Polska Wschodnia to obszar o wielkich walorach przyrodniczych i kulturowych, a jednocześnie ubogi, biorąc pod uwagę poziom rozwoju ekonomicznego. Aby przełamać syndrom zacofania i biedy tego obszaru została przyjęta „Strategia Rozwoju Polski Wschodniej” oraz Program Operacyjny Rozwój Polski Wschodniej (PO RPW).

W omawianej strategii przyjęto, m.in. że:

1. Rozwój powinien bazować przede wszystkim na endogenicznych zasobach regionu, w zgodzie z obowiązującymi standardami i normami, w tym ochrony środowiska.

2. Jakość kapitału ludzkiego ma decydujący wpływ na sukces strategii.

3. Niezbędne jest partnerstwo dla rozwoju ze strony najważniejszych aktorów regionalnych i krajowych (1).

Jak wskazuje wymieniona Strategia: „Doświadczenia państw rozwiniętych wskazują, iż trwały rozwój jest osiągany w wyniku koncentrowania działań na tych elementach gospodarek regionalnych, które już obecnie wykazują specjalizację i które uzyskały silną pozycję konkurencyjną w skali krajowej i międzynarodowej. Dotyczy to przede wszystkim stymulowania rozwoju już istniejących klastrów produkcyjnych (gron wytwórczości) oraz tworzenia klimatu dla dojrzewania takich struktur produkcyjno-usługowych (2). Jednym z ważnych obszarów klasteringu może być turystyka, w tym turystyka uzdrowiskowa.

„Strategia Rozwoju Polski Wschodniej” podkreśla, że „rozwój lecznictwa uzdrowiskowego oraz turystyki uzdrowiskowej będzie stanowił odpowiedź na proces starzenia się społeczeństwa, oraz będzie stanowić właściwą formę wykorzystania naturalnego potencjału Polski Wschodniej. Różnorodność form ochrony przyrody wraz z zachowanym unikatowym w Polsce i w Europie tradycyjnym kulturowym krajobrazem wiejskim stwarza również warunki do promowania i rozwijania turystyki wyspecjalizowanej (turystyki przyrodniczej, ekoturystyki, turystyki kulturowej, turystyki wędrownej (3).

W Polsce znajdują się obecnie 44 miejscowości o statusie uzdrowiskowym, w tym w Polsce Wschodniej istnieje obecnie 11 statutowych miejscowości uzdrowiskowych, są to:

• woj. podkarpackie – Iwonicz Zdrój, Rymanów Zdrój, Horyniec Zdrój, Polańczyk Zdrój,

• woj. świętokrzyskie – Busko Zdrój, Solec Zdrój,

• woj. lubelskie – Nałęczów, Krasnobród,

• woj. podlaskie – Augustów, Supraśl,

• woj. warmińsko-mazurskie – Gołdap.

Kilka miejscowości Polski Wschodniej planuje ubieganie się o status uzdrowiska, m.in.: Latoszyn, Czarna, Komańcza, Lipa w woj. podkarpackim i Mielnik w woj. podlaskim.

Należy zauważyć, że klienci współczesnych uzdrowisk, coraz częściej przyjeżdżają do nich nie tylko w celach leczniczych, lecz także w celach profilaktyki zdrowotnej, wypoczynku, poznania atrakcji kulturowych oferowanych na danym obszarze. Zatem funkcje profilaktyczna, wypoczynkowa i kulturowa powinny stać się, obok leczenia uzdrowiskowego, ważnymi elementami strategii rozwoju miejscowości i gmin uzdrowiskowych, a także większych obszarów na których funkcjonują uzdrowiska.

Miejscowości uzdrowiskowe posiadają znacznie więcej atutów niż inne miejscowości turystyczne. W uzdrowiskach nie trzeba budować oferty produktowej od podstaw, lecz można ją unowocześnić, wzbogacić i poszerzyć. Jest to proces dużo tańszy niż budowanie takiej oferty od początku, czy też wypromowanie nowej miejscowości turystycznej.

Wymienione atuty uzdrowisk predestynują je do tego, aby stały się rdzeniem innowacyjnych, złożonych, kompleksowych produktów turystycznych, zgodnych z zasadami współczesnego „rynku doznań” (experience economy) (4). Dzięki współpracy o charakterze ponad-regionalnym będą mogły zostać opracowane produkty turystyczne, obejmujące obszar działania uczestników przedsięwzięcia klastrowego.

Ważną rolą w realizacji powyższego celu jest szeroka współpraca – w formie klastrów – przedsiębiorców, ośrodków naukowych i instytucji okołobiznesowych z regionalnymi i lokalnymi samorządami oraz organizacjami turystycznymi. Nasz projekt, którego koordynatorem jest Wyższa Szkoła Informatyki i Zarządzania, stanowi realizację zawartego w „Strategii Rozwoju Polski Wschodniej” postulatu, głoszącego konieczność pilnego opracowania zestawu przedsięwzięć służących wzajemnej współpracy na poziomie każdego z województw w porozumieniu z regionami sąsiedzkimi. Służy „zbudowaniu stałej platformy kooperacji pomiędzy regionami Polski Wschodniej (5)”.

Do inicjatywy klastrowej Innowacyjny Klaster Zdrowie i Turystyka „Uzdrowiska – Perły Polski Wschodniej” początkowo przystąpili przedsiębiorcy i samorządy gminne z 5 gmin uzdrowiskowych woj. podkarpackiego i woj. świętokrzyskiego, uczelnia – Wyższa Szkoła Informatyki i Zarządzania w Rzeszowie oraz dwie jednostki o charakterze doradczym, wspierające przedsięwzięcia biznesowe – Stowarzyszenie Promocji Przedsiębiorczości w Rzeszowie i Centrum Wspierania Biznesu Sp. z o.o. w Rzeszowie. Obecnie w klastrze znajduje się 21 podmiotów, w tym dwie szkoły wyższe, 6 gmin uzdrowiskowych i 11 przedsiębiorstw oraz dwie instytucje około biznesowe (6).

Głównym celem utworzenia klastra, zgodnie z Programem Operacyjnym Rozwój Polski Wschodniej jest: „przyspieszenie tempa rozwoju społeczno-gospodarczego Polski Wschodniej w zgodzie z zasadą zrównoważonego rozwoju”, poprzez „zbudowanie stałej platformy kooperacji pomiędzy regionami Polski Wschodniej” (7).

Długofalowym celem Klastra Zdrowie i Turystyka jest poprawa jakości życia mieszkańców Polski Wschodniej – obszaru funkcjonowania klastra. Klaster ma charakter usługowy – usługi lecznictwa i turystyki uzdrowiskowej, w powiązaniu z ekoturystyką, turystyką aktywną i kulturową. Dzięki ofercie innowacyjnych, zintegrowanych produktów turystycznych, w tym o charakterze pasmowym, zwiększy się liczba turystów odwiedzających Makroregion Polski Wschodniej, a przez to wzrośnie liczba miejsc pracy i poziom zamożności jego mieszkańców.

Głównymi celami kooperacji w ramach klastra jest wykreowanie innowacyjnych kompleksowych produktów turystycznych, zgodnych z wymogami tzw. rynku doznań, wypromowanie wspólnej marki produktów i klastra, upowszechnianie pozytywnego wizerunku uzdrowisk Polski Wschodniej, wymiana doświadczeń i upowszechnianie najlepszych praktyk oraz promocja idei klasteringu.

Ważnym elementem działalności klastra jest kształtowanie przestrzeni gościnnej obszaru gmin uzdrowiskowych i terenów przyległych poprzez współdziałanie z kompetentnymi podmiotami na terenie gmin uzdrowiskowych Polski Wschodniej w zapewnieniu:

• ładu przestrzennego,

• estetycznej szaty informacyjnej obiektów turystycznych,

• likwidacji barier dostępu do obiektów turystycznych, szczególnie osób niepełnosprawnych,

• przyjaznej i życzliwej postawy wobec przybyszów – kuracjuszy i turystów, co wydaje się być cechą specyficzną i atutem mieszkańców Polski Wschodniej (8).

Organizatorzy klastra pragną również dokonać rewitalizacji cyklu rozwoju uzdrowisk, tj. ich odmłodzenia. Czynnikiem odmładzającym, zdolnym przywrócić wzrost uzdrowiskom, może być zmiana oferty miejscowości i przedsiębiorstw uzdrowiskowych. Zmiana struktury i kształtu produktów uzdrowiskowych pozwoli na nadanie im nowoczesnego charakteru podmiotów i miejscowości pełniących wzajemnie uzupełniające się funkcje lecznicze i turystyczne. Nowoczesny produkt uzdrowiskowy powinien zatem uwzględniać różne scenariusze pobytów w uzdrowiskach, oparte na integracji tradycyjnego nurtu - lecznictwa uzdrowiskowego – z nowymi formami pobytów ukierunkowanymi nie tylko na dbałość o wypoczynek, rekreację i estetykę ciała, lecz także na bogate przeżycia kulturalne i duchowe.

Podstawą kształtowania współczesnego modelu uzdrowiska – innowacyjnego i opartego na wiedzy - są zatem badania naukowe, w szczególności badania marketingowe i marketingowa koncepcja zarządzania przedsiębiorstwem uzdrowiskowym (9). Wysoka jakość świadczenia usług uzdrowiskowych, wsparta rozszerzeniem oferty uzdrowiskowej o nowe produkty oczekiwane przez kuracjuszy komercyjnych i turystów, zależne od specyfiki poszczególnych uzdrowisk, są ważnymi elementami perspektywicznego modelu działalności uzdrowisk, który pragniemy wdrażać w ramach działalności naszego klastra.

Dążymy do tego, aby w klastrze uczestniczyli nie tylko przedsiębiorcy świadczący usługi uzdrowiskowe, lecz także szeroko rozumiane usługi turystyczne, w zakresie różnorodnych kategorii turystyki (ekoturystyka, turystyka aktywna, turystyka kulturowa), w tym noclegowe i gastronomiczne), a także organizacje pozarządowe działające na rzecz rozwoju turystyki i rozwoju regionalnego.

Turystyka, jak żadna inna dziedzina działalności gospodarczej, jest bowiem predestynowana do bliskiego współdziałania pokrewnych firm skupionych na danym obszarze, a więc do konkurencyjnej współpracy w ramach klastra, ze względu na bardzo bliskie powiązania z innymi dziedzinami gospodarki. Są to m.in.: rolnictwo, budownictwo, handel, kultura, usługi finansowe, ubezpieczeniowe, transportowe, rozrywkowe. Również turysta, w związku ze swoim tygodniowym pobytem w miejscowości turystycznej, wchodzi w relacje z 30-50 różnymi podmiotami, takimi jak: touroperator, firma ubezpieczeniowa, przewoźnik, hotel, restauracja, atrakcje turystyczne, kantory wymiany walut, taksówki, sklepy z pamiątkami itd. W ten sposób powstaje niezwykle istotny z punktu widzenia klienta łańcuch wartości (10).

O ile dla przedsiębiorców jest to najczęściej tylko ich własny produkt, dla turystów jest to całość przeżytego doświadczenia na danym obszarze, zbiór korzyści wynikających z zakupu pakietu turystycznego – zestawu różnych produktów cząstkowych. Turyści postrzegają produkt turystyczny szerzej, jako konglomerat wrażeń, emocji i przeżyć wynikających z funkcjonowania wszystkich firm w miejscu wypoczynku i usług, z których skorzystali. Dostarczenie tego rodzaju produktów, zgodnych z wymaganiami „rynku doznań”, umożliwiających osiągnięcie tzw. ceny premium (11), stanowi jedną z przesłanek naszej inicjatywy klastrowej (12).

Jest to jedna z pierwszych inicjatyw tego typu o zasięgu ponadregionalnym. Stan wyjściowy w obszarze objętym inicjatywą klastrową charakteryzuje :

• brak kompleksowej oferty w zakresie usług uzdrowiskowo-turystycznych; brak atrakcyjnych produktów turystycznych, zgodnych z wymaganiami współczesnego „rynku doznań” i systemu ich promowania; inicjatywy w tym zakresie mają charakter lokalny i akcyjny;

• skromny poziom współpracy pomiędzy podmiotami usługowymi w branży uzdrowiskowej i turystycznej, co uniemożliwia osiągnięcie efektu synergicznego.

Działania w trakcie realizacji projektu, powinny pozwolić na wypracowanie zbioru modelowych, konkurencyjnych rozwiązań, możliwych do zastosowania na terenie różnych gmin uzdrowiskowych, w szczególności w Polsce Wschodniej. Chodzi bowiem o to, aby uzdrowiska stały się centrami rozwoju gospodarczego, nie tylko lokalnego, lecz również regionalnego i ponadregionalnego.

Ważnym celem działalności klastra będzie kreowanie i promowanie innowacyjnych, zintegrowanych produktów turystycznych, obejmujących elementy turystyki uzdrowiskowej (leczniczej i zdrowotnej), turystyki aktywnej, ekoturystyki, turystyki kulturowej i kongresowej o zasięgu makro-, mezo- i mikroregionalnym. Pragniemy, aby stanowiły one odpowiedź na współczesne wyzwania związane z przejściem od „gospodarki konsumenckiej”, do „gospodarki opartej na wrażeniach” i przeżyciach (13). Konsumenci są bowiem skłonni zapłacić za wrażenia kilkakrotnie więcej, niż wynosi wartość samego, tradycyjnie rozumianego produktu.

Warto zwrócić także uwagę na innowacyjną informatyczną platformę komunikacyjną wewnątrzklastrową oraz z interesariuszami klastra.

Wymienione innowacje będą wdrażane w wyniku dyfuzji innowacyjnej wiedzy na linii uczelnia-przedsiębiorcy i w rezultacie efektu synergii uzyskanego dzięki współpracy w ramach interdyscyplinarnych zespołów, złożonych z ekspertów i specjalistów z podmiotów uczestniczących w klastrze.

Jesteśmy przekonani, że w procesie stopniowej integracji uczestników klastra, osiągnięta zostanie bliskość społeczna, w rezultacie dobrej wzajemnej komunikacji, ułatwionej dzięki informatycznej platformie komunikacyjnej. W wyniku omawianego procesu podwyższony zostanie kapitał relacyjny uczestników klastra.

W rezultacie ukształtowania innowacyjnych, zintegrowanych produktów turystycznych i ich wypromowania na rynku krajowym i zagranicznym pojawi się natomiast nowy popyt ze strony:

a) młodych, dynamicznych osób, w wieku do 35 lat, na produkty krótko- (2-3dni) i średnioterminowe (5-7) dni, łączące elementy profilaktyki zdrowotnej, aktywnego wypoczynku i SPA dla ducha, dzięki ekoturystyce i turystyce kulturowej,

b) osób starszych, w wieku 55+, troszczących się o jakość swojego życia, poszukujących zarówno odnowy ciała jak i ducha,

c) turystów zagranicznych, zarówno młodych, jak i starszych, którzy dotychczas nie mieli okazji poznać atrakcyjności oferty turystyczno-uzdrowiskowej Polski Wschodniej.

W ten sposób realizacja naszego projektu, finansowanego ze środków Europejskiego Funduszu Rozwoju Regionalnego, budżetu państwa i koordynatora – Wyższej Szkoły Informatyki i Zarządzania w Rzeszowie, przyczyni się do rozwoju makroregionu Polski Wschodniej i poprawy poziomu życia jej mieszkańców.

..............................................................................................................................................................

PIŚMIENNICTWO

1.    Strategia rozwoju społeczno-gospodarczego Polski Wschodniej do roku 2020, Ministerstwo Rozwoju Regionalnego, Warszawa 2008, s. 46.

2.    Strategia, op. cit., s. 53.

3.    Strategia…, op. cit., s. 65.

4.    M. Kostera, Zarządzanie na rynku doznań, w: M. Kostera (red.), Nowe kierunki w zarządzaniu, Warszawa 2008, s. 393 – 409.

5.    Program Operacyjny Rozwój Polski Wschodniej. Szczegółowy opis osi priorytetowych, Ministerstwo Rozwoju Regionalnego, Warszawa 2008, s. 31.

6.    Zob. stronę internetową klastra: www.klasterzit.pl

7.    Zob.: Program Operacyjny Rozwój Polski Wschodniej 2007 – 2013, Ministerstwo Rozwoju Regionalnego, Warszawa 2007, s. 59.

8.    B. Włodarczyk, Terytorialne konsorcjum turystyczne albo klaster turystyczny, s. 20 – 21, w: http://www.turyzm.edu.pl/wlodarczyk/klaster.pdf

9.    T. Burzyński i in., Czynniki wpływające na jakość i konkurencyjność usług turystycznych w miejscowościach uzdrowiskowych w Polsce, Kraków 2005, s. 35.

10.    B. Włodarczyk, op. cit., s.11.

11.    M. Kostera, op. cit., s. 398 – 399.

12.    Zob. także: M. Łuczak, Koncepcja marketingowa produktu turystycznego obszaru, http://ekonom.univ.gda.pl/jednostki/makro/doc/%C5%81uczak%20M.pdf.

13.    Zob. M. Kostera, Zarządzanie na rynku doznań, w: M. Kostera (red.), Nowe kierunki w zarządzaniu, Warszawa 2008, s. 403 – 409.

..............................................................................................................................................................

Adres do korespondencji:

Jan Hermaniuk
Instytut Gospodarki Wyższej Szkoły Informatyki
i Zarządzania
35-225 Rzeszów
ul. H. Sucharskiego 2
tel.: +48 17 866 11 86
e-mail: jhermaniuk@wsiz.rzeszow.pl
strona internetowa: www.klasterzit.pl, www.ig.wsiz.pl