WSTĘP

Zapalne przewlekłe choroby reumatyczne stanowią jedno z podstawowych wskazań do leczenia fizykalnego, zaś leczenie fizykalne jest uznaną i sprawdzoną metodą postępowania w tych schorzeniach. Pacjenci z zapalnymi schorzeniami reumatycznymi stanowią liczną grupę spośród przewlekle leczonych na oddziałach sanatoriów i szpitali uzdrowiskowych oraz na oddziałach rehabilitacyjnych. Wśród fizykalnych metod leczniczych stosowanych u tych pacjentów, z powodzeniem od lat zalecana jest terapia polem magnetycznym stałym i wolnozmiennym (1, 2, 3).  Doświadczenie i dotychczasowe badania wykazały, że lepsze wyniki uzyskuje się przy długotrwałym stosowaniu pola magnetycznego na organizm ludzki. Celem leczenia fizykalnego u pacjentów z przewlekłymi schorzeniami reumatycznymi jest m.in. uzyskanie zmniejszenia stanu zapalnego stawów, zmniejszenie bólu, poprawa sprawności ruchowej, ograniczenie przyjmowania niesterydowych leków przeciwzapalnych (1, 3). Jednym z istotnych aspektów jakości życia u tych pacjentów jest jakość wypoczynku nocnego. Przewlekłe, zapalne choroby reumatyczne charakteryzują się często dolegliwościami bólowymi występującymi w nocy, co istotnie pogarsza jakość wypoczynku nocnego. Zła jakość snu powoduje z kolei gorsze funkcjonowanie pacjenta w ciągu dnia.

Celem niniejszej pracy jest odpowiedź na pytanie: czy ekspozycja na naprzemienne stałe pole magnetyczne wpływa na wybrane parametry fizjologiczne osób cierpiących na choroby reumatyczne.

Na przeprowadzenie badań uzyskano zgodę Komisji Bioetycznej przy Kujawsko-Pomorskiej Okręgowej Izbie Lekarskiej w Toruniu.

MATERIAŁ I METODY

Do badań zaproszono ochotników obojga płci skierowanych w trybie leczenia uzdrowiskowo-rehabilitacyjnego do 22 Wojskowego Szpitala Uzdrowiskowego w Ciechocinku. W badaniach uczestniczyli pacjenci z rozpoznaniem reumatoidalnych schorzeń zapalnych, posiadający wskazania do zastosowania terapii polem magnetycznym, zgodnie z rutynowym trybem postępowania leczniczego. Pacjenci niespełniający tych kryteriów, bądź posiadający przeciwwskazania do stosowania terapii polem magnetycznym, w szczególności osoby z chorobą nowotworową, niewyjaśnionymi stanami gorączkowymi, ciążą, zaawansowaną niewydolnością narządową (nerek, wątroby, układu krążenia i oddechowego), rozrusznikiem serca, zaburzeniami rytmu serca byli wyłączani z badań.

Pacjenci mieli stosowane leczenie farmakologiczne ustalone przy pierwszym badaniu, na podstawie leczenia prowadzonego w domu i niezmieniane już w trakcie leczenia. Jedyną modyfikacją było ewentualne korygowanie dawki niesterydowych leków przeciwzapalnych, w przypadku zmniejszenia się dolegliwości bólowych. Pacjenci mieli stosowane rutynowe dla danej jednostki chorobowej leczenie fizykalne, z wyłączeniem terapii polem magnetycznym. Prowadzone badania nie miały wpływu na wybór właściwych zabiegów fizykalnych dla poszczególnych pacjentów.

Do badań zaklasyfikowano 52 ochotników obojga płci. Troje badanych nie ukończyło badań z powodu rezygnacji. Powodem rezygnacji w dwóch przypadkach były kłopoty ze snem i ogólne złe samopoczucie, w jednym przypadku złe samopoczucie i obawa o związek prowadzonej terapii z banalną infekcją dróg oddechowych. Wszystkie trzy przypadki rezygnacji z badania wystąpiły w grupie kontrolnej.

Kompletne badania ukończyło 49 ochotników. Terapii polem magnetycznym poddano 25 osób w tym 17 kobiet i 8 mężczyzn w wieku 35-72 lata, średnia wieku 54,20±9,19. W badaniach w grupie placebo uczestniczyły 24 osoby, w tym 17 kobiet i 7 mężczyzn w wieku 34-75 lat, średnia wieku 56,88±11,09.

Badania prowadzono przy użyciu podwójnej ślepej próby.

Badania pacjentów wykonywano bezpośrednio przed i po aplikacji pola magnetycznego i obejmowały: ogólne badanie lekarskie, ankietowanie weryfikujące jakość snu przy użyciu Bydgoskiego Kwestionariusza Oceny Rytmu Czuwanie-Sen (4), badanie aktograficzne – rejestrujące wielodobową aktywność ruchową (5), test marszowy na odcinku 50 m na czas – dla ogólnej oceny sprawności poruszania, test bólowy (Visual Analogue Scale – VAS) określający  natężenie bólu za pomocą wizualnej skali analogowej. Obliczano procent redukcji bólu wg wzoru: ryc. 1.

Badani przechodzili także laboratoryjne badania krwi z oznaczeniem wartości OB i CRP. Badanym liczono procent redukcji dawek niesterydowych leków przeciwzapalnych, jako stosunek dobowej dawki leków przed badaniem do dobowej dawki po zakończeniu  badania.

Komplet badań rozpoczynano w 3 dobie pobytu w oddziale, w celu adaptacji do nowych warunków.  Przez pierwsze 2 doby wszyscy badani spali bez materacy magnetycznych.

Przez 3 kolejne doby wszyscy badani nosili umieszczony na nadgarstku cyfrowy rejestrator aktywności ruchowej – aktograf Actiwatch 4 firmy Cambridge Neurotechnology Ltd. Aktograf jest cyfrowym, elektronicznym, bezprzewodowym, nieinwazyjnym miernikiem wielodobowej aktywności ruchowej umożliwiającym pomiar bez jakiegokolwiek wpływu na stan zdrowia badanego (5).
Po 3 dobach noszenia aktografu, niektórym – losowo wybranym 25 ochotnikom – umieszczano w łóżkach materace Bio-Pain Flex (PZN 3567411) firmy Medisana Poland Sp. z o.o., zawierające taśmy wytwarzające silne pole magnetyczne (grupa badana), zaś 24 ochotnikom aplikowano materace identyczne, lecz nie wytwarzające pola magnetycznego (grupa kontrolna – placebo). Obydwa rodzaje materacy były zewnętrznie nie do odróżnienia. W materacach magnetycznych umieszczono 24 elastyczne taśmy magnetyczne składające się z 12 krążków magnetycznych. Magnesy te zajmowały 58 % powierzchni materaca przeznaczonej do leżenia. W sumie użyto 288 krążków wytwarzających stałe, naprzemienne (N-S-N-S…), cyrkulacyjne, pierścieniowe silne pole magnetyczne o maksymalnej indukcji magnetycznej 0,064 [T] i remanencji magnetycznej 0,24 [T]. Zaletą pola pierścieniowego jest to, iż oddziałuje na organizm niezależnie od ich wzajemnego usytuowania względem ciała.

Magnesy generują stałe, naprzemienne pole magnetyczne. Jednakże krew oraz niektóre narządy wewnętrzne (np. płuca, serce, jelita) znajdują się w nieustannym ruchu. Z tego punktu widzenia można traktować działanie stałego pola magnetycznego magnesów względem organizmu człowieka, jak wolnozmienne pole magnetyczne, którego skuteczność w medycynie jest udowodniona (1, 2, 3).

Na 3 ostatnie doby, spośród 14 dób badawczych, wszystkim badanym zakładano aktografy. Po zakończeniu 14-dniowej terapii wykonywano ponownie komplet badań.

Uzyskane wyniki analizowano statystycznie przy użyciu testu t-Studenta dla wartości średnich w programie Statistica (6).

WYNIKI I OMÓWIENIE

AKTYWNOŚĆ RUCHOWA

Aktywność ruchową obliczono z 3 dób, dla wszystkich badanych. Zliczano ją dla kolejnych 2-minutowych odcinków pomiarowych. Są to typowe czasy pomiaru stosowane w obliczeniach rytmiki dobowej oraz badaniach nad snem (5).

Przyjęto, na podstawie uzyskanych wyników aktywności ruchowej wszystkich badanych, że spoczynek nocny można traktować w zakresie godz. 0:00 do 6:00. Dla wszystkich osób śpiących zarówno na materacach magnetycznych jaki i materacach placebo obliczano średni stosunek aktywności na początku badania do aktywności na końcu badania, ze wszystkich ze 180 2-minutowych odcinków czasowych dla 6 godzin snu.

Dla aktywności dziennej oraz aktywności całodobowej otrzymane wyniki nie różnią się istotnie statystycznie zarówno dla stosowanych materacy magnetycznych jak i placebo. Wyniki nocnej aktywności ruchowej na początku i po zakończeniu badania zaprezentowano w tabeli 1. 

Uzyskane wyniki wskazują, że nastąpiło wyraźne zmniejszenie aktywności ruchowej w czasie trwania snu po zastosowaniu materacy magnetycznych (p≤0,001). Świadczy to wyraźnie o poprawie jakości przebiegu snu pod wpływem zastosowanej magnetoterapii.

BÓL

Określano także natężenie bólu na początku i po zakończeniu badania za pomocą wizualnej skali analogowej (VAS). Polegało ono na zaznaczeniu przez badanego punktu na linii o długości 10 cm, gdzie wartości 0 przypisuje się całkowity brak bólu, a 10 najsilniejszy ból, jaki można sobie wyobrazić. Uśrednione wyniki natężenia bólu przed i po zakończeniu badania zaprezentowano w tabeli 2. Jednocześnie uzyskano redukcję bólu w grupie magnetoterapii o 44,85 ± 27,46%  (średnia ± błąd średniokwadratowy), a w grupie placebo 19,49 ± 33,80%. Różnice te są istotne statystycznie (p≤0,001).

Po zastosowaniu magnetoterapii natężenie bólu wyraźnie zmalało (p≤0,001), natomiast w grupie placebo nieznacznie zmalało ale zmiana nie jest istotna statystycznie.

AKTYWNOŚĆ ZAPALNA

Wyniki OB krwi (tab. 3) w obu grupach wskazują tendencję malejącą, większą w grupie z użyciem magnetoterapii. Wyniki CRP (tab. 3) natomiast wskazują tendencję malejącą w grupie stosującej magnetoterapię i tendencję wzrastającą dla grupy placebo. Nie uzyskano jednak znamienności statystycznej.

TEST MARSZOWY

W teście marszowym nie wystąpiły w trakcie badań zauważalne zmiany w żadnej z badanych grup.

KWESTIONARIUSZ

Przeprowadzono także ankiety oceniające jakość snu w ostatnim miesiącu przed pobytem w oddziale oraz po przeprowadzeniu kompletu badań (tab. 4).

W tabeli  4 podano zsumowane dla wszystkich badanych wyniki, przyznając za każdą odpowiedź „tak” po 1 pkt. a za każdą odpowiedź „nie” 0 pkt. Na pytanie o jakość snu, odpowiedź – „sen był regenerujący” wybrało w grupie magnetoterapii 6 osób przed zastosowaniem magnetoterapii i 16 po jej zastosowaniu. Natomiast w grupie placebo odpowiednio 7 i 9 osób. Świadczy to o wpływie magnetoterapii na subiektywne odczucie dotyczące poprawy jakości nocnego snu.

LEKI

W kwestii redukcji dawek niesterydowych leków przeciwzapalnych, uzyskano dla grupy poddanej magnetoterapii 65,91 ± 41,22% (średnia ± błąd średniokwadratowy), a dla grupy placebo 19,12 ± 32,51 %. Różnice te są istotne statystycznie (p≤0,001).

WNIOSKI

Stałe naprzemienne pole magnetyczne aplikowane z materaca użytego w badaniu, umieszczonego w łóżku pacjenta, poprawia jakość przebiegu snu u chorych z przewlekłymi chorobami reumatycznymi w trakcie leczenia uzdrowiskowo-rehabilitacyjnego.

Zastosowanie stałego naprzemiennego pola magnetycznego z materaca poddanego badaniu, umieszczonego w łóżku pacjenta, powoduje zmniejszenie dolegliwości bólowych, a za tym pozwala na redukcję dawek niesterydowych leków przeciwzapalnych, u chorych z przewlekłymi chorobami reumatycznymi w trakcie leczenia uzdrowiskowo-rehabilitacyjnego.

Podczas stosowania stałego naprzemiennego pola magnetycznego aplikowanego z materaca użytego w badaniu, umieszczonego w łóżku pacjenta, zauważa się tendencję do większej redukcji stanu zapalnego u chorych z przewlekłymi chorobami reumatycznymi w trakcie leczenia uzdrowiskowo-rehabilitacyjnego.

..............................................................................................................................................................

Źródła finansowania:  Praca częściowo finansowana przez 22 Wojskowy Szpital Uzdrowiskowo-Rehabilitacyjny SPZOZ w Ciechocinku oraz Medisana Poland Sp. z o.o. w Słubicach.

..............................................................................................................................................................

PIŚMIENNICTWO

1.     Kahn J.: Leczenie polem magnetycznym. Kahn J. Elektroterapia. Zasady i zastosowanie. PZWL, Warszawa, 2005, 210-215.

2.     Jędrzejewski P., Cieślik T.,  Sieroń A.: Zastosowanie kliniczne wolnozmiennych pól magnetycznych – doświadczenia własne. Dent. Med. Probl. 2002, 39, 2, 195–197.

3.      Pittler M. H. et al.: Static magnets for reducing pain: systematic review and meta-analysis of randomized trials. CMAJ, 2007, 177, 7, 736-42.

4.     Pracka D. i wsp.: Epidemiologiczna ocena zmian jakości snu w wybranych grupach społecznych i wiekowych. Sen, 2003, 3, 4, 139-144.

5.     Pracki T. i wsp.: M. Znaczenie pomiaru aktywności ruchowej w badaniach nad snem. Sen, 2008, 8, 1, 10-14.

6.     StatSoft, Inc. Statistica (data analysis software system), v. 8.0, 2008.

..............................................................................................................................................................

Adres do korespondencji:

Piotr Kalmus
ul. Unii Lubelskiej 4c
85-059 Bydgoszcz
Telefon: 52 584 11 43
e-mail:  piotr_kalmus@wp.pl

Artykuł nadesłano: 15.02.2010
Zaakceptowano do druku: 05.03.2010