Elektrostymulacja serca jest metodą powszechnie stosowaną, dlatego liczba pacjentów z rozrusznikiem serca w Polsce wzrasta z roku na rok. W roku 2006 wykonano 20944 zabiegi implantacji, a w 2010 około 30 000. Dzięki postępowi technologii urządzenia te są coraz nowocześniejsze, mniej zawodne, umożliwiają nie tylko zabezpieczenie podstawowej częstości i akcji serca, ale również sprawne dostosowanie rytmu serca do potrzeb chorego. Modele nowsze mają zaawansowane algorytmy, ułatwiające kontrolę i optymalizację parametrów stymulacji oraz wydłużające żywotność baterii. Liczba pacjentów z rozrusznikiem serca zgłaszających się do Zakładów Medycyny Fizykalnej i skierowanych na leczenie w szpitalu uzdrowiskowym jest coraz większa. Istnieje pilna potrzeba popularyzacji wiedzy na ten temat wśród lekarzy balneologii i medycyny fizykalnej. Każdy pacjent z rozrusznikiem i wskazaniami do leczenia fizykalno-usprawniającego ambulatoryjnego lub stacjonarnego w szpitalu uzdrowiskowym powinien, wraz z innymi dokumentami medycznymi, przedstawić legitymację z danymi stymulatora. Na tej podstawie lekarz – specjalista balneologii i medycyny fizykalnej zorientuje się, jaki jest rodzaj implantowanego urządzenia i aktualnie wprowadzony tryb jego pracy. Informacją podstawową, którą można uzyskać z książeczki stymulatorowej jest tryb stymulacji zapisywany trójliterowym kodem. Czasami wpisuje się czwartą literę – R, określającą stymulator z możliwością adaptacji częstotliwości rytmu serca do aktywności fizycznej pacjenta. W praktyce najczęściej spotykanymi trybami stymulacji są: AAI, VVI i DDD. W pracy przedstawiono przykładowe zapisy EKG poszczególnych trybów pracy stymulatorów. W legitymacji znajdują się też informacje na temat rytmu własnego pacjenta, zaprogramowanej częstości stymulacji czy histerezy. Znając tylko ustawienie stymulatora lekarz badający pacjenta może dokładnie określić, czy jego funkcjonowanie jest aktualnie prawidłowe. Niezbędne jest wykonanie elektrokardiogramu spoczynkowego, który pozwoli ocenić prawidłowe funkcjonowanie stymulatora. Impulsy ze stymulatora objawiają się w postaci wąskiej iglicy, po której powinny wystąpić wystymulowane załamki P i (lub) zespoły ORS. Interpretację EKG utrudnia coraz częstsze stosowanie elektrod dwubiegunowych, dających małe sygnały i dyskretne iglice w EKG. Prawidłowy zapis EKG, bez odchyleń w stanie przedmiotowym układu krążenia pozwala zakwalifikować chorego do leczenia fizykalnego i balneologicznego.

Stymulator serca jest wrażliwy na pole magnetyczne o dużym natężeniu i pola elektromagnetyczne wytwarzane przez aparaty stosowane w fizykoterapii. Diatermia krótkofalowa może być przyczyną interferencji w przypadku oddziaływania źródła fal w pobliżu loży z rozrusznikiem. Jako źródło prądu o wysokiej częstotliwości, zabiegi z użyciem diatermii mogą wywołać zahamowanie powstawania impulsów stymulatora, jak również poprzez wzrost temperatury doprowadzić do termicznego uszkodzenia generatora. Znane są przypadki uszkodzenia przez drgania elektromagnetyczne wysokiej częstotliwości elementów elektronicznych rozrusznika i w następstwie jego trwałej dysfunkcji. Przy stosowaniu impulsowego pola magnetycznego niskiej częstotliwości nie dochodzi do przegrzania elementów metalowych, ale istnieje możliwość zakłócenia pracy stymulatora, dlatego stosowanie zabiegów w obrębie klatki piersiowej jest przeciwwskazane.

Wykonywanie zabiegów galwanizacji, jonoforezy, prądów niskiej i średniej częstotliwości jest możliwe u pacjentów ze stymulatorem poza obrębem klatki piersiowej. Do stosowania zabiegów z grupy światłolecznictwo i termoterapia nie ma przeciwwskazań. Zabiegi elektrostymulacji w uszkodzeniu neuronu obwodowego mogą być wykonywane z zachowaniem szczególnych zasad bezpieczeństwa chorego. Uszkodzenie nerwu przeponowego jest bardzo trudnym zagadnieniem terapeutycznym. Problem stanowią niedowłady 2- i 4-kończynowe. Przeprowadzone w Klinice badania bezpośredniego monitoringu holterowskiego oraz 24-godzinnego w czasie zabiegów elektryczno-wodnych (kąpiele dwukomorowe kończyn dolnych), w uszkodzeniach rdzenia kręgowego w odcinku piersiowym z niedowładem kończyn dolnych nie wykazały niekorzystnego wpływu na zapis r-ekg. Wykonywanie większości zabiegów fizykoterapeutycznych u chorych z układem stymulującym jest dopuszczalne pod warunkiem zachowania odpowiednich zasad bezpieczeństwa. W pracy omówiono możliwości zastosowania metod fizykalnych w najczęstszych schorzeniach reumatologicznych, urazowo-ortopedycznych i neurologicznych.

Przedstawiono trudne przypadki kliniczne chorych z wszczepionym układem stymulującym wymagających postępowania fizykalno-usprawniającego.