WSTĘP

Krioterapia może być wykonwana miejscowo oraz w komorze kriogenicznej,   gdzie zabiegi obejmują całe ciało (1, 2, 3). Prowadzenie terapii ogólnoustrojowej możliwe jest dzięki rozwojowi techniki – opracowaniu różnych typów komór kriogenicznych: jednoosobowej, drewnianej, wejściowo-zejściowej typu schodkowego oraz wolnostojącej (1, 4, 5). W Japonii powstała w 1978 roku pierwsza w świecie wolnostojąca komora niskotemperaturowa. Koncepcję krioterapii ogólnoustrojowej rozwinięto następnie w Niemczech i w Polsce. Kriokomory wolnostojące mają różną budowę, stąd zabiegi odbywają się w różnych temperaturach. W Niemczech jest to zakres od -100°C do -130°C, natomiast w kriokomorze japońskiej prowadzi się zabiegi nawet w temperaturze niższej niż -160°C. Prototyp komory kriogenicznej w Polsce powstał w roku 1989 w Akademii Wychowania Fizycznego we Wrocławiu. Pozwala na wykonywanie zabiegów w zakresie temperatur od -110°C do -160°C (1, 6). Tego typu komora została zbudowana w szpitalu i w niej przeprowadzono badania.

Istniejące możliwości techniczne pozwalają na zmiany warunków wykonywanych zabiegów, na przykład zastosowanie różnych temperatur w trakcie kolejnych zabiegów u tej samej osoby. Interesującym zagadnieniem jest ustalenie optymalnego i dającego najlepsze efekty kliniczne, zakresu temperatur kriogenicznych. Prace takie pozwolą na opisanie standardu postępowania w określonych jednostkach chorobowych, ale także zasad wykorzystania krioterapii w medycynie sportowej – do celów odnowy biologicznej oraz intensyfikacji treningów sportowych. Należy dążyć do standaryzacji procedur leczniczych, nie ulegając potocznej opinii, że im niższa temperatura tym lepszy efekt. Działanie bodźcem o zbyt dużej intensywności naraża pacjenta na skutki uboczne. Natomiast stosowanie bodźca o zbyt małej intensywności nie wywołuje oczekiwanych efektów klinicznych. W literaturze nie znaleziono zbyt wielu danych na temat efektów uzyskiwanych po zastosowaniu konkretnej temperatury lub gradientu temperatur. Badania eksperymentalne – przeprowadzone w oparciu o modele matematyczne wykazały, że najlepsze efekty terapeutyczne uzyskuje się w temperaturze poniżej -130°C (7, 8). Na podstawie przeprowadzonej analizy empirycznej wpływu czynników fizycznych i anatomicznych, prof. Baranow podaje, że w zakresie temperatur od -133°C do -163°C można uzyskać najlepsze efekty lecznicze przy zachowaniu dobrej tolerancji zabiegu przez pacjentów i podkreśla, że jedynie zabiegi przeprowadzone w tych warunkach należy uważać za krioterapeutyczne. Opracowanie oparte na modelach matematycznych nie rozstrzyga kwestii, czy efekt terapeutyczny nasila się wraz z obniżaniem temperatury kriogenicznej.

Ważnym problemem skłaniającym do poszukiwania optymalnego zakresu temperatur są również koszty wykonania zabiegu. Wymogi dzisiejszej rzeczywistości nakładają na specjalistyczne placówki obowiązek poszukiwania najkorzystniejszych form leczenia przy optymalnych wskaźnikach ekonomicznych.

Niniejsza praca, ma za zadanie porównać efekty działania dwóch różnych temperatur (-130°C i -160°C) na wybrane cechy motoryczne człowieka – gibkość i równowagę. Sformułowano następujące pytania badawcze:

• Jaka temperatura kriogeniczna pozwala na uzyskanie najkorzystniejszych wyników przeprowadzonych testów sprawności fizycznej i czy uzasadnione jest stosowanie najniższej temperatury, to jest -160°C?

• Czy poziom satysfakcji badanych osób zmienia się w zależności od stosowanej temperatury kriogenicznej (-130°C; -160°C)?

MATERIAŁ I METODY

Badania przeprowadzono w Zakładzie Usprawniania Leczniczego Centralnego Szpitala Klinicznego MSWiA w Warszawie, w okresie od marca 2003 do marca 2005 roku. Grupa badana składała się ze 150 mężczyzn pracujących w jednostkach specjalnych (komandosi) w wieku od 25 do 35 lat (średnio 29,8±3,21), uprawiających, w związku z wykonywanym zawodem, ukierunkowany i specjalistyczny trening fizyczny. Osoby badane podzielono losowo na 3 pięćdziesięcioosobowe grupy – testową I, testową II oraz kontrolną. Zestawienie wyników badań antropometrycznych poszczególnych grup przedstawiono w tabeli 1. Z uwagi na wykonywane zadania służbowe przy dużym obciążeniu psychofizycznym, w specyficznych warunkach terenowych i z wykorzystaniem specjalistycznego sprzętu, wszyscy badani doznali w przeszłości urazów, bądź uskarżali się na zespoły przeciążeniowe (bólowe zespoły układu mięśniowo-szkieletowego). Na wszystkie zabiegi badani otrzymywali skierowanie od lekarza, który prowadził również okresowe badania kontrolne, niezależne od badań wykonywanych w ramach prezentowanego projektu. Po przeprowadzonym badaniu lekarskim, każdy z uczestników podpisał świadomą zgodę na udział w badaniach i wykorzystanie wyników dla celów naukowych.

Osoby z grup testowych poddane zostały zabiegom krioterapii w następujących temperaturach:

Grupa I – 10 wejść po 2 minuty każde w temperaturze -130°C

Grupa II – 10 wejść po 2 minuty każde w temperaturze -160°C

Zabiegi odbywały się 5 razy w tygodniu. Po wyjściu z komory kriogenicznej każdy ćwiczył 20 minut na ergometrze stacjonarnym (80-100 W, 1W/kg masy ciała) pod nadzorem przeszkolonego pracownika - kinezyterapia jest bowiem integralną częścią zabiegu (6, 9, 10).

Osoby z grupy kontrolnej (Grupa K) wykonywały ćwiczenia na ergometrze stacjonarnym, analogiczne do zalecanych osobom z pozostałych grup badanych, ale nie otrzymywały zabiegów kriostymulacji.

U każdej z badanych osób oceniano sprawność fizyczną przed i po zakończeniu serii zabiegów. Wykorzystane mierniki i sposoby pomiaru są zgodne z zaleceniami Międzynarodowego Komitetu ds. Standaryzacji Testów Sprawności Fizycznej. Stosując wybór tych wskaźników brano również pod uwagę uniwersalność testów. – mierniki stosowane w niniejszej pracy mogą być wykonywane u osób w różnym wieku oraz u różnej płci. Sprawność motoryczną badano za pomocą podstawowych cech sprawności fizycznej uznanych w systemie Health-related fitness (11, 12, 13):

• Gibkość – mierzono głębokością skłonu tułowia w przód z siadu prostego. Za wynik dodatni przyjmowano wartość mierzoną w centymetrach poniżej palców stóp, a wynik ujemny, gdy badany nie dosięgał do palców stóp. Do analizy przyjmowano wynik lepszy z dwóch prób.

• Równowaga – mierzona była czasem utrzymania pozycji równoważnej na obu kończynach dolnych, stopy oparte były na piętach, palce i śródstopie uniesione do góry, kończyny górne uniesione bokiem w górę do poziomu. Czas mierzono z dokładnością do 0,1 sekundy, a do analizy przyjmowano lepszy wynik z dwóch kolejnych prób.

Po wykonaniu serii wejść do komory kriogenicznej, o odpowiedniej temperaturze dla danej grupy, oceniano satysfakcję osób badanych z wykonanych zabiegów. Wykorzystywano wizualną skalę analogową (VAS), na której wartość 0 (minimalna) oznaczała najmniejszy poziom satysfakcji, natomiast wartość 10 (maksymalna) największy poziom satysfakcji.

Dla wszystkich grup (zmiennych) obliczono statystyki opisowe, a następnie porównywano badane zbiorowości poprzez użycie tych parametrów. Przy użyciu testu W Shapiro-Wilka badano zgodność rozkładu badanych prób z rozkładem normalnym. Nie wszystkie grupy spełniały warunki rozkładu normalnego, dlatego w dalszej analizie stosowano odpowiednie testy nieparametryczne. Obliczenia statystyczne przeprowadzano przy 95% poziomie ufności (p≤0,05). Wyniki badań klinicznych opracowano statystycznie przy użyciu licencjonowanego pakietu Statistica 8.0 PL.

WYNIKI

Na rycinie 1 i w tabeli 2 przedstawiono wyniki pomiaru gibkości. Analiza statystyczna wykazała, że wzrost gibkości mierzonej głębokością skłonu tułowia w przód z siadu prostego, w każdej z grup poddawanych krioterapii był wysoce statystycznie znamienny (p<0,0001). Nie stwierdzono znamiennej statystycznie zmiany pomiarów gibkości w grupie kontrolnej. Analiza statystyczna wykazała również, że poprawa parametrów gibkości jest podobna w grupie testowej I i II (pIvsII=0,48), co oznacza, że każda z zastosowanych temperatur kriogenicznych powoduje poprawę gibkości na podobnym poziomie. Średnie różnice gibkości uzyskane przez grupy badane były wysoce statystycznie znamiennie wyższe (pIvsK i pIIvsK<0,0001) od wyników grupy kontrolnej.

Na rycinie 2 oraz w tabeli 3 przedstawiono wyniki badania równowagi mierzonej czasem utrzymania pozycji równoważnej na obu kończynach dolnych. Badani, którzy otrzymali serię zabiegów w temperaturze -130°C uzyskali poprawę wyników badania równowagi średnio o 0,5 sekundy (p<0,001), a badani otrzymujący zabiegi w temperaturze -160°C, o 0,57 sekundy (p<0,0001). Analiza statystyczna, w której porównywano zmiany parametrów równowagi poszczególnych grup badanych wykazała, że poprawa pomiarów równowagi jest podobna dla grupy I i II (pIvsII=0,86). Zastosowanie niższej temperatury zabiegów nie wpłynęło na poprawę badania równowagi. Natomiast różnice w grupie I i II były wysoce statystycznie znamiennie wyższe od średnich różnic uzyskanych w grupie kontrolnej (pIvsK; pIIvsK<0,001).

Zestawienie odpowiedzi udzielonych przez osoby z grup badanych na pytanie o ocenę satysfakcji przedstawia tabela 4. Badani wypełniali ankietę po pełnej serii wejść do komory kriogenicznej, korzystając z wizualnej skali analogowej (VAS). Średnia ocen satysfakcji z zabiegu była niższa w grupie I niż II, wynosiła odpowiednio 5,0 i 5,8. Większość badanych z grupy I odczuwało satysfakcję z zastosowanej metody oceniając ją od 2 do 9, najczęściej na poziomie 5 lub 6. Najwyższą ocenę w tej grupie, czyli 9, wybrało 12% osób. Należy podkreślić, że znaczy odsetek osób (16%) z grupy I nie odczuwał żadnej satysfakcji z zabiegów. Osoby z grupy II udzielały odpowiedzi różniących się znamiennie statystycznie od badanych z grupy I (pIvsII<0,01). W tej grupie również znaczący odsetek badanych – 16% nie odczuwał satysfakcji z zastosowanej metody. Jeżeli osoba z II grupy testowej odczuwała satysfakcję, to wybierała najczęściej poziom 7 lub więcej, a aż 22% wybrało poziom 10. Po zsumowaniu odsetka osób, które udzieliły odpowiedzi
9 lub 10 stwierdzono, że zdecydowanie satysfakcję odczuwało 28% badanych.

Wykonano również analizę możliwych związków pomiędzy wynikami testów wybranych cech motorycznych – uzyskanych różnic wartości przed/po zabiegu, a wynikami subiektywnej oceny satysfakcji uzyskanymi z zastosowaniem skali VAS. Nie znaleziono statystycznie znamiennych związków po zastosowaniu odpowiednich testów korelacji dla grup I oraz II.

DYSKUSJA

Warunki, które stwarza krioterapia ogólnoustrojowa wykorzystano w leczeniu następstw wypadków i innych urazów, przy złamaniach, zwichnięciach, skręceniach, uszkodzeniach ścięgien (14, 15, 16). Pozytywny efekt działania krioterapii wykorzystywany jest również w stanach spastyczności w przebiegu chorób neurologicznych, takich jak spastyczne niedowłady, mózgowe porażenie dziecięce (MPD), stwardnienie rozsiane (SM) (17, 18, 19). Coraz liczniejsze badania dotyczące aspektów działania ogólnoustrojowej krioterapii spowodowały, że metoda ta znalazła także zastosowanie w chorobach zwyrodnieniowych i zespołach przeciążeniowych układu ruchu oraz przewlekłych chorobach stawów i chrząstek stawowych, jak reumatoidalne zapalenie stawów (RZS), zesztywniające zapalenie stawów kręgosłupa (ZZSK), zespół Reitera i dna moczanowa (3, 6, 20, 21, 22, 23, 24). Tak szerokie zastosowanie krioterapii ogólnoustrojowej nasuwa szereg pytań dotyczących zakresu stosowanych temperatur kriogenicznych i ich skuteczności. Zakres stosowanych temperatur zależy od warunków technicznych, w Polsce istnieją urządzenia dające możliwość stosowania temperatur do -130°C i -160°C. Opublikowano prace kliniczne wykazujące korzystny wpływ temperatury -110°C (3, 4, 6, 10, 25, 26), oraz temperatury poniżej -170°C (5). W trakcie badań dotyczących wykorzystania krioterapii w medycynie sportowej również stosowano przedziały temperatur od -110°C do -160°C (27, 28, 29, 30, 31). Istnieją zatem rozbieżności pomiędzy wynikami badań empirycznych i teoretycznych przedstawionych przez Baranowa (7, 8), który podaje, że jedynie w zakresie temperatur od -133°C do -163°C można uzyskać najlepsze efekty działania niskich temperatur, przy zachowaniu dobrej tolerancji zabiegu. W aktualnie prezentowanych badaniach stosowano temperaturę -130°C i -160°C. Ilość zastosowanych serii oraz temperatury są również zgodne z ogólnie przyjętą i stosowaną metodologią zabiegów (6, 9, 10, 27, 28, 29).

W prezentowanych badaniach, przed zabiegami i po ich zakończeniu, oceniano wybranymi testami sprawność fizyczną osób badanych. Warto zauważyć, że w piśmiennictwie światowym od lat stosowane są różnorodne testy oceniające sprawność fizyczną. Wyniki tych testów są trudne do porównania, stąd nie zawsze jest możliwe prowadzenie metaanaliz badań dokonywanych w różnych krajach. W doborze testów używanych w niniejszych badaniach kierowano się wytycznymi Międzynarodowego Komitetu ds. Standaryzacji Testów Sprawności Fizycznej, zastosowana metodyka jest, więc w pełni zgodna z międzynarodowymi standardami (11, 12, 32). Wybrane testy są przede wszystkim uniwersalne – mogą być stosowane do badań osób z różnych grup wiekowych i niezależnie od płci. W przyszłości umożliwi to wykorzystanie wyników niniejszej pracy do porównań – na przykład dla oceny skuteczności krioterapii ogólnoustrojowej w zależności od wieku i płci osób badanych.

Zestawienie uzyskanych wyników pozwala na stwierdzenie, że zastosowanie krioterapii ogólnoustrojowej wywiera pozytywny wpływ na badane cechy motoryczne – gibkość, równowagę. Poprawa badanych cech motorycznych następowała w każdej z zastosowanych temperatur, a uzyskane wyniki były statystycznie znamiennie większe od uzyskiwanych przez osoby badane z grupy kontrolnej. Wykazano, że temperatura -160°C nie powodowała największej poprawy badanych parametrów. Większą poprawę średnich wartości gibkości – prawie 4 cm, stwierdzono po zastosowaniu temperatury -130°C (grupa I), ale różnice te nie są znamienne statystycznie, co oznacza, że każda z temperatur powoduje poprawę gibkości na podobnym poziomie. Natomiast analiza wyników oceny równowagi mierzonej czasem utrzymania pozycji równoważnej na obu kończynach dolnych wykazała nieznacznie większą poprawę wyników badania równowagi w grupie II. Średnia zmiana parametru równowagi wynosiła dla grupy I oraz II odpowiednio 0,5 i 0,57 sekund. Analiza statystyczna, w której porównywano zmiany parametrów równowagi poszczególnych grup badanych wykazała, że poprawa pomiarów równowagi jest podobna. Nie występuje prosta zależność – im niższa temperatura kriogeniczna, tym większa poprawa badanych cech motorycznych. Na podstawie uzyskanych wyników nie można wskazać, która z zastosowanych temperatur jest najbardziej korzystna. Jeżeli planowalibyśmy wykorzystanie jedynie 10 wejść w określonej temperaturze, to dla poprawy równowagi i gibkości najkorzystniejsze wydają się zabiegi w temperaturze -130°C. Wyższa temperatura kriogeniczna oznacza jednocześnie mniejszą liczbę potencjalnych skutków ubocznych, a zatem większe bezpieczeństwo zabiegu. Schładzanie kriokomory do niższych temperatur jest obciążone również wyższymi kosztami. Stosowanie zatem wyższej temperatury kriogenicznej (-130°C) pozwoli również na zmniejszenie kosztów terapii. Podobne wyniki uzyskano w poprzednich badaniach, wykonanych na większych (stuosobowych) grupach testowych. Sprawność fizyczna była tam wyznaczona 4 cechami motorycznymi między innymi gibkością i równowagą. Zastosowano analogiczne testy, jak w aktualnej pracy. Analiza statystyczna nie wykazała różnic po zastosowaniu temperatur kriogenicznych -130°C i -160°C  (33).

Rozważając możliwości zastosowania krioterapii warto zauważyć, że może być ona potencjalnie wykorzystywana w różnych celach. Zależnie od potrzeb można wprowadzić ukierunkowaną kinezyterapię, co rokuje większą poprawę określonych cech. Za takimi wnioskami przemawiają badania przeprowadzone u chorych rehabilitowanych z powodu stwardnienia rozsianego (19, 34) i fibromialgii (34, 36). U chorych stosowano indywidualny trening uwzględniający poprawę siły
i ogólnej kondycji, ale także koordynację, równowagę, zborność ruchów, poprawę napięcia mięśniowego oraz chodu. Uzyskano poprawę zarówno mierzoną badaniami obiektywnymi (19, 35), jak również w badaniach subiektywnej oceny pacjentów (34, 36). Trudno jednak wyniki badań porównać z wynikami aktualnie prezentowanej pracy, ponieważ badacze stosowali zmienne temperatury z zakresu od -110°C do -160°C, często obniżając temperatury w trakcie kolejnych zabiegów. Należy zatem prowadzić dalsze badania stosując jednolite schematy badawcze dla grup pacjentów, co pozwoli na opracowanie standardu postępowania w zależności od rozpoznania i indywidualnych potrzeb chorego.

Krioterapia ogólnoustrojowa może być wykorzystywana także jako bodziec poprawiający nastrój i motywację osób leczonych. Wyniki prac badawczych dostępne w literaturze wskazują, że zarówno osoby chore (3, 6, 37, 38), jak i sportowcy (27) zgłaszają poczucie relaksacji, odprężenia i uspokojenia utrzymujące się do 2-3 godzin po zakończeniu pojedynczego zabiegu oraz poprawę nastroju mogącą się utrzymywać nawet kilkanaście dni. Szczególna stymulacja centralnego układu nerwowego, po zastosowaniu temperatur kriogenicznych, była wykorzystana w leczeniu zespołów depresyjnych (37, 38, 39). Wyniki badań potwierdzają, że zastosowanie temperatur kriogenicznych korzystnie wpływa na nastrój osób badanych. Ocena satysfakcji osób badanych z użyciem analogowej skali wizualnej (VAS) ujawniła, że większość pacjentów odczuwa wysoki poziom satysfakcji po przeprowadzonych zabiegach. W grupie I satysfakcja po zabiegach była oceniana średnia około 5, a w grupie II około 6. W grupie II większy odsetek badanych odczuwał zdecydowaną satysfakcję (suma ocen 9 i 10) – 28%, niż w grupie I – 12%. Co więcej, uzyskana po krioterapii poprawa wybranych cech motorycznych nie jest zbieżna z subiektywną oceną satysfakcji. Większa satysfakcja pacjenta nie zależała od uzyskania większej poprawy badanych cech. Należy ją tłumaczyć silniejszą stymulacją centralnego układu nerwowego w niższych temperaturach kriogenicznych, ale wnioski takie będą możliwe po przeprowadzeniu dalszych, bardziej szczegółowych badań. Jeżeli zadaje się jedynie pytanie o satysfakcję z wykonanego zabiegu, to nie wiadomo, jakie elementy składają się na ocenę pacjenta. Trudno również porównywać satysfakcję z zabiegów osób chorych i zdrowych, jeżeli wyrażona jest jedynie ogólną oceną. Należy zatem prowadzić dalsze badania z użyciem szczegółowych kwestionariuszy.

Wyniki prezentowanej pracy potwierdzają, że krioterapia będąca uznaną metodą leczniczą może wspomagać trening sportowy. Wykazano także, że nie występuje prosta zależność – im niższa temperatura kriogeniczna, tym większa poprawa badanych cech motorycznych. Należy prowadzić dalsze badania, aby znaleźć odpowiednią temperaturę kriogeniczną oraz zestaw ćwiczeń kinezyterapeutycznych dostosowany do predyspozycji i potrzeb osoby chorej lub zawodnika i wymagań związanych z uprawianą dyscypliną sportową. Wydaje się, że dzięki szczególnie korzystnemu wpływowi na nastrój oraz motywację, krioterapia może być z powodzeniem stosowana w różnych okresach rehabilitacji, a także, jako czynnik wspomagający trening.

WNIOSKI

1. Niezależnie od stosowanej temperatury kriogenicznej (-130°C lub -160°C), po serii 10 krioaplikacji następuje istotna poprawa badanych cech motorycznych – gibkości i równowagi.

2. Zabiegi w temperaturze -160°C nie spowodowały największej poprawy badanych parametrów. Biorąc pod uwagę bezpieczeństwo pacjentów oraz znaczne koszty schładzania komory, należy rozważyć wskazania do zabiegów w tej temperaturze.

3. Wyniki oceny stopnia satysfakcji po krioterapii pozwalają sądzić, że zastosowanie krioterapii pozytywnie wpływa na nastrój. W aktualnie prezentowanych badaniach większy poziom satysfakcji zgłaszały osoby otrzymujące zabiegi w temperaturze -160°C.

..............................................................................................................................................................

PIŚMIENNICTWO

1.    Biały D. i wsp.: Wrocławska komora kriogeniczna. W: Zagrobelny Z. (6red.) Krioterapia miejscowa
i ogólnoustrojowa.. Wyd. Med. Urban & Partner; Wrocław 2003, 73-76.

2.    Hubbard T., Aronson S.L., Denegar C.R.: Does Cryotherapy Hasten Return to Participation? A Systematic Review. J Athl. Train. 2004;39(1):88–94.

3.    Zagrobelny Z.: Lecznicze zastosowanie zimna. Acta Bio-Opt. Inform. Med. 1996;2:83-88.

4.    Chorowski M.: Fizyczne podstawy terapii zimnem. W: Gabryś A.., Popiela A. (red.) Krioterapia w medycynie. Wyd. Urban&Partner; Wrocław, 2003, 5-15.

5.    Yamauchi T.: Whole Body Cryotherapy is method of extreme cold -175°C treatment initially used for Rheumatoid Arthritis. Z. Phys. Med. Balm. Med. Klin. 1986;15(5):311-17.

6.    Gregorowicz H., Zagrobelny Z.: Krioterapia ogólnoustrojowa – wskazania przeciwwskazania, przebieg zabiegu i jego skutki fizjologiczne i kliniczne. Acta Bio-Opt. Indor. Med. 1998;4:119-131.

7.    Baranow A., Małyszewa T.: Metody podniesienia efektywności systemów krioterapeutycznych. Materiały z Sesji naukowej nt. Możliwości wykorzystania temperatur kriogenicznych i laserów w medycynie; 2004. 03.25-26; Zgorzelec, Polska.

8.    Baranow A.: Energetic basis of cryo-therapeutical installation efficiency. Materiały z Sympozjum Naukowego Życie bez Bólu; 2005. 04.08-09; Zgorzelec, Polska.

9.    Michalik B., Michalik J., Tokarski R.: Poziom satysfakcji i redukcja bólu u pacjentów ze schorzeniami narządu ruchu objętych kriorehabilitacją. Fizjot. Polska. 2005, 5(2): 260-265.

10.    Mraz M. I wsp.: Korzyści terapeutyczne w przebiegu kriorehabilitacji u chorych neurologicznych. Fizjot. Polska 2005;5(2): 215-220.

11.    Drozdowski Z.: Antropometria w wychowaniu fizycznym. AWF. Poznań, 1998.

12.    Hagel-Koczarska G.: Sprawność fizyczna ludzi w wieku starczym. W: Drozdowski Z. (red.). Z badań morfologicznych uwarunkowań aktywności człowieka. Monografia 284. AWF Poznań; 1990,  45-50.

13.    Golema M.: Wielkość przemieszczeń części ciała człowieka utrzymującego równowagę. Politechnika Opolska; Opole, 2003.

14.    Jonderko G.: Aktualny stan wiedzy dotyczącej zastosowania krioterapii w zastosowaniu krioterapii w chorobach układu ruchu. Chir. Narz. Ruch. Ortop. Pol. 1990;55(1): 31-35.

15.    Skrzek A., Zagrobelny Z.: Wpływ krioterapii na czynność układu ruchu osób z chorobą zwyrodnieniową stawu kolanowego. Fizjot. 2000 8(3): 20-23.

16.    Zagrobelny Z., Zimmer K.: Zastosowanie temperatur kriogenicznych w medycynie i fizjoterapii sportowej. Med. Sport. 1999,15(5): 8-12.

17.    Gieremek K.: Przegląd metod kriostymulacyjnych w zwalczaniu spastyczności. Fizjot. 1994,2: 30-32.

18.    Mraz M. i wsp.: Wpływ fizjoterapii z wykorzystaniem krioterapii ogólnoustrojowej na stabilność i równowagę pozycji stojącej pacjentów ze stwardnieniem rozsianym. Fizjot. 2001,9(1):26-29.

19.    Skrzek A., Mraz M., Gruszka E.: Krioterapia w procesie leczenia i usprawniania pacjentów ze stwardnieniem rozsianym. W: Zagrobelny Z. (red.) Krioterapia miejscowa i ogólnoustrojowa.. Wyd. Med. Urban & Partner; Wrocław, 2003, 95-100.

20.    Atarowska M. i wsp.: Wpływ krioterapii ogólnoustrojowej na stężenie białek ostrej fazy u chorych z reumatoidalnym zapaleniem stawów. Med. Rodz. 2004, 29,3-9.

21.    Głuszko P. i wsp.: Zmiany w układzie krzepnięcia krwi i fibrynolizy u chorych na reumatoidalne zapalenie stawów poddanych zabiegom w komorze kriogenicznej. Rehab. Med. 2003,7(2): 72-75.

22.    Księżopolska-Orłowska K.: Krioterapia w chorobach reumatycznych. Mag. Med.2001,6(8):4-8.

23.    Samborski W., Ponikowska I.: Choroby reumatyczne-standardy lecznicze w medycynie uzdrowiskowej. Baln. Polska. 2005,1/2:1-10.

24.    Stanek A. i wsp.: Subiektywna ocena skuteczności terapeutycznej krioterapii ogólnoustrojowej u pacjentów z zesztywniającym zapaleniem stawów kręgosłupa. Baln. Polska.2005, 47(1-2):24-32.

25.    Westerlund T. et al.: Thermal responses during and after whole-body cryotherapy (-110°C). Journal of Thermal Biology. 2003, 28: 601–608.

26.    Westerlund T. et al.: The blood pressure responses to an acute and long-term whole-body cryotherapy (-110°C) in men and women. Journal of Thermal Biology. 2004, 29:285–290.

27.    Biały D. i wsp.: Skuteczność krioterapii ogólnoustrojowej na podstawie subiektywnej oceny zawodników sportów walki. Acta Bio-Opt. Inf. Med. 2001;7(1-2): 17-22.

28.    Biały D., Zimmer K., Zagrobelny Z.: Wpływ ogólnoustrojowej krioterapii na parametry krwi obwodowej zawodników kadry narodowej lekkoatletów. Acta Bio-Opt. Inf. Med. 1999, 5(1-2): 7-11.

29.    Biały D., Zimmer K., Zagrobelny Z.: Zastosowanie krioterapii ogólnoustrojowej w sporcie. Med. Sport. 1999, 15(5): 21-24.

30.    Piechura R., Kaczmarek T., Załęski M.: Wpływ ogólnoustrojowego oddziaływania temperatur kriogenicznych na zdolność wysiłkową. Fizjot. 1998;6(1/2):68-72.

31.    Woźniak A. i wsp.: Aktywność wybranych enzymów lizosomalnych w surowicy krwi kajakarzy po kriostymulacji ogólnoustrojowej. Med. Sport. 2001;17(8):322-327.

32.    Talaga J.: Sprawność fizyczna ogólna – testy. Zysk i S-ka Wyd. Poznań, 2004.

33.    Łuczak J, Michalik J. Wpływ skrajnie niskich temperatur na wybrane cechy motoryczne człowieka. Fizjoter. Pol. 2006, 6 (3): 206-211.

34.    Gregorowicz H., Dalidowski R.: Krioterapia w leczeniu stwardnienia rozsianego (SM). W: Zagrobelny Z. (red.) Krioterapia miejscowa i ogólnoustrojowa.. Wyd. Med. Urban & Partner; Wrocław 2003 str.73-76.

35.    Offenbacher M., Stucki G.: Physical therapy in the treatment of fibromyalgia. Scand J Rheumatol. Suppl. 2000;113:78-85.

36.    Skrzek A., Śmiechowicz H., Zagrobelny Z.: Znaczenie krioterapii w leczeniu fibromialgii. W: Zagrobelny Z. (red.) Krioterapia miejscowa i ogólnoustrojowa.. Wyd. Med. Urban & Partner; Wrocław 2003, 147-152.

37.    Rymaszewska J. i wsp.: Wpływ krioterapii ogólnoustrojowej na psychikę człowieka. Psychiat. Polska. 2000, 34(4):649-653.

38.    Rymaszewska J. et al.: Influence of whole body cryotherapy on depressive syndromes – preliminary report. Acta Neuropsychiatrica. 2003;15:122-128.

39.    Rymaszewska J, Ramsey D, Chładzińska-Kiejna S.: Whole-body cryotherapy as adjunct treatment of depressive and anxiety disorders. Arch Immunol Ther Exp (Warsz). 2008, 56(1):63-8.

..............................................................................................................................................................

Adres do korespondencji:

Joanna Łuczak
Zakład Usprawniania Leczniczego CSK MSWiA
ul. Wołoska 137, 02-507 Warszawa
tel/fax (022) 602 15 20 77
e-mail: joasialuczak@op.pl

Artykuł nadesłano: 19.03.2008
Zaakceptowano do druku: 06.05.2008