźnienie umożliwiając ruch. Dzieje się tak w przypadku koślawego ustawienia stępu. Podczas chodu mechanizm ten jest wyzwalany poprzez wewnętrzną i zewnętrzną rotację goleni. Prowadzi to do naprzemiennego usztywniania i rozluźniania połączenia, dzięki czemu stopa może pełnić zarówno funkcję amortyzatora, dzięki swej elastyczności, jak i stabilnie przenosić obciążenie ciała. Stopa posiada wewnętrzny mechanizm stabilizacji swej struktury, a jego wydolność zależna jest od elementów łącznotkankowych: więzadeł, torebki stawowej oraz rozcięgna podeszwowego (1, 3, 6).

Według szacunków wyników różnych badań, nawet 80% dorosłego społeczeństwa dotknięte jest różnego rodzaju i stopnia dysfunkcjami i dolegliwościami w obrębie stóp. Przejawiać się to może nie tylko bólem, lecz również zaburzeniem ich funkcji, a tym samym utrudniać funkcjonowanie w życiu codziennym. Wady stóp stwierdza się już w wieku dziecięcym, co jest zwykle następstwem nakładania się na siebie wielu czynników. Do najważniejszych należy zaliczyć niewłaściwie dobrane obuwie, zbyt dużą masę ciała dziecka, płeć, chodzenie po twardym słabo amortyzującym podłożu, oraz uwarunkowania genetyczne (7, 8, 9).

Wynikiem biomechanicznych zmian stopy jest zmniejszenie sprawności kończyn dolnych. Kończyna dolna jest bowiem swoistym łańcuchem kinematycznym. Odchylenia w jej budowie bądź biomechanice jednej ze składowych, powodują zmiany w funkcji pozostałych. Konieczność amortyzacji nadmiernych naprężeń statycznych i dynamicznych jednego z elementów zaburza mechanikę całego łańcucha stawowego kończyny dolnej, a także szkieletu osiowego. Pojawiające się niefizjologiczne obciążenia mogą powodować szybko narastające zmiany zwyrodnieniowe. Również zmiana postawy ciała, zachowania się środka ciężkości oraz zaburzenie stereotypu chodu może powodować narastanie zaburzeń funkcji stawów, nasilając objawy choroby zwyrodnieniowej (10, 11, 12).

Według niektórych badaczy zajmujących się problematyką patomechaniki, dolegliwości stawów kolanowych i biodrowych w wieku dojrzałym, są następstwem niezauważonych lub nieprawidłowo leczonych zmian w obrębie stóp, powstałych już w wieku dziecięcym lub młodzieńczym (1, 3).

Dzięki prawidłowej artrokinematyce i propriocepcji stopa może prawidłowo dystrybuować i rozpraszać siły ściskające, ścinające, rotacyjne i rozciągające generowane przez cały organizm podczas stania lub chodu. Ma to swoje odzwierciedlenie w rozkładzie sił nacisków na podeszwowej stronie stóp, które dzięki nowoczesnym metodom pomiarowym, mogą być odbierane i rejestrowane. Do tego celu coraz częściej wykorzystywana jest pedobarografia. Jedną z możliwości, która związana jest z odczytem i analizą elektronicznie powstałych obrazów „podeszwowej strony stóp”, jest ocena fizjologicznych łuków stopy, po wyznaczeniu odpowiednich prostych i kątów (1, 2, 3, 13).

Celem pracy była ocena koincydencji płaskostopia i zmian zwyrodnieniowych stawów biodrowych oraz płaskostopia i zmian zwyrodnieniowych stawów kolanowych, w losowo wybranej grupie chorych.

MATERIAŁ I METODYKA

Badaniem objęto 76 osób w wieku 34-82 lata (średni wiek 65,3 lat), w tym 18 mężczyzn (24%) i 58 kobiet (76%), z czego 52 osoby były pacjentami Zakładu Rehabilitacji Samodzielnego Publicznego Centralnego Szpitala Klinicznego w Warszawie, leczonymi z powodu choroby zwyrodnieniowej stawów. Kryterium podziału na grupy badane był rodzaj zmian zwyrodnieniowych w kończynie dolnej lub ich brak.

Pierwszą grupę A stanowiło 28 pacjentów ze stwierdzoną w badaniu klinicznym gonartrozą, w IIº zaawansowania wg Altmana, jednego bądź dwóch stawów kolanowych. W grupie tej znalazło się 6 mężczyzn (21%) i 22 kobiety (79%) w wieku 36-84 lata (średnia 65 lat).

W drugiej grupie B, liczącej 24 pacjentów z potwierdzoną koksartrozą, w IIº zaawansowania wg Altmana, było 5 mężczyzn (21%) i 19 kobiet (79%). Ich wiek wahał się w granicach 34-75 lat (średnia 61 lat).

Do grupy kontrolnej, zakwalifikowano 24 osoby, u których wykluczono badaniem klinicznym, istnienie jakichkolwiek schorzeń i chorób w obrębie stawów kolanowych i biodrowych. Grupę tę tworzyło 7 mężczyzn (29%) i 17 kobiet (71%), w wieku 63-82 lata (średnia 71 lat). Analiza statystyczna nie wykazała istotnych różnic pomiędzy trzema badanymi grupami w zakresie wieku i płci (p>0,05).

Realizując cel badania dokonano wyznaczenia wskaźnika kątowego Clarke’a dla każdej stopy, u wszystkich 76 badanych osób, wykorzystując wyniki badania posturograficznego. W badaniu tym zastosowano pedobarograf typu PEL 38 z komputerowym analizatorem obrazu i oprogramowaniem WIN-POD w wersji 3.81.

Do oceny wysklepienia podłużnego stóp przyjęto wartości kąta:

• stopa płaska – ≤30°

• stopa z obniżonym wysklepieniem – 31°- 41°

• stopa normalna – 42°-54°

• stopa z podwyższonym wysklepieniem – ≥55° (1).

Uzyskane wyniki poddano analizie statystycznej za pomocą pakietu statystycznego Statistica. Do zbadania różnic w występowaniu poszczególnych cech zastosowano 2 analizy, analizę parametryczną t-Studenta oraz, jako analizę nieparametryczną, test U Manna-Whitneya. Za poziom istotności statystycznej przyjęto wartość p=0,05).

WYNIKI

W celu wyeliminowania błędnej interpretacji wyników dotyczących oceny współwystępowania płaskostopia w badanych grupach, dokonano analizy średnich wartości wskaźnika BMI (ang. Body Mass Index). Uzyskane wyniki wykazały nadwagę we wszystkich badanych grupach. Najwyższą, średnią wartość stwierdzono w grupie A, gdyż wyniosła ona, aż 29,4 (± 5,9), niższą w grupie kontrolnej 28,0 (± 4,43), a najniższą w grupie B, w której wskaźnik ten wyniósł 27,4 (± 3,75) (ryc.1). Mimo obserwowanych różnic liczbowych pomiędzy badanymi grupami w zakresie średnich wartości BMI, okazały się one statystycznie nieistotne (p>0,05).

W grupie A wartość kąta Clarke’a w lewej stopie wahała się w granicach od 10° do 37°, a średnia wyniosła 26,7°. Wynik ten oznaczał, iż zgodnie z przyjętymi normami, żaden z badanych pacjentów nie miał prawidłowo wysklepionej stopy. Płaskostopie stwierdzono u 19 pacjentów, u pozostałych 9 wysklepienie podłużne stopy uznano za obniżone (ryc. 2).

W grupie B, z koksartrozą średnia wartość kąta Clarke’a dla lewej stopy wyniosła 32°. Najniższy zanotowany kąt to 11°, a najwyższy 43°. U 6 pacjentów stwierdzono płaskostopie, 17 obniżenie łuku podłużnego, a tylko u 1 stopę z prawidłową wartością badanego kąta (ryc. 3).

W grupie kontrolnej wartości kąta Clarke’a dla lewej stopy były wyraźnie wyższe niż w pozostałych grupach. Jego średnia wartość wyniosła 42,8° przy najniższym
i najwyższym kącie wynoszącym odpowiednio 28° i 56°. W grupie tej tylko u 1 osoby stwierdzono płaskostopie, sklepienie obniżone u 10 osób, u 1 osoby sklepienie podwyższone, a u 12, co stanowiło dokładnie połowę grupy, stopę prawidłowo wysklepioną (ryc. 4).

Zestawiając średnie wyniki pomiarów we wszystkich trzech grupach można zaobserwować, iż najwyższa wartość kąta Clarke’a wystąpiła w grupie kontrolnej. Niższe wartości zanotowano w grupie pacjentów w grupie B, a najniższe u pacjentów w grupie A (ryc. 5).

Uzyskane wyniki wartości kąta Clarke’a lewej stopy zostały poddane analizie statystycznej, która wykazała istotną różnicę pomiędzy grupą A i grupą B oraz pomiędzy uzyskanymi wartościami grupy A i grupy B, a wartością w grupie kontrolnej (p<0,05) (tab. 1).

Podobne zależności statystyczne pomiędzy wartościami kąta Clarke’a w lewej stopie, w badanych grupach, uzyskano wykorzystując do analizy test U Manna-Whitneya (tab. 2).

Kolejnym badanym parametrem była wartość kąta Clarke’a prawej stopy. W grupie A średnia wartość tego kąta wyniosła 30,2°. Najniższy zanotowany kąt to 11°, a najwyższy 45°. W grupie tej u 13 osób stwierdzono płaskostopie, u 13 obniżone sklepienie stopy, a tylko u 2 pacjentów stopę prawidłowo wysklepioną (ryc. 6).

W grupie B, wartość kąta dla prawej stopy wahała się w granicach od 19° do 44°, a wartość średnia wyniosła 33,3°. U 8 osób zanotowano płaskostopie, u 14 obniżenie łuku podłużnego w prawej stopie, a tylko u 2 osób stopa była prawidłowo wysklepiona (ryc. 7).

Podobnie jak w stopie lewej, tak i w prawej wartości kąta Clarke’a u osób z grupy kontrolnej były wyższe niż u pacjentów z chorobą zwyrodnieniową stawu kolanowego lub biodrowego. Średnia wartość tego kąta wyniosła w tej grupie 42,3º. Najniższy zaobserwowany kąt to 28°, a najwyższy 56°. Tylko u 2 osób rozpoznano płaskostopie, u 8 obniżoną wysokość łuku, a aż u 13 stopę prawidłowo wysklepioną. U 1 osoby wartość badanego kąta wskazywała na podwyższenie łuku stopy (ryc. 8).

W badanych trzech grupach najwyższe średnie wartości kąta Clarke’a w prawej stopie uzyskano w grupie kontrolnej. Niższe w grupie B (koksartroza), a najniższe wartości zanotowano u pacjentów z grupy A (gonartroza) (ryc. 9).

Wyniki pomiarów kąta Clarke’a dla prawej stopy również zostały poddane analizie statystycznej. Test t-Studenta wykazał, iż nie ma istotnych statystycznie różnic pomiędzy średnimi wartościami badanego kąta w grupie A i B. Taką zależność stwierdzono natomiast pomiędzy grupą A i kontrolną oraz grupą B i kontrolną (tab. 3).

Podobne zależności statystyczne pomiędzy wartościami kąta Clarke’a w prawej stopie, w badanych grupach, uzyskano wykorzystując do analizy test U Manna-Whitneya (tab. 4).

DYSKUSJA

Jednym z najczęściej występujących zaburzeń budowy układu ruchu jest płaskostopie, a szczególnie stopa płasko koślawa-statyczna. Występuje ono we wszystkich grupach wiekowych. Płaskostopiu, mogą towarzyszyć dodatkowe zmiany anatomiczne stopy, takie jak koślawe ustawienie stępu, pronacja lub odwiedzenie przodostopia. Współistnieją z nim także zmiany patomorfologiczne, wśród których należy wymienić patologię tkanki łącznej będącą przyczyną uogólnionej wiotkości, a także skrócenie ścięgna Achillesa. Schorzenie to jest bardzo rzadko wrodzone, w zdecydowanej większości przypadków jest dolegliwością nabytą w okresie kształtowania się sklepienia stopy (6, 13, 14, 15).

Stopa, poprzez swoją budowę, lepiej przystosowana jest do pracy statyczno-dynamicznej (chód) niż do samej pracy statycznej (stanie). Dlatego też płaskostopie częściej obserwuje się u ludzi wykonujących zawód wymagający długotrwałego stania (chirurg, fryzjer). Ponadto w zawodach wiążących się z przenoszeniem dużych ciężarów stopa płaska wykształca się w wyniku przeciążenia mięśni oraz jej struktur. W prezentowanym badaniu nie uwzględniono tego czynnika.

W miarę postępu deformacji stopy płaskiej nasilają się dolegliwości bólowe na różnych piętrach narządu ruchu. Dochodzi do szybszej męczliwości stóp nawet przy niewielkich wysiłkach. Wraz z upływem lat trwania patologii dołączają się zmiany zwyrodnieniowe układu kostnego, które mogą pogłębiać dolegliwości stóp (1, 6, 13, 16, 17, 18).

Pedobarografia jest narzędziem diagnostycznym szeroko wykorzystywanym w diagnostyce wielu schorzeń (19, 20, 21, 22, 23, 24). Autorzy prezentowanego badania odnaleźli jednak niewiele prac, które opisują wykorzystanie tej metody w analizie korelacji występowania płaskostopia z gonartrozą lub koksartrozą.

Lorkowski w jednej ze swoich prac podkreśla na podstawie uzyskanych wyników, że występowanie pierwotnej choroby zwyrodnieniowej stawów biodrowych może być wtórnym wynikiem działania pewnych czynników mechanicznych. Badacz ten uważa, że złożoność ruchu i przemieszczeń w stawie biodrowym wynika między innymi z faktu, iż obciążenia tego stawu zależą również od odpowiedniego z punktu widzenia biomechaniki, pola kontaktu stopy z podłożem. Występujące płaskostopie zwiększa pole kontaktu stopy oraz zaburza prawidłową biomechanikę ruchu kończyny dolnej. Zostaje zaburzony łańcuch przenoszenia obciążeń ze stawów wyżej położonych, poprzez stopę, do podłoża, co może prowadzić do rozwoju choroby zwyrodnieniowej stawów (25).

Również Michał T. W. von Grabowski w swoim badaniu wykazał, że do szybszego zużycia stawu kolanowego prowadzą wrodzone lub nabyte, patologiczne odchylenia osi kończyny dolnej od normy (26).

Uzyskane wyniki w pracy własnej potwierdzają pewne obserwacje Cavanagh’a, który uważa, że zmiany wysokości łuku stopy wpływają na ukształtowanie całej sylwetki człowieka, a przez to również na powstawanie różnych zmian patologicznych w obrębie układu ruchu. Jak dowodzi Cavanagh nieodzownym elementem dla spełnienia podstawowej funkcji kończyn dolnych, jaką jest lokomocja, jest zachowanie prawidłowych relacji anatomicznych w budowie stopy. Wg tego autora nieleczone w dzieciństwie płaskostopie odpowiada za powstawanie wtórnych deformacji w dorosłym życiu. Zmiany w kształcie stóp, nawet te niewielkie, a szczególnie nieprawidłowo wykształcone sklepienie podłużne, jest przyczyną występowania zaburzeń w całym łańcuchu kinematycznym kończyny dolnej. Następstwami tego mogą być zaburzenia mechaniki chodu, stania, powstawanie zmian zwyrodnieniowych stawów wyżej położonych, oraz dolegliwości bólowe w obrębie kończyn dolnych i kręgosłupa (27).

Jeszcze innym dowodem na możliwość występowania koincydencji płaskostopia i zmian zwyrodnieniowych w stawach biodrowych lub kolanowych są wyniki pracy Rzaniak i wsp. W badaniu, w którym wykorzystano pedobarografię do wyznaczenia kąta Clarke’a, uczestniczyło 27 pacjentów ze zdiagnozowaną chorobą zwyrodnieniową stawu biodrowego oraz 27 osób bez cech uszkodzenia w obrębie narządu ruchu, jako grupa kontrolna. Po analizie wyników stwierdzono zmniejszenie średnich wartości kąta Clarke’a u osób z gonartrozą w porównaniu z grupą zdrowych badanych (28).

Ciekawych danych na temat wpływu płaskostopia na narząd ruchu dostarcza badanie Skury i wsp. Badanie objęło 884 losowo wybrane osoby, w tym 514 mężczyzn i 370 kobiet. Analiza badania wykazała współistnienie płaskostopia wraz ze zmianami zwyrodnieniowymi narządu ruchu zlokalizowanymi nie tylko w stawach kolanowych i biodrowych, ale także w stawach skokowych, krzyżowo-biodrowych oraz lędźwiowym odcinku kręgosłupa. Badając strukturę wiekową pacjentów stwierdzono, iż płaskostopie samoistnie występuje niemal wyłącznie u ludzi młodych, natomiast wraz z wiekiem badanych narasta częstość występowania zmian współistniejących. Autorzy pracy zwracają uwagę, iż płaskostopie zaburza ortostatyczną zwartość aparatu ruchu i jest zarazem przyczyną jego uszkodzeń (29).

Uzyskane wyniki w prezentowanym badaniu wskazują na istnienie zależności pomiędzy występowaniem płaskostopia, a chorobą zwyrodnieniową stawu kolanowego lub biodrowego. U pacjentów z grup obarczonych gonartrozą lub koksaltrozą wielkość kąta Clarke’a była znacząco mniejsza w porównaniu z tym samym kątem u osób zdrowych. Zależność ta wyraźniej zaznaczyła się u osób u których rozpoznano chorobę zwyrodnieniową stawu kolanowego. Należy więc przypuszczać, iż obserwowane zmiany w postaci obniżenia sklepienia stopy powodują zaburzenia biomechaniki nie tylko na tym poziomie, ale także całej kończyny dolnej. Zmienia się zapewne postawa, linia obciążeń ciała, a także sposób poruszania się. Powstające przeciążenia stopy przenoszą się na inne odcinki układu ruchu, czym mogą powodować powstawanie zmian zwyrodnieniowych na pozostałych piętrach narządu ruchu. Należy podkreślić, że nawet prawidłowo zbudowany staw, w wyniku nadmiernych obciążeń szybko ulega uszkodzeniu. Przeciążenia powodują bowiem zaburzenia w obrębie wszystkich stabilizatorów stawowych. Początkowo dochodzi do niewydolności zespołu dynamicznego, a następnie aparatu biernego (zwłaszcza więzadeł), w wyniku czego dochodzi do utraty stabilności, rozchwiania stawu, co z czasem prowadzi do jego uszkodzeń i powstawania deformacji (30, 31, 32).

WNIOSKI

Uzyskane wyniki wskazują na koincydencję płaskostopia i choroby zwyrodnieniowej stawów kolanowych lub biodrowych.

Płaskostopie można zaliczyć do grupy czynników wpływających na powstawanie zmian zwyrodnieniowych w stawach kolanowych i biodrowych, choć wymaga to przeprowadzenia badania prospektywnego na większej grupie osób.

Wykazanie współistnienia płaskostopia i choroby zwyrodnieniowej stawów biodrowych lub kolanowych nakazuje bezwzględne stosowanie wkładek korekcyjno-profilaktycznych do butów, w tych grupach pacjentów.

Badanie pedobarograficzne może być bardzo cennym narzędziem diagnostyczno-prognostycznym w rehabilitacji.

..............................................................................................................................................................

PIŚMIENNICTWO

1.    Krupicz B.: Wady stóp. Wydawnictwo Politechniki Białostockiej, 2008.

2.    Lorkowski J., Zarzycki D.: Zastosowanie kliniczne badania pedobarograficznego – doświadczenia własne i przegląd literatury. Przegląd Lekarski, 2006, 63, Supl. 5,
28-32.

3.    Dziak A.: Anatomia stopy. PWSZ, 1973.

4.    Zembaty A.: Kinezyterapia. Wydawnictwo Kasper, 2002.

5.    Kasperczyk T.: Wady postawy ciała. Kraków, 1994.

6.    Walczak M.: Stopa płaska statyczna dziecięca – kontrowersyjny temat. Chirurgia Narządów Ruchu i Ortopedia Polska, 2003, 68, 4, 261-267.

7.    Micele K.J., Steele J.R. Munro B.J.: The Feet of Overweight and Obese Young Children: Are They Flat or Fat? Obesity 2006 14, 1949–1953; doi:10.1038/oby.2006.227.

8.    Mickle K.J., Steele J.R., Munro B.J.: Is the foot structure of preschool children moderated by gender? J Pediatr Orthop., 2008, 28(5):593-6.

9.    Weker H.: Simple obesity in children. A study on the role of nutritional factors. Med Wieku Rozwoj. 2006, 10(1):3-191.

10.    Hrycaj P., Łącki J.: Od zwyrodnienia do zapalenia – współczesne poglądy na patogenezę choroby zwyrodnieniowej stawów. Nowa Medycyna, 2002, 115, 2.

11.    Stanisławska-Biernat E., Filipowicz-Sosnowska A.: Leczenie choroby zwyrodnieniowej stawów. Przewodnik Lekarza, 2004, 11, 62-70.

12.    Gluszko P.: Osteoartroza – choroba zwyrodnieniowa stawów. Przewodnik Lekarza, 2007, 5, 6, 20-25.

13.    Malina H.: Wady kończyn dolnych. Kasper, 1996.

14.    Lorkowski J.: Porównanie badania planokonturograficznego i dynamicznego badania pedobarograficznego w ocenie stopy płaskiej u dzieci. Scripta Periodica, 2000, 2, 3, 894-897.

15.    Golec E.: Analiza porównawcza dystrybucji nacisków na powierzchni podeszwowej stóp prawidłowo wysklepionych oraz stóp płaskich. Przegląd Lekarski, 2008, 65, 1.

16.    Kaltenborn F.: Manualne mobilizacje stawów kończyn. Wydawnictwo Rolewski, 1998.

17.    Kapandji I. A.: The Physiologo of Joints. Volume 2, Churchill Livingstone, 1987.

18.    Gruca A.: Chirurgia Ortopedyczna Tom III, PZWL, 1993.

19.    Zhang L. et al.: Thumb reconstruction with modified free wrap-around flap Zhongguo Xiu Fu Chong Jian Wai Ke Za Zhi. 2010, 24 (3):309-14.

20.    Karadag-Saygi E., Unlu-Ozkan .F, Basgul A.: Plantar pressure and foot pain in the last trimester of pregnancy. Foot Ankle Int. 2010 Feb;31(2):153-7.

21.    Nikratowicz P. et al.: Pedobarographic evaluation of the foot after Keller’s procedure for Hallux valgus and Hallux rigidus Chir Narzadow Ruchu Ortop Pol. 2009, 74(4):224-7.

22.     Richter M., Zech S. Leonard J.: Goldner Award 2009. Intraoperative pedobarography leads to improved outcome scores: a Level I study. Foot Ankle Int. 2009, 30(11):1029-36.

23.    Rongies W. i wsp., Próba wykorzystania badania pedobarograficznego do oceny skuteczności rehabilitacji u osób z chorobą zwyrodnieniową stawów biodrowych. Ortopedia. Traumatologia. Rehabilitacja, 2009, 11, 3, 242-252.

24.    Lorkowski J.: Metodyka badania pedobarograficznego – doświadczenia własne i przegląd literatury. Przegląd Lekarski, 2006, 63, Supl. 5, 23-27.

25.    Lorkowski J.: Ocena rozkładu nacisków na podeszwowej stronie stóp u chorych ze zmianami zwyrodnieniowymi stawów biodrowych. Ortopedia i traumatologia u progu nowego Millenium, Bydgoszcz, 2002, 275-277.

26.    Grabowski M. T. W., Palme E., Grabowski V.: Analiza różnych czynników etiologicznych mogących sprzyjać powstaniu gonartrozy w grupie 320 chorych leczonych alloplastyką stawu kolanowego. Ortopedia i traumatologia u progu nowego Millenium, Bydgoszcz, 2002, 271-272.

27.    Cavanagh P. R. et al.: The relationship of static foot structure to dynamic foot function. Journal of Biomechanics, 1997, 3, 30, 243-250.

28.    Rzaniak E. I wsp.: Wpływ zmian zwyrodnieniowych stawów biodrowych na ukształtowanie stopy. Kwartalnik Ortopedyczny, 2007, 3, 342-351.

29.    Skura A., Grzywa M., Kaczmarczyk F.: Ocena wpływu płaskostopia na inne narządy ruchu. Medycyna ogólna, 1996, 2, 4, 370-381.

30.    Brandt K. D. et al.: Yet more evidence that osteoarthritis is not a cartilage disease. Ann. Rheum. Dis., 2006; 65: 1261-1264.

31.    Tan A. l., Toumi H., Benjamin M. et al.: Combined high-resolution magnetic resonance imaging and histological examination to explore the role of ligaments and tendons in the phenotypic expression of early hand osteoarthritis. Ann. Rheum. Dis., 2006; 65: 1267-1272.

32.    Shibuya N. et al.: Characteristics of adult flatfoot in the United States. J Foot Ankle Surg. 2010, 49(4):363-8.

..............................................................................................................................................................

Adres do korespondencji:

Witold Rongies
Zakład Rehabilitacji
Samodzielny Publiczny Centralny Szpital Kliniczny
02-097 Warszawa ul. Banacha 1a
Fax (22) 599 1563
Tel. 0 604 538 380
e-mail rongies@interia.pl

Artykuł nadesłano: 18.07.2010
Zaakceptowano do druku: 10.09.2010