WSTĘP

Lecznictwo uzdrowiskowe w Polsce stanowi integralną część systemu ochrony zdrowia. Zadaniem lecznictwa uzdrowiskowego jest prowadzenie leczenia z wykorzystaniem naturalnych surowców leczniczych, klimatu i morza. Jest ono prowadzone w zakładach lecznictwa uzdrowiskowego, które są zakładami opieki zdrowotnej (1).

System lecznictwa uzdrowiskowego obejmuje trzy rodzaje zakładów lecznictwa uzdrowiskowego. Są to sanatoria uzdrowiskowe i szpitale uzdrowiskowe (lecznictwo uzdrowiskowe stacjonarne) oraz przychodnie uzdrowiskowe (leczenie uzdrowiskowe ambulatoryjne). Poszczególne rodzaje zakładów lecznictwa uzdrowiskowego przeznaczone są dla pacjentów w różnych stanach chorobowych, przy czym zadaniem szpitali uzdrowiskowych jest prowadzenie leczenia pacjentów wymagających świadczeń medycznych o większej intensywności, stąd zatrudniają one wyżej wykwalifikowaną kadrę medyczną i dysponują wyższej klasy sprzętem medycznym. Zadaniem sanatoriów uzdrowiskowych jest prowadzenie leczenia pacjentów wymagających całodobowych świadczeń medycznych, lecz o mniejszej intensywności, także udzielanie świadczeń profilaktycznych. Leczenie ambulatoryjne przeznaczone jest dla pacjentów w lekkich stanach chorobowych oraz realizuje zadania profilaktyki zdrowotnej (1). Nie należy zapominać też o zadaniach z zakresu diagnostyki, które winny być realizowane w zakładach lecznictwa uzdrowiskowego, a zwłaszcza szpitalach uzdrowiskowych (2, 3). Właściwe skierowanie pacjenta do odpowiedniego zakładu lecznictwa uzdrowiskowego w dużej mierze warunkuje sukces terapeutyczny. Pozwala również na właściwe wykorzystanie potencjału medycznego zakładu.

Ze wszystkich powyższych form leczenia w uzdrowisku, pacjenci mogą korzystać w ramach środków Narodowego Funduszu Zdrowia, na podstawie właściwego skierowania, lub też opłacając pobyt z własnych środków finansowych (pacjenci komercyjni) (1).

Z tej ostatniej drogi korzystają licznie pacjenci stacjonarnego lecznictwa uzdrowiskowego. Jako przyczyny tego faktu rozpatruje się długi okres oczekiwania na możliwość skorzystania z tego rodzaju leczenia ze środków publicznych, wynikający z niedostatku finansowania leczenia uzdrowiskowego. Nie jest to jednakże jedyna przyczyna. Leczenie na podstawie skierowania z Narodowego Funduszu Zdrowia ma swoje określone zasady i ograniczenia, które dla niektórych osób mogą być na tyle uciążliwe, że stanowią podstawę do podjęcia decyzji o samofinansowaniu leczenia uzdrowiskowego. Między innymi nie daje pacjentowi prawa wyboru miejsca i terminu leczenia, a także określenia długości jego trwania. Z kolei zakłady lecznictwa uzdrowiskowego, mając na uwadze tę grupę klientów, przygotowują dla nich różnorodne ponadstandardowe usługi. Są to zarówno świadczenia medyczne, np. dodatkowe atrakcyjne zabiegi, jak i świadczenia typu rekreacyjnego, świadczenia z zakresu spa, czy też atrakcje turystyczno-rozrywkowe.

Niejednokrotnie, to właśnie owe dodatkowe pozamedyczne usługi, decydują o wyborze zakładu lecznictwa uzdrowiskowego przez pacjentów komercyjnych. Część z nich może wykupić pobyt w zakładzie lecznictwa uzdrowiskowego nie poszukując w ogóle świadczeń medycznych. Jakie zatem są społeczne potrzeby i oczekiwania związane z lecznictwem uzdrowiskowym? Jak jest ono postrzegane w społeczeństwie?

Grupa pacjentów komercyjnych lecznictwa uzdrowiskowego jest dobrym modelem badawczym do uzyskania odpowiedzi na te pytania. Decyzje podejmowane przez pacjentów komercyjnych, jako że podejmowane są rozważnie z uwagi na angażowanie własnych środków finansowych, a także niezależnie od istniejących ograniczeń systemu ochrony zdrowia, są cennym miernikiem potrzeb i oczekiwań społecznych związanych z systemem lecznictwa uzdrowiskowego. Są także dobrym źródłem informacji, jak to lecznictwo jest przez społeczeństwo postrzegane.

Badanie niniejsze jest kontynuacją obserwacji autorów, których pierwszy etap opublikowano w roku 2008 (4).

CEL

Celem pracy jest próba opisu komercyjnego pacjenta stacjonarnego lecznictwa uzdrowiskowego, próba oceny motywacji do samofinansowania leczenia uzdrowiskowego, oceny jego oczekiwań co do tego rodzaju leczenia, a także próba opisania, jak postrzega on system leczenia uzdrowiskowego w Polsce.

MATERIAŁ I METODYKA

Badaniami objęto łącznie 200 losowo dobranych pacjentów opłacających stacjonarne leczenie uzdrowiskowe w zakładach lecznictwa uzdrowiskowego w Uzdrowisku Ciechocinek w latach 2007-2008 r. Stu spośród badanych odbywało leczenie w sanatoriach uzdrowiskowych (Sanatorium „Polex-Ruch”, Sanatorium „Sanvit”, Sanatorium ZNP, Sanatorium „Promień”). Kolejnych stu ankietowanych przebywało w 22 Wojskowym Szpitalu Uzdrowiskowo-Rehabilitacyjnym.

Badani otrzymywali do wypełnienia anonimową ankietę, zawierającą cztery pytania z gotowymi kilkoma odpowiedziami. Ankietowanych proszono o zaznaczenie tylko jednej, najbardziej według nich prawdziwej odpowiedzi. Pytania i zestawy odpowiedzi przedstawiono w tabeli 1.

Ponadto pacjenci określali w ankiecie płeć, wiek, aktywność zawodową oraz wykształcenie.

Wyniki ankiety analizowano dla ogółu badanych oraz w podziale na grupę pacjentów sanatorium uzdrowiskowego i pacjentów szpitala uzdrowiskowego.

WYNIKI

Większość ankietowanych pacjentów komercyjnych stacjonarnego lecznictwa uzdrowiskowego stanowiły kobiety (64%). Odsetek kobiet wśród pacjentów z sanatorium uzdrowiskowego (67%) i szpitala uzdrowiskowego (61%) był podobny.

Wśród ankietowanych dominowały osoby po 60 rż. (59% ogółu badanych, 54% pacjentów sanatorium uzdrowiskowego i 64% pacjentów szpitala uzdrowiskowego).

Większość ankietowanych stanowili emeryci/renciści (59% ogółu badanych), 38% ogółu badanych było osobami zawodowo czynnymi, 3% ogółu badanych zaliczało się do grupy uczeń/bezrobotny. Proporcje te były zbliżone dla pacjentów sanatorium uzdrowiskowego, jak i szpitala uzdrowiskowego.

Większość ankietowanych to osoby z wykształceniem średnim i wyższym (90% ogółu badanych, 88% pacjentów sanatorium uzdrowiskowego i 93% pacjentów szpitala uzdrowiskowego). Dane te zebrano w tabeli 2.

Odpowiadając na pytanie pierwsze ankiety, o cel przyjazdu do uzdrowiska, większość badanych wskazała jako główny cel poprawę stanu zdrowia (62%). W grupie pacjentów sanatorium uzdrowiskowego odsetek ten wynosił 68%, a w grupie pacjentów szpitala uzdrowiskowego 56%. 37,5% wszystkich ankietowanych określiło, że podstawowym celem przyjazdu jest wypoczynek i regeneracja sił organizmu. Cel ten wskazało 31% pacjentów sanatorium uzdrowiskowego i 44% pacjentów szpitala uzdrowiskowego. Jedna osoba spośród wszystkich ankietowanych (przebywająca w sanatorium uzdrowiskowym) wskazała jako najważniejszy cel przyjazdu poznanie uzdrowiska i okolic, co stanowi 0,5% wszystkich badanych i 1% pacjentów sanatorium uzdrowiskowego.

W odpowiedzi na pytanie drugie, dotyczące najważniejszych oczekiwań ze strony działań medycznych w trakcie pobytu w uzdrowisku, najwięcej ankietowanych wskazało oczekiwanie dobrych zabiegów leczniczych. Odpowiedzi takiej udzieliło 65% wszystkich ankietowanych, 73% pacjentów sanatorium uzdrowiskowego i 57% pacjentów szpitala uzdrowiskowego. Przede wszystkim opieki lekarza specjalisty oczekiwało 18% ogółu badanych, 11% pacjentów sanatorium uzdrowiskowego i 25% pacjentów szpitala uzdrowiskowego. 17% ogółu ankietowanych stwierdziło, że wolałoby samemu wybrać sobie zabiegi. Odsetek takich odpowiedzi był podobny w grupie pacjentów sanatorium uzdrowiskowego (16%) jak i szpitala uzdrowiskowego (18%).

Odpowiadając na pytanie trzecie, o przyczynę przyjazdu na koszt własny, 38% ogółu pacjentów wskazało jako główną przyczynę zbyt długie oczekiwanie na leczenie w ramach systemu Narodowego Funduszu Zdrowia. 25,5% ogółu badanych wskazało jako podstawową przyczynę możliwość wyboru miejsca i terminu pobytu na leczeniu, 23,5% – skomplikowaną procedurę uzyskiwania skierowania w ramach systemu Narodowego Funduszu Zdrowia, 6% – oczekiwanie lepszej obsługi, jako pacjenta komercyjnego, zaś 1% – możliwość pobytu krótszego niż w ramach skierowania z Narodowego Funduszu Zdrowia. W grupie pacjentów sanatorium uzdrowiskowego, najwięcej ankietowanych określiło, że główną przyczyną przyjazdu do uzdrowiska na koszt własny było długie oczekiwanie na uzyskanie skierowania poprzez system Narodowego Funduszu Zdrowia (46%), kolejno – skomplikowana procedura uzyskiwania skierowania w systemie Narodowego Funduszu Zdrowia (27%), możliwość wyboru miejsca i terminu pobytu (20%), oczekiwanie lepszej obsługi (6%) oraz możliwość krótszego pobytu niż w ramach skierowania z Narodowego Funduszu Zdrowia (1%). Odmienny był rozkład odpowiedzi w grupie ankietowanych ze szpitala uzdrowiskowego. Pacjenci ci za główną przyczynę przyjazdu na koszt własny uznali możliwość wyboru miejsca i terminu leczenia (31%). Kolejne wskazania dotyczyły: długiego oczekiwania na uzyskanie skierowania w ramach Narodowego Funduszu Zdrowia (30%), skomplikowanej procedury uzyskiwania skierowania w systemie Narodowego Funduszu Zdrowia (20%), oczekiwanie lepszej obsługi (6%) oraz możliwości krótszego pobytu na leczeniu (1%).

Na pytanie 4, o wysiłek finansowy związany z przyjazdem, większość ankietowanych odpowiedziała, że związane to było dla nich z małym obciążeniem finansowym (59% ogółu ankietowanych, 72% pacjentów sanatorium uzdrowiskowego i 46% pacjentów szpitala uzdrowiskowego). Jako dobrze sytuowanych określiło się 25% ogółu ankietowanych, 8% pacjentów sanatorium uzdrowiskowego i 42% pacjentów szpitala uzdrowiskowego. Przyjazd na własny koszt był dużym obciążeniem dla 16% ogółu badanych, 20% pacjentów sanatorium uzdrowiskowego i 12% pacjentów szpitala uzdrowiskowego. Dane powyższe zebrano na rycinie 1.

OMÓWIENIE

Lecznictwo uzdrowiskowe jest integralną częścią systemu ochrony zdrowia (1). Służy prowadzeniu leczenia pacjentów z wykorzystaniem specyficznych tylko sobie metod, wykorzystujących głównie działanie naturalnych surowców leczniczych (2, 3). Na wizerunku tego rodzaju lecznictwa ciąży jednakże brzemię wielu lat, kiedy to traktowane było jako „wczasy lecznicze”, a rola świadczeń medycznych była często zmarginalizowana i podporządkowana innym aspektom pobytu w atrakcyjnej miejscowości uzdrowiskowej.

Takie spojrzenie na lecznictwo uzdrowiskowe pokutuje do dziś wśród pacjentów, co odzwierciedla się niejednokrotnie w niewłaściwych ich oczekiwaniach w stosunku do tego rodzaju leczenia. Pokutuje też w świadomości organizatorów systemu lecznictwa uzdrowiskowego, co powoduje chociażby problemy w reformowaniu systemu kierowania pacjentów na ten rodzaj leczenia.

Teraźniejszość lecznictwa uzdrowiskowego to w dużej mierze dynamicznie rozwijający się rynek uzdrowiskowych usług medycznych i pacjent komercyjny, będący w centrum jego zainteresowania. Zakłady lecznictwa uzdrowiskowego, wobec zmniejszonego finansowania świadczeń przez Narodowy Fundusz Zdrowia, zabiegają o pacjentów komercyjnych. Tworzony przez nie produkt marketingowy posiada niejednokrotnie bardzo rozbudowaną otoczkę rdzenia produktu, który stanowią świadczenia medyczne, eksponując korzyści dodatkowe, często odległe od tych świadczeń (5).

W świetle powyższych uwarunkowań, rodzi się pytanie, jak na lecznictwo uzdrowiskowe patrzy pacjent? Czego od lecznictwa uzdrowiskowego oczekuje ? Czy to spojrzenie i oczekiwania są zgodne z ustawową misją tego rodzaju lecznictwa? Istnieją badania, wskazujące na duże rozbieżności w tym zakresie (4, 6). Wreszcie, kto decyduje się zaangażować swoje własne środki finansowe w celu wyjazdu do uzdrowiska?

Dane dotyczące badanej grupy pacjentów, przedstawione w tabeli 2, wskazują że większość pacjentów komercyjnych stacjonarnego lecznictwa uzdrowiskowego stanowiły kobiety. Wśród pacjentów przeważały osoby w wieku od 60 rż. wzwyż. Zdecydowana większość badanych zaliczała się do grona emerytów/rencistów. Przytłaczającą większość badanych stanowili pacjenci z wyższym i średnim wykształceniem. Procentowy udział poszczególnych grup pacjentów był zbliżony dla poszczególnych zakładów lecznictwa uzdrowiskowego, jak i dla ogółu badanych.

Pierwszym i zasadniczym pytaniem, jakie zawarto w ankiecie, było pytanie o cel przyjazdu do uzdrowiska. Większość badanych przyjechała do uzdrowiska w celu poprawy stanu zdrowia, co wydaje się sprawą oczywistą. Jednakże zaskoczenie musi budzić fakt, iż nie byli to wszyscy badani. Reszta zadeklarowała przyjazd w celu wypoczynkowo-regeneracyjnym (oprócz jednej osoby – pacjenta sanatorium uzdrowiskowego, który zadeklarował jako główny cel przyjazdu, poznanie uzdrowiska i okolic). Kolejne zaskoczenie budzi fakt, iż odsetek osób, które przyjechały w celu poprawy stanu zdrowia jest wyraźnie wyższy w grupie pacjentów sanatorium uzdrowiskowego, niż w grupie pacjentów szpitala uzdrowiskowego. I odwrotnie, odsetek osób deklarujących cel wypoczynkowo-regeneracyjny jest wyraźnie wyższy w grupie pacjentów szpitala uzdrowiskowego, niż w grupie pacjentów sanatorium uzdrowiskowego. Analiza powyższych danych wskazuje na niezrozumienie przez pacjentów roli poszczególnych zakładów lecznictwa uzdrowiskowego, ich miejsca w systemie ochrony zdrowia. Znaczna grupa pacjentów komercyjnych potraktowała zakład lecznictwa uzdrowiskowego jak ośrodek wypoczynkowy, czy też ośrodek typu spa, co szczególnie jaskrawo dotyczy szpitala uzdrowiskowego. Czym zatem kierowali się w wyborze miejsca pobytu wypoczynkowo-regeneracyjnego? Zapewne nie potencjałem medycznym ośrodka. Może lepszą bazą odnowy biologicznej lub innymi udogodnieniami? Rodzi się więc pytanie o potencjał kadrowy i sprzętowy, zgromadzony w zakładach lecznictwa uzdrowiskowego, który w związku z tym pozostaje zapewne niewykorzystany. Dotyczy to zwłaszcza szpitala uzdrowiskowego. Na fakt ten autorzy zwracali uwagę w poprzednio opublikowanych badaniach (4).

Szukając pozytywów w analizie odpowiedzi na pierwsze pytanie ankiety, można by wszakże stwierdzić, że cel przyjazdu określony jako wypoczynkowo-regeneracyjny, mieści się w pojęciu szeroko rozumianej profilaktyki zdrowotnej, która przecież jest jednym z zadań lecznictwa uzdrowiskowego (1, 2, 3). Niemniej jednak, do realizacji tego celu bardziej nadawałoby się leczenie uzdrowiskowe w formie ambulatoryjnej, czy też typowy ośrodek typu spa, gdzie nie jest konieczne zaangażowanie dużego potencjału medycznego kadrowego i sprzętowego. Należy tu zaznaczyć, że błędnemu postrzeganiu poszczególnych zakładów lecznictwa uzdrowiskowego sprzyjają niejednoznaczności w ich nazewnictwie, brak wyraźnego i jednoznacznego powiązania nazwy zakładu z realizowanymi przezeń zadaniami (7).

Oczekiwania badanych pacjentów komercyjnych w stosunku do zakładu lecznictwa uzdrowiskowego obrazują odpowiedzi udzielone na pytanie drugie. Z ich analizy wynika, że przytłaczająca większość ankietowanych oczekiwała dobrych zbiegów leczniczych, znacznie mniej badanych było zainteresowanych profesjonalną opieką lekarza specjalisty. Spora grupa pacjentów zadeklarowała, że wolałaby sama poprowadzić swoje leczenie i wybrać właściwe wg siebie zabiegi. Ciekawe jest, że odsetek pacjentów oczekujących opieki lekarza specjalisty, był ponad 2-krotnie większy w grupie pacjentów szpitala uzdrowiskowego niż w grupie pacjentów sanatorium uzdrowiskowego, w obu grupach jednakże niewielki. Czyżby jednak pacjenci doceniali, chociaż symbolicznie, potencjał kadrowy szpitala?

Odpowiedzi udzielone na pytanie drugie potwierdzają wnioski płynące z analizy odpowiedzi na pytanie pierwsze. Pacjenci nie traktują zakładów lecznictwa uzdrowiskowego jak ośrodków w pełni właściwych i przygotowanych do prowadzenia profesjonalnego leczenia. Dla większości badanych ośrodki te to ośrodki „zabiegowe”, a nie w pełni medyczne, dla sporej części wręcz tylko „zabiegowe”, bez potrzeby nadzoru medycznego w ogóle. Dodatkowo, zauważyć trzeba, że łączny odsetek pacjentów, którzy oczekiwali przede wszystkim dobrych zabiegów oraz tych, którzy deklarowali chęć prowadzenia leczenia samemu był istotnie większy od odsetka pacjentów, którzy zadeklarowali jako cel przyjazdu poprawę stanu zdrowia (pyt.1). Oznacza to, że nawet wśród osób, które przyjechały w celu leczniczym, potrzeba specjalistycznego nadzoru lekarskiego w trakcie leczenia nie była dominująca.

W pytaniu 3 zawarto możliwości wskazania, co skłania pacjentów komercyjnych do wydania własnych pieniędzy na pobyt w zakładzie lecznictwa uzdrowiskowego. Ankietowani wskazywali przede wszystkim powszechnie znane wady systemu kierowania na ten rodzaj leczenia w ramach Narodowego Funduszu Zdrowia – długi czas oczekiwania na uzyskanie skierowania, uciążliwości procedury jego otrzymania oraz brak możliwości wyboru miejsca i terminu leczenia. Ciekawe jest, że dla pacjentów sanatorium uzdrowiskowego największą uciążliwość stanowił długi czas oczekiwania na leczenie, zaś dla pacjentów szpitala uzdrowiskowego brak możliwości wyboru miejsca i terminu leczenia. Niewątpliwie ma to związek z odpowiedziami udzielonymi na pytanie pierwsze i wskazuje, że paradoksalnie, do szpitala uzdrowiskowego przyjechała większa liczba osób oczekujących nie świadczeń ściśle medycznych a wypoczynkowo-regeneracyjnych, dla których to osób większe znaczenie ma miejsce i termin leczenia, niż dla poszukujących przede wszystkim świadczeń ściśle leczniczych. Potwierdza to wcześniej postawioną tezę o braku zrozumienia wśród pacjentów miejsca, roli i potencjału poszczególnych rodzajów zakładów lecznictwa uzdrowiskowego. Ciekawe jest, że znikoma liczba ankietowanych wskazała na oczekiwanie lepszej obsługi, jako podstawowy powód przyjazdu na koszt własny. Zapewne, istniejąca w przeszłości, zasadnicza różnica w jakości oferowanych świadczeń zdrowotnych dla pacjentów w ramach skierowania z Narodowego Funduszu Zdrowia i pacjentów komercyjnych, uległa zatarciu i to w kierunku poprawy jakości tych świadczeń. Należy to zaliczyć na plus systemowi wymagań i kontroli Narodowego Funduszu Zdrowia. Jeszcze mniejsza grupa pacjentów przyjechała głównie z powodu możliwości krótszego pobytu, co może dziwić w świetle licznych opinii o zbyt długim czasie trwania turnusów uzdrowiskowych.

Większość ankietowanych wskazała, że wysiłek finansowy związany z przyjazdem do uzdrowiska był dla nich niewielki (odpowiedzi na pytanie 4). Ciekawe jest, że osób, które określiły się jako dobrze sytuowane było aż 5 razy więcej w grupie pacjentów szpitala uzdrowiskowego niż w grupie pacjentów sanatorium uzdrowiskowego. W grupie osób, dla których przyjazd do uzdrowiska był dużym wysiłkiem finansowym, liczniej reprezentowani (około 2-krotnie) byli pacjenci sanatorium uzdrowiskowego. Jak więc widać, pacjenci zamożniejsi znacznie częściej wybierali szpital uzdrowiskowy jako miejsce pobytu, niż sanatorium uzdrowiskowe.

Łączna analiza odpowiedzi na pytania ankiety, pozwala z pewnym oczywiście uproszczeniem na stwierdzenie, że bardziej zamożni pacjenci, poszukujący w większym stopniu wypoczynku i regeneracji z wykorzystaniem zabiegów fizykalnych w wybranym przez siebie (zapewne według nich atrakcyjnym) miejscu i terminie, częściej wybierali pobyt w szpitalu uzdrowiskowym. Pacjenci skromniej sytuowani, poszukujący w większej mierze świadczeń leczniczych, też głównie związanych z zabiegami fizykalnymi, dla których ważniejszy był krótszy czas oczekiwania na leczenie, niż jego miejsce, częściej wybierali pobyt w sanatorium uzdrowiskowym.

Jako przyczynę powyższych faktów, można w dużej mierze wskazać względy finansowe. Pobyt w szpitalu uzdrowiskowym, jako obiekcie o wyższym standardzie opieki medycznej, a co za tym idzie o wyższych kosztach funkcjonowania, musi być droższy niż w sanatorium uzdrowiskowym.

WNIOSKI

Pacjenci komercyjni stacjonarnego lecznictwa uzdrowiskowego poszukują w uzdrowisku przede wszystkim szeroko rozumianych świadczeń zdrowotnych, lecz w dużej mierze są to świadczenia z zakresu profilaktyki zdrowotnej i odnowy biologicznej.

Dokonując wyboru zakładu lecznictwa uzdrowiskowego, pacjenci komercyjni nie kierują się potencjałem medycznym ośrodka, jego możliwościami leczniczymi i określonym miejscem w systemie ochrony zdrowia.

Potencjał kadrowy i sprzętowy zakładów lecznictwa uzdrowiskowego nie jest w pełni wykorzystywany przez pacjentów komercyjnych, co zwłaszcza dotyczy szpitali uzdrowiskowych.

Konieczne jest prowadzenie działań edukacyjnych w celu zmiany społecznego wizerunku lecznictwa uzdrowiskowego.

..............................................................................................................................................................

PIŚMIENNICTWO

1.    Ustawa z dnia 28 lipca 2005 r. o lecznictwie uzdrowiskowym, uzdrowiskach i obszarach ochrony uzdrowiskowej oraz o gminach uzdrowiskowych.

2.    Ponikowska I. I wsp.: Medycyna uzdrowiskowa w zarysie, Watext’s, Warszawa 1995 r.

3.    Ponikowska I., Ferson D.: Nowoczesna medycyna uzdrowiskowa, Medi Press, Warszawa, 2009 r.

4.    Kalmus P., Szynkowska L.: Pacjent komercyjny szpitala uzdrowiskowego – próba analizy motywacji i oczekiwań, Balneologia Polska, tom L, zeszyt 2, 2008.

5.    Karcz K., Malinowska M.: Fundaments of marketing MBA in Int. Business, AE. Katowice, 1997 r.

6.    Ponikowska I., Styś A., Iwankiewicz-Rok B.: Typowanie głównych parametrów jakości w lecznictwie uzdrowiskowym.

7.    Ponikowska I.: Propozycje zmian nazewnictwa i definiowania najważniejszych terminów używanych w balneologii i medycynie fizykalnej. Balneologia Polska, tom XLIX, nr 4, 2007 r.

..............................................................................................................................................................

Adres do korespondencji:

Piotr Kalmus
Ul. Wojska Polskiego 5
87-720 Ciechocinek
tel. 054 283 32 11
e-mail: piotr_kalmus@wp.pl

Artykuł nadesłano: 20.05.2010
Zaakceptowano do druku: 18.07.2010