WSTĘP

Lecznictwo uzdrowiskowe jest integralną częścią systemu ochrony zdrowia. Spełnia ważne funkcje zdrowotne w zakresie leczenia, rehabilitacji i promocji zdrowia.

Zbyt często metody stosowane w lecznictwie uzdrowiskowym spychane są na margines postępowania leczniczego. Tymczasem większość z nich ma podstawy naukowe. W ostatnich dziesięcioleciach badania naukowe przyczyniły się do poznania i wyjaśnienia mechanizmów ich działania. Co prawda nie przynoszą one efektów zdrowotnych tak szybko jak tradycyjne metody lecznicze, ale ich działanie jest bardziej fizjologiczne i nie powoduje skutków ubocznych, a uzyskane efekty są być może trwalsze.

W dobie intensywnych poszukiwań „eliksiru młodości” i prób opracowania idealnych schematów hormonalnej terapii zastępczej, naturalnym sposobem leczenia uzupełniającego schorzeń dróg rodnych może być leczenie uzdrowiskowe. Rehabilitacja uzdrowiskowa ze względu na możliwość kompleksowego leczenia fizjoterapeutycznego oraz z uwagi na odmienność warunków klimatycznych i środowiskowych stanowi doskonałe uzupełnienie leczenia szpitalnego i ambulatoryjnego.

PPRZEGLĄD PIŚMIENICTWA

Leczenie uzdrowiskowe znajduje zastosowanie w wielu chorobach w tym w schorzeniach dróg rodnych. Spośród naturalnych tworzyw leczniczych, szczególne znaczenie mają w tym przypadku borowiny stosowane najczęściej w postaci okładów, kąpieli czy tamponów borowinowych.

Stwierdzono korzystny wpływ terapii borowinowej hipertermicznej i izotermicznej na czynność hormonalną u kobiet z niedoczynnością ciałka żółtego, jak i z jego prawidłową czynnością w badaniach przeprowadzonych przez Bromirską wśród 55 kobiet z prawidłową czynnością ciałka żółtego (Grupa I) i 41 kobiet z niedoczynnością ciałka żółtego (Grupa II). U wszystkich pacjentek stwierdzono przejściowy wzrost stężenia progesteronu i estradiolu w surowicy krwi, niezwiązany ze zwiększeniem sekrecji gonadotropin, a więc zachodzący na drodze uwolnienia hormonów zmagazynowanych w jajnikach. Obserwowano ponadto znamienny wzrost wydzielania adrenaliny i noradrenaliny, szczególnie po zastosowaniu borowiny hipertermicznej (1).

W badaniach doświadczalnych u szczurów wykazano korzystny wpływ stosowania borowiny siarczkowej w zapaleniu przydatków wywołanym założeniem szwów na jajniki i jajowody, wyrażający się zmniejszeniem pooperacyjnej atrezji pęcherzyków jajnikowych, zwiększeniem liczby pęcherzyków wzrastających i ciałek żółtych. Wskazuje to na celowość stosowania terapii borowinowej u pacjentek po operacjach ginekologicznych, szczególnie, jeśli z punktu widzenia klinicznego istotne jest zachowanie drożności jajowodów, czy uniknięcie zrostów w obrębie miednicy małej (2, 3, 4).

Możliwe jest również zastosowanie w tych przypadkach innych metod leczenia uzdrowiskowego. Beer wykazał bowiem, że w wyniku zastosowania kąpieli z dodatkiem papki torfowej u kobiet w okresie pomenopauzalnym stwierdza się znamienny wzrost wydzielania estradiolu w porównaniu ze stosowaniem ciepłych kąpieli wodnych (co wskazuje na działanie składników torfu a nie samej kąpieli). Należy podkreślić, że jakkolwiek torf i jego preparaty są źródłem nie tylko pierwiastków śladowych, ale także metali ciężkich, podczas terapii nie obserwowano wzrostu wydalania z moczem metali ciężkich. Świadczy to o bezpieczeństwie stosowania terapii torfowej (5).

Alisultanova wykazała, że balneoterapia w połączeniu z laseroterapią może być z powodzeniem stosowana u kobiet po zabiegach operacyjnych w obrębie jajowodów (6).

Badania nad możliwością wykorzystania peloidów podawanych doodbytniczo w leczeniu narządów płciowych u kobiet po operacjach ginekologicznych podjęli Grys i wsp. (7). Badaniu poddano 866 kobiet – pacjentek leczonych operacyjnie i zachowawczo (po operacjach korekcyjno-zachowawczych przydatków, po wycięciu macicy bez przydatków, po wycięciu lub wyłuszczeniu mięśniaków). Największą grupę, bo 52% stanowiły kobiety u których rozpoznano chorobę przydatków, u 23% stwierdzono niepłodność pierwotną i wtórną, u 14% – mięśniaki macicy, u 5% zespół torbielowatych jajników, a u 1% – wady rozwojowe. Podstawą balneologicznego leczenia rehabilitacyjnego były u wszystkich pacjentek doodbytnicze wlewy borowinowe. Jako leczenie uzupełniające zastosowano u niektórych z nich: borowinowe zawijania częściowe, borowinowe kąpiele nasiadowe oraz kąpiele mineralne, kwasowęglowe i perełkowe.

W grupie kobiet po operacjach korekcyjno-zachowawczych uzyskano korzystne efekty lecznicze, stosując łącznie wlewy borowinowe doodbytniczo z kąpielami kwasowęglowymi i perełkowymi. Podobne wyniki uzyskano u kobiet po wycięciu macicy z pozostawieniem przydatków jak i u pacjentek po wycięciu mięśniaków macicy. Wyniki leczenia balneologicznego kobiet po operacji wycięcia macicy z pozostawieniem przydatków wskazują, że najlepszy efekt uzyskiwano stosując wlewy borowinowe doodbytnicze łącznie z kąpielami perełkowymi (68% poprawy w badanej grupie), wśród pacjentek po wycięciu mięśniaków macicy zaobserwowano poprawę u 59% kobiet. Natomiast niewskazane wydaje się stosowanie łącznie wlewów borowinowych doodbytniczych i kąpieli mineralnych (48% pogorszeń w badanej grupie). Po zastosowaniu peloidoterapii w formie doodbytniczych wlewów borowinowych uzyskano trwałą poprawę miejscowego stanu ginekologicznego średnio u 50% leczonych kobiet. Na podstawie uzyskanych wyników można stwierdzić, że najlepsze efekty lecznicze osiągnięto stosując łącznie doodbytnicze wlewy borowinowe oraz kąpiele kwasowęglowe lub perełkowe. W metodzie doodbytniczych wlewów borowinowych ewentualna utrata ciepła z pasty do otoczenia zewnętrznego jest znacznie mniejsza niż w przypadku kąpieli czy zawijań. Bliska lokalizacja odbytnicy i narządów płciowych zwielokrotnia działanie bodźca termicznego, szybko dochodzi bowiem do przekrwienia miednicy mniejszej, a tym samym poprawa warunków metaboliczno-odżywczo-regeneracyjnych jest szybsza niż w przypadku stosowania kąpieli czy zawijań borowinowych (7).

Dużą rolę w leczeniu chorób kobiecych w uzdrowiskach odgrywają wody chlorosodowe o mineralizacji nie mniejszej niż 15g/kg tzw. solanki (8, 9). Wpływ solanek na przewlekłe procesy zapalne i pozapalne można porównać do działania borowin.

Decydujące znaczenie ma tutaj transmineralizacja oraz wpływ na korę nadnerczy z następowym wydzielaniem działających przeciwzapalnie glikokortykoidów (10, 11). Szczególnie solanki jodkowe, do których zalicza się solankę kołobrzeską, przyczyniają się wybitnie do wchłaniania nacieków zapalnych narządów rodnych kobiety, działają rozpulchniająco i rozluźniająco na tkanki bliznowate, zrosty łącznotkankowe i otrzewnowe w miednicy małej (12, 13).

Wpływ leczniczy tej solanki wykazał w swoich randomizowanych badaniach z wykorzystaniem grupy kontrolnej Trzeciak. Badaniom poddano 585 kobiet przebywających w Uzdrowisku Kołobrzeg, z powodu przewlekłych i podostrych stanów zapalnych narządów płciowych, zaburzeń hormonalnych i stanów po operacjach ginekologicznych. Pacjentki leczono wybiórczo solankami oraz kojarząc solanki z farmakoterapią. Badane podzielono na trzy grupy: I – 350 kobiet leczonych wyłącznie kąpielami solankowymi, II – 205 kobiet poddanych leczeniu skojarzonemu (solanki + środki farmakologiczne), III – kontrolna – 30 kobiet leczonych wyłącznie farmakologicznie (antybiotyki, sterydy, środki przeciwzapalne). Chore z grup I i II były leczone 24 dni i otrzymywały 3 razy w tygodniu ciepłe kąpiele solankowe o temp. 38-40oC. Czas kąpieli wynosił początkowo 10 minut, a następnie był przedłużany stopniowo do 20-25 minut. Poprawę ogólną uzyskano u 85% leczonych kobiet, w tym bardzo dobrą (wyleczenie) u 46%; dobrą i dostateczną u 39%. Po leczeniu zmniejszyła się także liczba kobiet z objawami chorobowymi. Najlepsze wyniki leczenia uzyskano u kobiet z przewlekłymi stanami zapalnymi narządów płciowych (przed leczeniem 319 kobiet, a po leczeniu 41 kobiet z objawami chorobowymi). Wśród pacjentek z zaburzeniami hormonalnymi przed leczeniem było 222 kobiet, a po leczeniu 94 z objawami chorobowymi.

Z wyników leczenia wynika, iż brak jest zasadniczych różnic w wynikach leczenia skojarzonego i leczenia wyłącznie solanką. Spostrzega się natomiast wyraźne zmniejszenie bardzo dobrych wyników po leczeniu wyłącznie farmakologicznym (20%). Niemniej jednak połączenie kąpieli solankowych z leczeniem farmakologicznym okazuje się skuteczne u wszystkich leczonych. Przedstawione wyniki leczenia były statystycznie znamienne i świadczą o skuteczności tego rodzaju postępowania w terapii chorób kobiecych. Stosowanie leczenia skojarzonego (solanka + leczenie farmakologiczne) w przypadkach tego wymagających daje pełne ustąpienie objawów chorobowych w dość krótkim okresie. Dlatego leczenie uzdrowiskowe należy traktować jako leczenie z wyboru stosowane w przywracaniu chorym kobietom pełnej sprawności fizycznej i psychicznej (14).

Coraz lepiej poznane są mechanizmy korzystnego oddziaływania metod stosowanych w leczeniu uzdrowiskowym. Wiadomo, że w zapaleniu przydatków dochodzi do zmian ultrastruktury naczyń krwionośnych oraz destrukcji części komórek nabłonkowych, co w efekcie prowadzi do atrezji rosnących pęcherzyków i włóknienia, przy czym zmiany te zachodzą również pomimo stosowania antybiotykoterapii. Longvinov badając kobiety z zapaleniem przydatków wykazał, że zastosowanie fizjoterapii w ramach leczenia uzdrowiskowego zmniejsza nasilenie wyżej wymienionych niekorzystnych procesów poprzez aktywację fibroblastów i makrofagów oraz regulację produkcji i degradacji kolagenu co zapobiega włóknieniu zrębu jajników i ściany jajowodów (15).

Markina u 116 pacjentek z zapaleniem przydatków wykazała również skuteczność stosowania kąpieli jodobromowych w skojarzeniu z oddziaływaniem pola magnetycznego o niskiej częstotliwości. Działanie to wyrażało się zwiększeniem odpowiedzi ze strony limfocytów T i B, wzrostem produkcji IgM i IgA oraz zmianą wzajemnych proporcji subpopulacji immunoregulujących limfocytów T (16).

Wskazaniami do leczenia uzdrowiskowego są zatem przewlekłe i podostre stany zapalne narządu rodnego i ich następstwa, niepłodność, stany po operacjach w obrębie narządu rodnego, zaburzenia menopauzalne, zwłaszcza ze współistniejącą osteoporozą czy chorobą zwyrodnieniową (w których to stanach znaczenie leczenia uzdrowiskowego jest powszechnie znane i uznane) (17, 18, 19).

Ay i Yurtkuran w randomizowanych badaniach z wykorzystaniem grupy kontrolnej udowodnili korzystny anaboliczny wpływ ćwiczeń fizycznych w wodzie na kości kobiet w wieku pomenopauzalnym związany ze wzrostem wydzielania hormonu wzrostu o 75%, wzrostem stężenia kalcytoniny o 54% z jednoczesnym obniżeniem stężenia parathormonu o 31%. W grupie kontrolnej niestosującej ćwiczeń po 6 miesiącach stwierdzono obniżenie wydzielania hormonu wzrostu (20).

Należy jeszcze w tym miejscu wspomnieć o przeciwwskazaniach do leczenia uzdrowiskowego, jakimi są nowotwory złośliwe narządu rodnego (w okresie aktywnego procesu jak i do roku po zakończeniu terapii), ostre stany zapalne w obrębie narządu rodnego, mięśniaki macicy kwalifikujące się do zabiegu operacyjnego, niewyjaśnione krwawienia z dróg rodnych, a także ciąża i okres karmienia (21, 22).

W terapii chorób kobiecych duże nadzieje wiązane są z zastosowaniem radonu, który znajduje się w mineralnych wodach leczniczych wykorzystywanych w balneo-terapii. Pierwiastek ten jest jednym z najważniejszych naturalnych źródeł promieniowania. Wpływa korzystnie na przemiany wolnych rodników tlenowych, procesy naprawcze kwasów nukleinowych i procesy immunologiczne, przez co jest skuteczny w terapii wielu chorób w tym chorób gruczołów dokrewnych (23, 24, 25, 26).

W badaniach przeprowadzonych przez Aivazova stwierdzono korzystny wpływ leczenia sanatoryjnego z wykorzystaniem radoczynnych kąpieli leczniczych u pacjentów z zespołem pourazowej dysregulacji immunoneurohormonalnej, której podłożem są zaburzenia czynności osi podwzgórze- przysadka- nadnercza (24).

Badanie Kuczery wykazało oddziaływanie leczenia uzdrowiskowego na wydzielanie „hormonów stresu” przejawiające się znamiennym wzrostem sekrecji kortyzolu i ACTH, a także zwiększeniem wydzielania hormonu wzrostu i prolaktyny. Przy czym nie obserwowano wpływu leczenia sanatoryjnego na dobowy rytm wydzielania żadnego z ww. hormonów (25).

Halawa badając wpływ zabiegów radoczynnych na czynność gruczołów wewnątrzwydzielniczych kobiet w wieku 45-58 lat znajdujących się w okresie przekwitania wykazał, że po kąpielach radoczynnych istotnie statystycznie wzrosło stężenie estradiolu u badanych pacjentek o 8,27% (26).

Obiektywna ocena wartości leczniczej zabiegów z użyciem radonu, tradycyjnie prowadzonych od wielu lat w uzdrowiskach w różnych krajach, jest niezwykle trudna. Radonoterapia, zwana niekiedy alfaterapią, jest tym działem balneologii w stosunku do którego istnieje wiele kontrowersyjnych poglądów wynikających przede wszystkim z niedostatecznej znajomości biologicznego działania małych dawek promieniowania jonizującego oraz związanych z tym obaw co do możliwego ich niekorzystnego działania (27, 28, 29).

Spostrzeżenia kliniczne gromadzone przez dziesiątki lat w uzdrowiskach Austrii, Niemczech, Rosji, jak również w Polsce, wydają się przemawiać za korzystnym oddziaływaniem leczniczym radonu w niektórych chorobach (30, 31, 32, 33).

Badania Robaczyńskiego potwierdziły korzystne działanie radonu na tkankowe procesy regeneracyjne u chorych kobiet leczonych aerozolami radonowymi z powodu nadżerek szyjki macicy (34).

Liczne publikacje wskazują, że źródła radoczynne są skuteczne w leczeniu niepłodności żeńskiej i męskiej oraz w leczeniu zaburzeń hormonalnych okresu przekwitania u kobiet, a także związanych z wiekiem zmian hormonalnych u mężczyzn (35, 36, 37, 38, 39, 40).

Potwierdziły to randomizowane badania z wykorzystaniem grupy kontrolnej Belowskiej-Bień. Badaniem tym objęto 54 kobiety w wieku 42-77 lat leczone w uzdrowisku Świeradów-Zdrój, które były poddawane 15-minutowym kąpielom radoczynnym o temperaturze 30oC i średniej radioaktywności 706,7 Bq/l. Pacjentki zostały podzielone na trzy grupy. Chore zakwalifikowane do I grupy były poddane kąpielom radoczynnym. Pacjentki zakwalifikowane do grup kontrolnych II i III pobierały 15-minutowe kąpiele lecznicze w wodach mineralnych nie radoczynnych (kąpiele świerkowe i perełkowe). Uzyskane wyniki potwierdzają, że małe dawki promieniowania jonizującego pochodzące z radonu pobudzają wydzielanie estradiolu u kobiet poddanych kąpielom radoczynnym. Stymulacja narządów wydzielania wewnętrznego zachodzi nie tylko pod wpływem radonu dostarczanego w czasie zabiegów leczniczych, ale także w wyniku działania małych dawek naturalnego promieniowania jonizującego stanowiącego tak zwane „tło radoczynne” (35).

Podobne spostrzeżenia poczynił wcześniej Halawa, badając zaburzenia endokrynologiczne okresu przekwitania u kobiet. Pacjentki, które zakwalifikowano do grupy badanej były w podobnym wieku (45-58 lat), ale wykazywały znacznie mniejsze stężenia estradiolu na wszystkich etapach leczenia, potwierdzające rozpoczęty okres menopauzy i odpowiadające normom laboratoryjnym dla tego okresu. Wykazano istotny statystycznie wzrost stężenia estradiolu (o 8,273%) po 7 kąpielach u kobiet z grupy badanej (36).

PODSUMOWANIE

Należy podkreślić, że w analizowanych polskich i światowych bazach literaturowych PubMed, EMBASE, Cochrane Library natrafiono na znikomą liczbę doniesień o prezentowanej w niniejszej pracy tematyce, zaś publikowane w tych bazach i poza nimi prace rzadko osiągają wyższy niż 3 poziom referencyjności naukowej wg Sacketta (41, 42). Większość z nich potwierdza dobroczynność leczenia uzdrowiskowego w schorzeniach ginekologicznych. Przeważają niestety wśród nich prace poziomów 4 i 5. Istnieje zatem pilna konieczność prowadzenia projektów badawczych prowadzonych zgodnie z zasadami EBM, które osiągałyby referencyjność poziomów 1, 2 i 3. Specjaliści reprezentujący polską balneologię, która posiada jedną z najdłuższych tradycji w świecie, powinni być w ścisłej czołówce naukowców realizujących takie właśnie projekty.

..............................................................................................................................................................

PIŚMIENNICTWO

1.    Bromirska D.: Effect of hyperthermic and isothermic mud application on hormonal function of normal and insuffcient corpus luteum in women. Ann. Acad. Med. Stetin. 1993; 39:133-146.

2.    Głyda E. i wsp.: Leczenie uzdrowiskowe chorób kobiecych – wskazania i przeciwwskazania. Medycyna Rodzinna, 2004; 3(29): 131-134.

3.    Longvinov S.V.: Effect of peloid therapy on morphofunctional changes of ovaries and oviducts caused by suturing (experimental study). Vopr. Kurortol. Fizioter. Lech. Fiz. Kult., 2003; 5: 37-40.

4.    Sobolewska A., Sztanke M., Pasternak K.: Składniki borowiny i jej właściwości lecznicze. Balneologia Polska 2007; kwiecień- czerwiec: 96.

5.    Beer A.M. et al.: The effect of peat components on endocrine and immunological parameters and on trace elements – results of two pilot studies. Clin Lab., 2001; 47: 161-167.

6.    Alisultanova L.S., Markina L.P.: Physical factors in the rehabilitative treatment of patients who have undergone operations on the fallopian tubes. Vopr. Kurortol. Fizioter. Lech. Fiz. Kult., 1995; 1: 17-19.

7.    Grys E., Wachowiak-Ochmańska K., Friebe Z.: Wskazania do stosowania oraz efekty działania peloidów podawanych doodbytniczo jako metody rehabilitacyjnego leczenia narządów płciowych u kobiet po operacjach ginekologicznych i po leczeniu zachowawczym. Balneologia Polska, 1994; 3-4: 65-70.

8.    Amelung W.et al.: Handbuch der Badre Klimaheikund. Stuttgart, 1965.

9.    Krawczuk A.: Endokrynologia okresu przekwitania kobiet. Pam XVII Zjazdu PTG 1968; 2:42.

10.    Trzeciak B.: Przekwitanie kobiece w leczeniu uzdrowiskowym na przykładzie klimatu nadmorskiego w Kołobrzegu. Ginekologia Praktyczna, 1988; 1:27.

11.    Tyczka S.: Niektóre elementy bioklimatologicznej charakterystyki uzdrowiska Kołobrzeg. Wiadomości Uzdrowiskowe 1971; 15: 705.

12.    Trzeciak B. Ocena wyników leczenia uzdrowiskowego chorób kobiecych w klimacie nadmorskim. Ginekologia Polska, 1974; 15: 705.

13.    Trzeciak B.: Wyniki własne uzdrowiskowego leczenia cukrzycy w okresie przekwitania u kobiet polskich w warunkach klimatu górskiego i morskiego. Praca habilitacyjna. Kraków, 1977.

14.    Trzeciak B.: Balneoterapia chorób kobiecych kołobrzeskimi wodami chlorosodowymi. Ginekologia Praktyczna, 2000; 8(9): 30-34.

15.    Longvinov S.V.: The utrastruktural changes to the ovaries and oviducts in experimental inflammation under the influence of eplir phonophoresis. Morfologia, 2000; 117: 68-72.

16.    Markina L.P.: The combined treatment of patients with chronic nonspecific salpingo-ophoritis using a low-frequency magnetic field and iodobromine water. Vopr. Kurortol. Fizioter. Lech. Fiz. Kult., 1998; 4: 38-40.

17.    Bellometti S. et al.: Bone remodelling in osteoarthrosis subjects undergoing a physical exercise program. Clin Chim. Acta, 2002; 325: 97-104.

18.    Kubacka M.: Zastosowanie krioterapii ogólnoustrojowej i terapii zmiennymi polami magnetycznymi w leczeniu osteoporozy pomenopauzalnej. Balneologia Polska, 2003; 3-4: 15-20.

19.    Senn E.: Value and characteristics of physical medicine and health resort medicine in advanced age. Rheumatol., 1992; 51: 309-314.

20.    Ay A., Yurtkuran M.: Evaluation of hormonal response and ultrasonic changes in the heel bone by aquatic exercise in sedentary postmenopausal women. Am. J. Phys. Med. Rehabil., 2003; 82: 942-949.

21.    Chrzanowski K.: Rehabilitacja sanatoryjna a rehabilitacja kliniczna w: Między literaturą a medycyną cz.2 Lublin, 2007: 484.

22.    Horst-Sikorska W.: Pobyt w uzdrowisku kontynuacją leczenia. Medycyna Rodzinna, 2004; 3(29): 119-120.

23.    Lewiński A., Smyczyńska J.: Leczenie uzdrowiskowe w chorobach układu dokrewnego. Balneologia Polska, 2005; 1-2: 6-7.

24.    Aivazov V.N.et al.: The syndrome of posttraumatic deregulation of the neuroendocrine -

25.    Immune system and the tasks of health –resort therapy.Vopr.Kurortol. Fizjoter.Lech.Fiz.Kult., 2003; 3: 22-24.

26.    Kuczera M.,Kokot F.: Wpływ leczenia uzdrowiskowego na układ endokrynny. Pol.Arch.Med.Wewn., 1996; 95: 11-20.

27.    Halawa B.: Wpływ zabiegów radoczynnych na czynność gruczołów wewnątrzwydzielniczych. Problemy Uzdrowiskowe ,1976; 4-5: 121-124.

28.    Zdrojewicz Z., Belowska-Bień K.: Radon i promieniowanie jonizujące a organizm człowieka. Postępy Hig. Med. Dośw., 2004; 58: 150-157.

29.    Kochański J.: Ogólne i szczegółowe wskazania i przeciwwskazania do leczenia uzdrowiskowego. Balneologia Polska, 2000;42: 98-138.

30.    Neznal M. et al.: Short-term temporal variations of sail gas radon concentrations and comparison of measurement techniques. Radiat Prat. Dosim, 2004; 1:55-63.

31.    Pavia M.,Bianco A.,Pileggi C.: Meta- analysis of residential exposure to radon gas and lung cancer. Bull World Health Org., 2003; 10: 732-738.

32.    Korchinskii V.S.: The effect of radon boths at the Khmel’nik health resort on the central hemodynamic indices and calcium regulating hormones in patiens with essential hypertension. Lik Sprava, 1995; 5-6: 84-87.

33.    Palushina N.D.: The effect of radon on the hormonal regullation of carbohydrate metabolism. Vopr.Kurortol.Fizjoter.Lech.Fiz.Kult., 1996; 1: 29-32.

34.    Straburzyńska-Lupa A.: Nowe spojrzenie na radonoterapię w zagranicznym piśmiennictwie ostatnich lat. Balneologia Polska, 2000; 3-4: 122.

35.    Robaczyński J. I wsp.: Zastosowanie aerozolu radonowego w leczeniu nadżerek szyjki macicy. Balneologia Polska, 1984; 1-4: 99-100.

36.    Belowska-Bień K., Zdrojewicz Z.: Ocena stężenia estradiolu u kobiet poddanych zabiegom radonowym. Adv. Clin. Exp. Med., 2005; 14, 1: 113-121.

37.    Halawa B.: Wpływ inhalacji radonowych na poziom gonadotropin i estrogenów w surowicy krwi kobiet po okresie przekwitania. Polski Tygodnik Lekarski, 1976; 31, 8: 301-304.

38.    Karasek M. Suzin J.: Radonoterapia w leczeniu niepłodności męskiej. Folia Medica Lodziensia, 2002; 29: 103-110.

39.    Mądry K., Piertas E.: Wpływ jednorazowej kąpieli słabo radioaktywnej na stężenie kwasu pirogronowego. Biuletyn Wojskowej Akademii Medycznej, 1970; 13: 547-550.

40.    Halawa B., Kwiatkowski J.: Zachowanie się poziomu hormonów androgennych w surowicy krwi pod wpływem leczenia wodami radonowymi Świeradowa. Polski Tygodnik Lekarski, 1974; 29: 20-21.

41.    Weibauer G.F., Nieschlag E.: The role of testosterone in spermatogenesis. Springer – Verlag 1998: 143-168.

42.    Sackett D. L., Rosenberg WMC, Gray JAM.: Evidence-based medicine: What it is and what it isn’t. BMJ, 1996; 312, 71-2.

43.    Sackett D.L. Et al.: Evidence based medicine: what it is and what it isn’t. 1996. Clin Orthop Relat Res. 2007 Feb;455:3-5.

..............................................................................................................................................................

Adres do korespondencji:

Dariusz Białoszewski
Zakład Rehabilitacjii Oddziału
Fizjoterapii II Wydziału Lekarskiego
Warszawski Uniwersytet Medyczny
ul. Solec 57
00- 424 Warszawa
e-mail:dariusz.bialoszewski@wum.edu.pl

Artykuł nadesłano: 20.06.2010
Zaakceptowano do druku: 05.08.2010