WSTĘP

Podstawową formą leczenia uzdrowiskowego jest balneoterapia posługująca się przede wszystkim naturalnymi wodami występującymi na terenie uzdrowisk i posiadającymi status wody leczniczej.

Wody lecznicze wg Sabatowskiego (1) są „wodami pod względem zdrowotnym bez zarzutu, zawierającymi składniki mineralne i gazowe w ilościach bardzo mało zmiennych i wykazującymi działanie lecznicze przy stosowaniu zewnętrznym lub wewnętrznym”.

Niektóre wody lecznicze oprócz dominujących w nich makro- (Ca2+, Mg2+, Na+, K+, Cl-, HCO3-, SO42-) i mikropierwiastków (J-, F-, Fe2+/3+, Mn2+, Cu2+, Zn2+), warunkujących działanie terapeutyczne, zawierają także składniki obecnie uznane za niepożądane - gdy występują w ilościach uznanych za szkodliwe dla zdrowia. Do tej grupy należą m.in.: arsen, bor, bar, glin, ołów, antymon, kadm, rtęć, chrom, nikiel, azotany (III i V), cyjanki. Limity dopuszczalnych stężeń składników niepożądanych, określone w Rozp. Min. Zdrowia z 2006 r. (2) zróżnicowane są w zależności od sposobu wykorzystania danej wody (kąpiele, kuracje pitne, inhalacje).

Celem opracowania jest ocena stopnia zagrożenia zdrowotnego, wynikającego z wykorzystywania wód leczniczych – zawierających związki nieorganiczne potencjalnie toksyczne – w różnej formie zabiegów stosowanych w balneoterapii oraz do kuracji pozauzdrowiskowej.

MATERIAŁ ŹRÓDŁOWY

Podstawą opracowania są wyniki „dużych” (pełnych) analiz fizyko-chemicznych wód leczniczych występujących na terenie większości uzdrowisk polskich. Dane pochodzą z Uzdrowiskowych Zakładów Górniczych jak i własnych badań fizyko-chemicznych niektórych wód, wykonywanych w latach 1992-2006 w Laboratorium Zakładu Tworzyw Uzdrowiskowych PZH. Korzystano także z aktualnych informacji uzyskanych w badaniach ankietowych dotyczących rodzaju stosowanego zabiegu na terenie uzdrowiska z użyciem określonej wody czy też wykorzystania jej do produkcji wód opakowanych.

Na podstawie wcześniejszych analiz składu chemicznego i wydajności ujęć wód leczniczych dostępnych w piśmiennictwie (3), spośród 44 statutowych uzdrowisk, do oceny wytypowano 23 uzdrowiska.

Aktualne wyniki analiz uzyskano z 16 uzdrowisk (w tym z 11 na obszarze Polski południowej, 2 z niżu oraz 3 z pasa północnego – razem 102 ujęć.

Z 7 uzdrowisk w tym także sudeckich, w których występują wody arsenowe nie uzyskano wyników aktualnych. Wykorzystano zatem inne dostępne dane z piśmiennictwa, dotyczące wód z 34 ujęć.

WYNIKI

Najwyższe dopuszczalne stężenia składników niepożądanych oraz toksycznych, które mogą występować w wodach leczniczych, w zależności od przeznaczenia tych wód: do kuracji pitnych, inhalacji oraz użytku zewnętrznego (wg pkt.3 zał. 4 w/w Rozp.) przedstawiono w tabeli 1. Najbardziej rygorystyczne wymagania określono w odniesieniu do wód stosowanych w krenoterapii.

Potencjalna szkodliwość danego składnika w wodzie leczniczej uzależniona jest głównie od:

• jego stężenia;

• ilości dziennego zużycia wody i czasu trwania poboru (kuracji);

• postaci chemicznej ( stopnia utlenienia, rodzaju związku – zjonizowany lub niezjonizowany);

• drogi podania i metabolizmu jego w organizmie;

• ogólnej mineralizacji wody i zawartości związków chemicznych współobecnych, które mogą podwyższać względnie obniżać działanie składnika ocenianego.

W tabeli 2 zebrano niepożądane składniki mineralne występujące w stężeniu ponadnormatywnym w wodach leczniczych, stopień mineralizacji ogólnej wody i jej typ, określony wg klasyfikacji balneochemicznej, jak również ilość ujęć oraz uzdrowisk, w których są one zlokalizowane.

Na podstawie wyników analiz fiz.-chem. ustalono, że w poddanych ocenie wodach leczniczych polskich uzdrowisk spośród limitowanych występują cztery pierwiastki w stężeniach uznanych za szkodliwe dla zdrowia ludzkiego, tj.: bor, bar, arsen i glin. Są to składniki pochodzenia naturalnego, związane genetycznie z utworami geologicznymi otaczającymi złoże wody a nie pochodzą z zanieczyszczeń związanych z infiltracją ze środowiska zewnętrznego (4, 5).

 Związki baru występują w 33 wodach z 8 uzdrowisk. Są to głównie szczawy: chlorkowo-wodorowęglanowo-sodowe, jodkowe oraz wodorowęglanowo-sodowo-wapniowe/magnezowe, żelaziste. Zakres stężeń Ba2+ mieścił się w granicach od 1,15 do 26,60 mg/dm3. Najwyższe stężenia tego pierwiastka w granicach 94-170 mg/dm3 stwierdzono w solankach tj. (ok.6,0-7,6%) wodach chlorkowo-sodowych, jodkowych, żelazistych pochodzących z terenu 1 uzdrowiska.

Bor głównie w postaci kwasu metaborowego w ponadnormatywnych stężeniach występuje w 50 wodach z 9 uzdrowisk. Są to solanki oraz szczawy lub wody kwasowęglowe wodorowęglanowo-chlorkowo-sodowe, jodkowe i/lub żelaziste. Stężenie w nich boru wynosiło od 5,23 do 174,07 mg/dm3.

W stężeniach przekraczających dopuszczalne limity w 21 wodach z 6 uzdrowisk stwierdzono równoczesną obecność zarówno baru jak i boru.

Wody z 10 ujęć w 4 uzdrowiskach zawierają arsen w stężeniu 0,11-0,348 mg/dm3 (6, 7, 8, 9, 10). Arsen występuje głównie w szczawach wodorowęglanowo-wapniowo-sodowych wykorzystywanych do wszystkich rodzajów zabiegów uzdrowiskowych.

W wodach jodkowych z 6 ujęć (wysokozmineralizowane wody Cl-Na lub szczawy HCO3­­-Na) pochodzących z dwóch uzdrowisk stwierdzono ponadnormatywną dla kuracji pitnej i inhalacji (> 0,1 mg/dm3) zawartość glinu ( 0,183- 0,811 mg/dm3).

W tabeli 3 zamieszczono ilość wód leczniczych zawierających ponadnormatywne ilości baru, boru, arsenu i glinu oraz zakresy stężeń tych pierwiastków w powiązaniu ze sposobem wykorzystywania ocenianych wód zarówno w balneoterapii jak i do produkcji wód opakowanych.

Z zawartych w tej tabeli danych wynika, że wody zawierające limitowane pierwiastki potencjalnie toksyczne wykorzystywane są zarówno do kąpieli jak też kuracji pitnych i inhalacji.

OCENA NARAŻENIA ZDROWOTNEGO WYNIKAJĄCEGO Z POBORU NIEPOŻĄDANYCH SKŁADNIKÓW WÓD LECZNICZYCH

Ocena narażenia człowieka - obejmuje pomiar lub oszacowanie wielkości, częstości i czasu trwania jak i drogi narażenia (11).

Spośród dróg narażenia – w związku ze stosowaniem wód leczniczych, zawierających składniki niepożądane w ponadnormatywnych stężeniach, do zabiegów stosowanych w uzdrowisku i terapii pozauzdrowiskowej (z wykorzystaniem wód leczniczych butelkowanych) – uwzględniono:

• drogę pokarmową (kuracja pitna),

• drogę wziewną (inhalacje),

• drogę przezskórnej resorpcji (bezpośredni kontakt – kąpiele, polewania).

Istotną rolę przy dokonywaniu oceny narażenia odgrywa również czas. Przy stosowaniu wód leczniczych mamy do czynienia z różnym czasem trwania narażenia, wynikającym z obecności w wodzie składników niepożądanych, a mianowicie:

• 21-24 dni (pobyt kuracjusza w uzdrowisku),

• 3-7 dni ( weekendowe lub tygodniowe pobyty typu SPA),

• czas nieokreślony (do kilku miesięcy) – dotyczący czasu trwania kuracji pitnej w przewlekłych schorzeniach prowadzonej w miejscu zamieszkania z użyciem wód butelkowanych.

Dla szacowania narażenia wynikającego ze stosowania wód leczniczych zawierających zw. baru, boru, arsenu lub glinu w krenoterapii przyjęto wielkość dawki wody – określonej dla tzw. standardowego rodzaju kuracji pitnej – wynoszącą 750-1000 cm3 (3-4 x dz. po 250 cm3); czas trwania kuracji – (minimum 3 tyg.), stosowanej z częstotliwością przeciętnie 6 razy w tygodniu (12, 13, 14).

Mniej dokładnie są określone warunki kontynuowanej kuracji pitnej w miejscu zamieszkania z wykorzystaniem wód leczniczych rozlanych do opakowań jednostkowych. Zazwyczaj taka kuracja trwa kilka-kilkanaście tygodni jednak o mniejszej częstotliwości spożywania i mniejszej dawce wypitej wody leczniczej aniżeli podczas kuracji uzdrowiskowej. Do oceny narażenia przyjęto: czas trwania kuracji 3 miesiące, częstotliwość spożywania wody 3 razy w tygodniu przy dziennej dawce 250 cm3 wody.

Wytwarzane w systemie pneumatycznym lub ultradźwiękowym aerozole lecznicze wprowadzane są do oskrzeli i pęcherzyków płucnych (średnica kropli

1-6 μm) lub górnych dróg oddechowych (śred. 6-60 μm). Zazwyczaj inhalacje pobiera się raz dziennie przez 10-15 dni. W lecznictwie uzdrowiskowym liczbę inhalacji sporządzanych z miejscowych tworzyw zwiększa się do 20 (15). W praktyce zabieg ten nie powinien trwać dłużej niż 15 minut, w inhalacji indywidualnej ilość wytwarzanego aerozolu w zależności od gęstości mgły i rozmiarów kropli wynosi 2,5 -10,0 cm3/min (7, 15).

Kąpiele solankowe stosuje się zazwyczaj co drugi dzień lub codziennie; czas trwania zabiegu wynosi 15-20 minut, seria 10-14 zabiegów. Natomiast kąpiele kwasowęglowe stosuje się co 2 lub 3 dzień a czas trwania kąpieli wynosi 10-15 minut, seria lecznicza obejmuje ok.10-12 zabiegów (7).

Dla wykonania oceny narażenia dla populacji ludzi dorosłych na ww. składniki chemiczne wód obliczono wielkości ich pobrania poprzez określenie tzw. dawki pobranej tj. ilości substancji szkodliwej, z którą styka się organizm na danej drodze narażenia w ciągu doby, w przeliczeniu na 1 kg masy ciała.

Dawkę pobraną (mgkg-1doba-1) określono wg rekomendowanego przez EPA (The U.S. Environmental Protection Agency) modelu narażenia na pobór substancji z wody (11).

Wzięto pod uwagę następujące parametry 6-składnikowego równania:

• stężenie substancji „i” w wodzie,

• intensywność kontaktu: ilość spożywanej wody (kuracja pitna), wielkość wentylacji płuc (inhalacja), powierzchnia skóry eksponowanej na kontakt z wodą (kąpiele),

• częstość i czas trwania narażenia (zależy od konkretnego scenariusza narażenia),

• okresu narażenia,

• masy ciała (przyjmuje się 70 kg jako średnią masę ciała osób dorosłych),

• okres uśrednienia – dla substancji niekancerogennych równy okresowi narażenia, dla kancerogenów równy 70 lat.

Oceny potencjalnego ryzyka zdrowotnego będącego funkcją narażenia na subst. toksyczne dokonano poprzez określenie ilorazu narażenia, wyrażonego wzorem:

HQ= Dawka pobrana/RfD

gdzie dawka pobrana oznacza wielkość codziennego pobrania w warunkach przewlekłego narażenia; RfD (Reference Dose) oznacza dawkę referencyjną. Wyznaczana jest ona na podstawie progu toksyczności działania określonego jako NOAEL (No Observable Adverse Effect Level), oznaczającego poziom narażenia, poniżej którego odpowiedź toksyczna jest znikoma z uwagi na homeostatyczne mechanizmy kompensacyjne i adaptacyjne chroniące organizm.

Na podstawie badań epidemiologicznych i toksykologicznych na zwierzętach stwierdza się, że arsen posiada właściwości rakotwórcze (16, 17). Charakter efektu toksycznego podlegającego oszacowaniu ryzyka określa właściwy czas prezentowanej ekspozycji, który w przypadku substancji kancerogennych przyjmuje się jako okołożyciowy – określony liczbą 70 lat (działanie chroniczne), dla substancji toksycznych – nierakotwórczych – do 10 dni (działanie podostre), od 2 tygodni do 7 lat (działanie przewlekłe).

W opracowaniu wykorzystano wielkości RfD uzyskane z toksykologicznej bazy danych IRIS (Integrated Risk Information System) rekomendowanej przez EPA (18). Wartości dawek pobranych, dawek referencyjnych oraz indeksu narażenia wynikającego z obecności arsenu, baru, boru w wodach leczniczych stosowanych w krenoterapii zebrano w tabeli 4.

Z obliczeń obejmujących stosowanie do inhalacji wód zawierających bar, przy dawce referencyjnej RfC = 0,2 mg/kg x d wynika, że stosowanie tych zabiegów nie stanowi zagrożenia zdrowotnego (18).

Baza danych IRIS nie zawiera wartości RfC dla boru i arsenu jak również brak jest wartości dawek referencyjnych dla baru, boru i arsenu odnoszących się do kąpieli.

Ze względu na budowę anatomiczną dróg oddechowych tylko 15% mgły deponowane jest w organizmie podczas inhalacji (15). Uwzględniając to stwierdzenie jak również małą ilość wody zużytą na wytworzenie aerozolu można sądzić, że zagrożenie z tytułu obecności w wodach boru i arsenu jest minimalne.

Oszacowanie narażenia ludzi na arsen występujący w wodach leczniczych wykorzystywanych do kąpieli pozwala na stwierdzenie, że 1-godzinna codzienna kąpiel w takiej wodzie jest bezpieczna z uwagi na bardzo niewielką wartość współczynnika stałej przenikania tego pierwiastka przez skórę wynoszącą (dla As5+ Kp= 4,3 x 10-5 cm/h , dla As3+ 10,1 x 10-5 cm/h - dla przykładu 10 x 104 cm/h dla wody) (19).

Woda z kąpieli przenika do krwiobiegu w ilości 1 μl/cm2, co w przeliczeniu na powierzchnie ciała odpowiada przenikaniu 16-20 ml wody podczas godzinnej kąpieli. Ilość ocenianych składników, które ulegają wchłonięciu podczas jednej kąpieli raczej nie ma większego znaczenia gdyż stanowi tylko znikomą część ich obrotu dziennego (20).

W tabeli 5 przedstawiono ilość jonów wchłoniętych podczas pojedynczej kąpieli w porównaniu z dziennym fizjologicznym obrotem.

Z danych przedstawionych w tej tabeli wynika, ze przy zastosowaniu kąpieli indywidualnej w wannie wchłonięta ilość pierwiastków nie przekracza średnich zsumowanych ich dawek pobranych przez dorosłego człowieka z innych źródeł.

Arsen występuje w wodach o niskim pH i małym potencjale redukcyjnym Eh przeważnie w postaci As(III) (10, 21). Podczas kąpieli w zaistniałych warunkach aerobowych następuje zmiana stopnia utlenienia z As(III) do As(V), którego toksyczność na tym stopniu utlenienia jest wielokrotnie (ok.100 –krotnie) mniejsza aniżeli As(III) (22). Można zatem sądzić, że kąpiel w tych wodach jest pod względem zdrowotnym bezpieczna.

Uzyskane wartości indeksu narażenia na omawiane pierwiastki toksyczne obecne w ilościach ponadnormatywnych w wodach leczniczych, przy wcześniej podanych standardowych wielkościach parametrów dot. zabiegów (tzn. ilości spożytej wody, częstotliwości i czasu trwania kuracji pitnej w uzdrowisku i poza uzdrowiskiem, inhalacji i kąpieli) wskazują, że zabiegi te są bezpieczne. Należy jednocześnie podkreślić, że ilorazy narażenia zostały obliczone dla maksymalnych stężeń danego analitu występującego w wodach leczniczych.

Z danych literaturowych dotyczących oddziaływania glinu na organizm ludzki wynika, że:

• nie wykazuje on działania kancerogennego,

• średnia dzienna dawka glinu pobieranego przez dorosłego człowieka wynosi ok. 45 mg (dopuszczalna dawka 60 mg/dzień),

• z przewodu pokarmowego pierwiastek ten jest minimalnie absorbowany (ok. 1%),

• nie ulega on biotransformacji w ciele i wydalany jest z moczem oraz kałem.

Biorąc pod uwagę ilość glinu dostarczoną do organizmu – w czasie stosowania „standardowej” kuracji pitnej czy też inhalacji, jak i pochodzącą z wykorzystania tych wód w lecznictwie pozauzdrowiskowym (z użyciem wód opakowanych) wynika, że dawka Al3+ jest wielokrotnie (kilkadziesiąt) razy mniejsza od dziennej jego ekspozycji co w powiązaniu z w/wym. danymi pozwala na wysunięcie wniosku, że stosowanie ich prawdopodobnie nie powoduje powstania ryzyka efektów szkodliwych.

OMÓWIENIE MATERIAŁU ŹRÓDŁOWEGO I WYNIKÓW

Na podstawie uzyskanych z uzdrowisk danych stwierdza się, że wyniki pełnych analiz fiz.chem. wód leczniczych pochodzą przeważnie z początku lat 90-tych ub. wieku; zatem nie wszystkie analizy zawierają wyniki oznaczonych składników niepożądanych, w szczególności Ba2+ i As3+/5+ . Niektóre uzdrowiska dysponują tylko wynikami tzw. małej analizy, nie obejmującej stężenia baru, glinu i arsenu. W związku z tym oszacowanie ryzyka zdrowotnego na podstawie przedstawionych wyżej (niepełnych) danych ma z konieczności charakter przybliżony, sygnalizujący tylko problem. Dokładniejsze oszacowanie ryzyka będzie możliwe po wykonaniu analiz chemicznych wód obejmujących wszystkie oznaczane wymogami pierwiastki przez akredytowane laboratoria w związku z wydawaniem świadectw potwierdzających właściwości lecznicze wód, zgodnie
z cyt. Rozp. Min. Zdr. (2).

Obecnie na rynku dostępne jako butelkowane wody lecznicze są wody z 9 ujęć z 4 uzdrowisk. Należy zaznaczyć, że skład chemiczny wody leczniczej dostępnej w opakowaniach jednostkowych nie może się różnić od składu chemicznego wody wykorzystywanej do kuracji w uzdrowiskach. Ponadto z wody zawierającej arsen w trakcie jej przechowywania następuje częściowe współwytrącenie się arsenu na Fe(OH)3 i obniżenie jego stężenia w wodzie konsumowanej (21). Ma to zasadnicze znaczenie przy stosowaniu takiej wody do kuracji pozauzdrowiskowej. Należy również wspomnieć, że w trakcie przechowywania wody następuje utlenienie As3+ do As5+, o znacznie mniejszej toksyczności.

Przedstawione powyżej oszacowanie ryzyka zdrowotnego na podstawie oceny wielkości pobrania substancji toksycznych należy traktować jako oszacowanie wstępne, bowiem dotyczy tylko jednego danego składnika (As lub B lub Ba) pobranego wyłącznie z wód stosowanych do zabiegów. Przy określeniu sumarycznego ryzyka zdrowotnego należy również brać pod uwagę równoczesne oddziaływanie na organizm innych substancji współobecnych w wodzie potencjalnie szkodliwych (np. związki boru i baru w ilościach ponadnormatywnych występują równocześnie w 21 ujęciach omawianych wód). Dla przykładu sumaryczny iloraz narażenia HQ dotyczący wód leczniczych zawierających związki baru i boru, stosowanych do 21-dniowej kuracji pitnej w uzdrowisku, wynosi 0,83. Wielkość całkowitego narażenia może ulec wzrostowi, jeżeli uwzględni się również ryzyko wynikające z poboru danego składnika z innych źródeł (np. żywności, powietrza). Wg literatury przy HQ>1 mogą wystąpić negatywne skutki zdrowotne (11). W związku z tym należy zweryfikować stosowanie niektórych wód leczniczych zawierających związki baru, boru a zwłaszcza arsenu do standardowej kuracji pitnej.

Wydaje się, że wykorzystywanie omawianych wód do kuracji pitnej stosowanej poza uzdrowiskiem lub typu SPA jest w miarę bezpieczne.

Większe wartości ilorazu narażenia powinny też być sygnałem do podjęcia bardziej szczegółowych badań w zakresie określenia negatywnych skutków zdrowotnych.

WNIOSKI

1. Istnieje ryzyko wystąpienia szkodliwych efektów narażenia na związki arsenu, boru i baru, przy stosowaniu standardowej kuracji pitnej w uzdrowisku, wodami zawierającymi ponadnormatywne ilości tych pierwiastków.

2. Stosowanie ocenianych wód leczniczych do kąpieli i inhalacji ze względu na niewielkie ilości wody użytej do zabiegu inhalacyjnego oraz barierę biologiczną skóry dla ww. pierwiastków nie powinno powodować niebezpiecznego następstwa zdrowotnego.

3. Oszacowywanie ryzyka zdrowotnego wynikającego z narażenia na niektóre toksyczne składniki wód leczniczych powinno być systematycznie uaktualniane,
w miarę rozwoju badań epidemiologicznych i toksykologicznych.

..............................................................................................................................................................

PIŚMIENNICTWO

1.    Sabatowski A.: Lecznictwo uzdrowiskowe w zarysie. Wyd. PZWL, W-wa, 1947.

2.    Rozporządzenie Ministra Zdrowia z dnia 13 kwietnia 2006 r. (Dz.U. Nr 80 poz.565) w sprawie zakresu badań niezbędnych do ustalenia właściwości leczniczych naturalnych surowców leczniczych i właściwości leczniczych klimatu, kryteriów ich oceny oraz wzoru świadectwa potwierdzającego te właściwości.

3.     Analizy fizyczno-chemiczne wód leczniczych, wód stołowych i borowin. Pod redakcją Jarockiej A; Probl.Uzdr., 1976,9/12 (107/110), 31-429.

4.     Macioszczyk A.: Hydrogeochemia. Wyd. Geologiczne, Warszawa, 1987.

5.     Latour T., Drobnik M.: Pierwiastki potencjalnie toksyczne w wodach naturalnych. Uwarunkowania geologiczne. Zagrożenie dla zdrowia. Wody mineralne i napoje. „Źródło” Wyd.Krajowa Izba Gospodarcza, 2006r, nr 3, str. 14-16.

6.     Kabata-Pendias A., Pendias H.: Biogeochemia pierwiastków śladowych Wyd. PWN, Warszawa, 1993.

7.     Ponikowska I.: Medycyna uzdrowiskowa w zarysie. Wyd. WATEXT’S, Warszawa, 1995.

8.     Jankowiak J.: Balneologia kliniczna. Wyd. PZWL, Warszawa, 1971.

9.     Latour T.: Pierwiastki potencjalnie toksyczne w naturalnych wodach leczniczych na tle współczesnych danych o ich właściwościach toksykodynamicznych oraz obowiązującej klasyfikacji balneochemicznej. Problemy Uzdrowiskowe, 1989, z.1/2 (255/256), 15-37.

10.     Połeć-Pawlak K.: Badanie specjacji arsenu
w naturalnych wodach mineralnych metodą HPLC-ICP-MS. Laboratoria, aparatura, badania. 2004 r., nr 1, 28-32.

11.     Barański B., Szymczak W.: Podstawy metod oceny ryzyka zdrowotnego. Wyd. Instytut Medycyny Pracy, Łódź, 1995.

12.     Benda J.: Kuracja pitna. Problemy Uzdrowiskowe, 1977, z.9(119), str. 65-74.

13.     Kochański J.W.: Podstawy stosowania kuracji pitnej. Balneologia Polska, 1999, z.1-2, t.XLI, str.110-117.

14.     Banaszkiewicz W., Straburzyński G.: Kuracja pitna leczniczymi wodami mineralnymi. Biblioteka Lekarza Uzdrowiskowego, Instytut Medycyny Uzdrowiskowej, Poznań 1992 r.

15.     Cieniawa T., Skulimowski M., Żebrak J.: Inhalacje (aerozoloterapia). Wyd. PZWL, Warszawa, 1981.

16.     Bates M.N., Smith A.H., Hopenhaym-Rich C.: Arsenic ingestion and internal cancers: A review. Am.J.Epidemiol. 1992,135(5),462-476.

17.     Smith A.H., Hopenhaym-Rich C., Bates M.N.: Cancer risk from arsenic in drinking water. Environ. Health Perspect. 1992,97,259-267.

18.     http://www.epa.gov/iris/subst/0410.htm bor, -/0278.htm arsen, - /0010.htm bar.

19.     Berstam L., Lanc H., Lee J., Nriagu J.o.: Effects of Arsenic on Human Keratinocytes: Morphological, Physiological and Precursor Incorporation Studies. Environmental Research, 2002,89,3,220-235.

20.     Straburzyński G.: Fizjoterapia. Wyd. PZWL, Warszawa, 1988.

21.     Drobnik M., Latour T.: Wpływ procesu ozonowania na eliminację arsenu z naturalnej wody mineralnej przeznaczonej do butelkowania. Roczn. PZH, 2006, 57, Nr 3, 251-258.

22.     Mikołajczak B.: Rakotwórcza woda. Wrocław, 2007r, Wyd. Hydropure Polska.

..............................................................................................................................................................

Adres do korespondencji

Michał Drobnik
Zakład Tworzyw Uzdrowiskowych NIZP-PZH
60-823    Poznań ul. Słowackiego 8
Tel. 061/8470182
e-mail: mdrobnik@pzh.gov.pl

Artykuł nadesłano: 16.04.2008
Zaakceptowano do druku: 17.06.2008